คำบ่าเก่า: สุภาษิตล้านนา ๑๕ คำ คำสอนใจจากคนรุ่นเก่า

คำบ่าเก่า (คำเมืองอ่านว่า กำบ่าเก่า) คือ สุภาษิตคำสอนโบราณ ของคนล้านนา ประโยคสั้น ๆ ที่ผู้เฒ่าผู้แก่ใช้สอนลูกหลานเรื่องความขยัน คำพูด และน้ำใจ หลายคำฟังแล้วยิ้มได้ เพราะเปรียบกับของใกล้ตัว อย่างพริก ขอนไม้ หรือควันไฟ บทความนี้รวบรวม ๑๕ คำบ่าเก่า พร้อมอักษรธรรมล้านนา คำอ่าน และความหมาย จาก พจนานุกรมมรดกล้านนา

คำบ่าเก่า คืออะไร

ชื่อนี้มาจากคำล้านนา ๒ คำ คือ คำ ซึ่งคนเมืองออกเสียงว่า กำ แปลว่า คำ หรือความ กับ บ่าเก่า บ่าฯเกั่า ที่พจนานุกรมอธิบายว่า "เก่าแก่, สมัยเก่า, โบราณ" เช่น คนบ่าเก่า คือคนโบราณ คำบ่าเก่า จึงหมายถึง คำของคนโบราณ

ในพจนานุกรมมรดกล้านนา คำเหล่านี้มีป้ายกำกับว่า สำ. (สำนวน) และหลายคำมีคำอธิบายว่า "เป็นสุภาษิตคำสอนโบราณ ที่ชาวถิ่นเหนือเรียกว่า กำบ่าเก่า" บางคำยังเทียบไว้กับสุภาษิตภาคกลางที่มีความหมายใกล้กันด้วย

สอนให้ขยันและไม่ประมาท

คำบ่าเก่ากลุ่มนี้ใช้เรื่องการกินเป็นภาพเปรียบบ่อยมาก อ๋ดเผ็ดกิ๋นหวาน เป็นคำที่ได้ยินบ่อยที่สุดคำหนึ่ง พจนานุกรมระบุว่าตรงกับสุภาษิตภาคกลาง "อดเปรี้ยวไว้กินหวาน" ต่างกันแค่ล้านนาใช้รส เผ็ด แทนรสเปรี้ยว

สอนเรื่องคำพูด

พจนานุกรมเทียบ ควันไฟไผห่อบ่กุ้ม กับพุทธภาษิต "นัตถิ โลเก ระโห นามะ" ที่แปลว่า "ชื่อว่าความลับไม่มีในโลก" และอธิบายว่าผู้รู้คนแรกของความลับก็คือ จิตของเราเอง

สอนเรื่องน้ำใจ บุญคุณ และความพอดี

ขอนบ่มีเห็ด เป็นภาพเปรียบที่คนเมืองเห็นได้ทุกฤดูฝน พจนานุกรมอธิบายว่าขอนไม้มีประโยชน์เพราะมีเห็ดให้เก็บกิน ถ้าขอนไม่มีเห็ด คนก็เดินผ่านไป คำนี้จึงเตือนให้คนรู้จักเก็บออมไว้ยามแก่ และเตือนลูกหลานอย่าทอดทิ้งผู้เฒ่าผู้แก่

ส่วน ก๋กหางป่อยวัด พจนานุกรมเล่าที่มาไว้ว่า ตามความเชื่อเดิม สัตว์เลี้ยงที่เกิดมาพิการ เช่น วัว ๕ ขา ถือเป็นสิ่งอัปมงคล จึงนำไปปล่อยที่วัด

เทียบกับสุภาษิตภาคกลาง

พจนานุกรมมรดกล้านนาเทียบคำบ่าเก่าหลายคำไว้กับสำนวนภาคกลาง ช่วยให้คนต่างถิ่นเข้าใจได้เร็วขึ้น

สรุป

• คำบ่าเก่า (อ่านว่า กำบ่าเก่า) แปลว่า คำของคนโบราณ คือสุภาษิตคำสอนของล้านนา
• คำบ่าเก่าชอบเปรียบกับของใกล้ตัว เช่น รสเผ็ดหวาน ขอนไม้ ควันไฟ และน้ำ
• เนื้อหาหลักสอนเรื่อง ความขยันไม่ประมาท การระวังคำพูด และ น้ำใจกับบุญคุณ
• หลายคำมีคู่เทียบในภาคกลาง เช่น อ๋ดเผ็ดกิ๋นหวาน กับ อดเปรี้ยวไว้กินหวาน

ค้นคำบ่าเก่าและสำนวนล้านนาคำอื่นได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และถ้าสงสัยว่า แปง ใน กำขอแปงเหลือกำซื้อ แปลว่าอะไร อ่านต่อได้ที่บทความ ไปกาดแบบคนเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: บ่าเก่า · อ๋ดเผ็๋ดกิ๋นหวาน · ควันไฟไผห่อบ่กุ้ม · ขอนบ่มีเห็๋ด · ม้อนกำอู้