มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ถนนตลาดริมทางที่มีแผงขายของและผู้คนเดินผ่านไปมา

ภาพ: Kittitep Khotchalee / Unsplash

อู้กำเมือง: คำเรื่องการพูด อู้ม่วน อู้ลม อู้หย้อ กำอู้

อู้กำเมือง อู้คำฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า อู้กำเมือง) คือการพูดภาษาล้านนา และเป็นวลีที่ใช้พูดถึงการพูดคำเมืองโดยตรง พจนานุกรมมรดกล้านนาลงความหมายไว้สองอย่าง คือ "พูดภาษาล้านนา" กับ "พูดเรื่องการเมือง" เพราะ กำเมือง คำฯเมิอฯง ก็คือคำว่า "คำเมือง" นั่นเอง

พจนานุกรมมีคำที่ขึ้นต้นด้วย อู้ หลายสิบคำ และคำที่ขึ้นต้นด้วย กำ อีกหลายสิบคำ แต่ละคำบอกว่าพูดแบบไหน พูดอย่างไร พูดกับใคร บทความนี้เลือกคำที่ใช้ได้จริงมาจัดตามสิ่งที่อยากพูด ส่วนคำกริยาพื้นฐานอย่าง ผ่อ หัน ฮู้ อ่านได้ที่ คำกริยาคำเมือง

อู้
อู้
ก.พูด, คุย, เจรจา; ปาก,อู้จ๋า ก็ว่า
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

พจนานุกรมบอกว่า อู้ แปลว่า พูด คุย เจรจา และยังมีรูปที่ว่า อู้จ๋า อู้จากันฯ ซึ่งชี้กลับมาที่คำว่า อู้ ส่วนคำขยายที่ตามหลัง อู้ คือสิ่งที่ทำให้คำนี้บอกได้ละเอียด

อู้ กับ กำ ต่างกันอย่างไร

หลักง่าย ๆ คือ อู้ เป็นกริยา (พูด) ส่วน กำ คําฯ เป็นนาม (คำ ความ) พจนานุกรมให้ความหมายของ กำ ว่า คำ หรือ ความ และใช้นับ "ครั้ง" ได้ด้วย เมื่อสองคำมาเจอกัน ผลที่ได้คือคำนามเรื่องการพูด

คำนาม อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
กำอู้ คำฯอู้ คำพูด (อีกคำว่า กำฟู่)
กำฟู่ คำฯฟู่ คำพูด (อีกคำว่า กำอู้)
กำปาก คำฯปากฯ คำพูด
กำเก่า คำฯเกั่า คำพูดเดิม เรื่องราวเดิม
กำหลั๋วก คำฯหัลฯวฯก คำพูดที่มีสาระ
กำเหล้น คำฯเห้ลฯร คำพูดเล่นที่คุยกันอย่างสนุกสนาน
กำค่าวกำเคือ คำฯระฯค่าวฯคำฯระฯคิอฯอ คำพูดที่คล้องจองเป็นบทร้อยกรองไพเราะ

คำที่เป็นเรื่องบทกวีและโวหารรักมีบทความของตัวเอง คือ คำอู้บ่าวอู้สาว ส่วนสุภาษิตที่คนเหนือเรียกว่า "กำบ่าเก่า" อ่านต่อได้ที่ คำบ่าเก่า

พูดดี พูดน่าฟัง

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
อู้ม่วน อู้ม่วฯร พูดเพราะ พูดน่าฟัง รื่นหู (อีกคำว่า อู้ม่วนจ๋าหวาน)
จ๋ากำดี จาคำฯดี พูดคำดี
อู้เอางาม อู้´างามฯ พูดเพียงเพื่อรักษาน้ำใจ
อู้เอางามน้ำใสซ่วยหน้า อู้´างามฯนาฯไสซ่วฯยฯห้นฯา พูดดี พูดเพราะ ไม่แสดงอาการโกรธหรือไม่พอใจ
อู้คึอู้หนั๋ก อู้ฅีอู้หันฯก พูดเป็นหลักเป็นฐาน พูดน่าเชื่อถือ
อู้ถอบ อู้ถอฯบ พูดได้ชัดเจน

คำว่า ม่วน ม่วฯร ในคำเมืองแปลว่าสนุก ไพเราะ แต่ใน อู้ม่วน พจนานุกรมให้ความหมายว่าพูดเพราะและรื่นหู ดูคำเมืองอื่นที่คนเหนือชอบฟังได้ที่ คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง

พูดเกินจริง พูดไม่จริง

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
อู้ลม อู้ล฿มฯ พูดเกินความจริง คุยโว
อู้คึ อู้ระฯคึ พูดเกินความจริง พูดอวดตัว
อู้อวด อู้อวฯด พูดแสดงความหยิ่งผยอง โอ้อวด (อีกคำว่า อู้เอน)
อู้ฝอย อู้ฝอฯยฯ พูดจริงบ้างไม่จริงบ้าง พูดไปเรื่อย ๆ เปื่อย ๆ
อู้เข้าตั๋วเก่า อู้เขั้าต฿วฯเกั่า พูดเข้าข้างตนเอง พูดเพื่อเอาประโยชน์ใส่ตน (อีกคำว่า อู้เข้าป๊ก)
อู้วอก อู้วอฯก พูดโกหก พูดไม่เป็นความจริง

คำนามคู่กันที่พจนานุกรมมีคือ กำจุ๋ คำฯจุ (คำพูดหลอกลวง พูดเท็จ) กับ กำวอก คำฯวอฯก (ความปลิ้นปล้อน เรื่องโกหก)

พูดกระทบ พูดบ่น พูดแรง

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
อู้หย้อ อู้หํยฯ พูดประชดประชัน พูดกระทบกระเทียบ
อู้ฟาด อู้ฟาดฯ พูดกระทบ พูดให้สะเทือนใจ
อู้ย่อย อู้ย่อฯยฯ พูดจุกจิกจู้จี้ ขี้บ่น (อีกคำว่า อู้ย่อยอู้ยำ)
อู้ซัดอู้ขว้าง อู้อู้ฅ่วฯางฯ พูดกระโชกโฮกฮาก พูดห้วน ๆ อย่างไม่พอใจ ไม่มีหางเสียง
อู้จะหลั๋วะจะกั๋วะ อู้จหัลฯวฯ฿ะจก฿วฯะ พูดไม่สุภาพ หยาบคาย ไม่ถูกกาลเทศะ
อู้ฮะ อู้ฮะ พูดลามก พูดคำหยาบ
ด่า ด่า ใช้ถ้อยคำว่าคนอื่นด้วยคำหยาบช้า

ฝั่งคำนามมี กำตือ คำฯทื (คำสบประมาท คำดูถูกเหยียดหยาม) กำแจ้ง คำฯแช่งฯ (คำสาปแช่ง) และ กำส่อ คำฯสํอฯ (คำพูดยุยง) ส่วนด้านดีมี กำสุ่ย คำฯสุ่ ซึ่งพจนานุกรมให้ไว้ว่า คำพูดยุยง คำพูดที่ทำให้พอใจ คำเล้าโลม

💡 เกร็ดความรู้
ในพจนานุกรม อู้ฟาด กับ อู้หย้อ ถูกบันทึกว่าเป็นคำเดียวกันได้ ("ก็ว่า") คือพูดให้กระทบใจ ส่วน ด่า เป็นการใช้คำหยาบช้าโดยตรง คนละระดับกัน

พูดอ้อม พูดขาด พูดไม่หยุด

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
อู้กอยก่อน อู้คอฯยฯก่อฯร ทาบทาม พูดหยั่งเชิง เจรจาดูก่อน
อู้ก๋าย อู้กลฯฯายฯ พูดกลาย ๆ พูดพาดพิง พูดไม่ตรง
อู้วก อู้ว฿กฯ พูดสะกัด พูดวกไปเวียนมา พูดดักคอ
อู้ป๋อดแป๋ด อู้ปัอฯดแปัดฯ พูดกระท่อนกระแท่น พูดไม่ต่อเนื่อง
อู้กั๊ก อู้คักฯ พูดติดอ่าง
อู้บ่สุ๋ดกำ อู้สุดคำฯ พูดไม่จบความ
อู้ฮาด อู้ฮาดฯ พูดค้างไว้ พูดยังไม่จบ
อู้นัก อู้นักฯ พูดมาก
อู้แล้วบ่แล้ว อู้แลฯวฯบํแลฯวฯ พูดไม่รู้จบสิ้น
อู้ลื้มเก่าลื้มใหม่ อู้ลื้มฯเกั่าลื้มฯไห่มฯ พูดแล้วพูดอีก พูดเรื่องเก่าซ้ำ ๆ ซาก ๆ (อีกคำว่า อู้แล้วอู้แถม)

อู้กอยก่อน เป็นคำที่ใช้ในจังหวะที่ยังไม่แน่ใจว่าอีกฝ่ายจะตอบอย่างไร คล้ายกับการไปทาบทามก่อนจะสู่ขอ ส่วนอู้บ่สุ๋ดกำนั้น กำ ที่อยู่ท้ายคำก็คือ "คำ" ที่พูดไม่สุดนั่นเอง

พูดเบา พูดดัง พูดถึง พูดกัน

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ฟู่ก้อย ฟู่ค่อฯ พูดค่อย กระซิบ
ฟู่ก้อยๆ ฟู่ค่อฯๆ พูดเบา ๆ อย่าพูดดัง (คำสั่ง)
อู้แฮงๆ อู้แรงฯๆ พูดดัง ๆ (คำสั่งให้อีกฝ่ายพูดดัง ๆ)
อู้ก้อม อู้ก้อฯม พูดไม่ยาว พูดห้วน ๆ
อู้เถิง อู้เถิงฯ กล่าวถึง พูดถึง
อู้กั๋น อู้กันฯ พูดคุยกัน
อู้กั๋นจ๋ากั๋น อู้จากันฯ ปรึกษาหารือกัน
อู้ฟู่ อู้ฟู่ พูด คุย หารือ เจรจา

ฟู่ ไม่ได้ขึ้นต้นด้วย อู้ แต่พจนานุกรมระบุว่า ฟู่ แปลว่า พูด และ อู้ ก็ว่า ดังนั้น ฟู่ก้อย จึงเป็นคำของการกระซิบ และ กำฟู่ ก็คือคำพูดอีกชื่อหนึ่ง

ถ้าอยากบอกว่าจีบหรือพูดเกี้ยว ให้ดู เต๊าะสาว โทอฯะสาวฯ (จีบสาว เกี้ยวพาราสีให้สาวรัก) ส่วนการนินทาลับหลังมี เล่าขวัน เลั่าขัวฯร กับ จ๋าขวัน จาขัวฯร

ระวังสับสน: กำ กับ ก๋ำ

กำ ที่แปลว่า คำ ไม่เหมือน ก๋ำ ที่มีวรรณยุกต์กำกับ ในพจนานุกรม ก๋ำขว้าง กำข้วฯางฯ แปลว่า โยนทิ้ง ไม่เกี่ยวกับการพูด อีกคำที่ควรจำไว้คือ ม้อนกำอู้ ม้อฯรคำฯอู้ ซึ่งหมายถึงสุดยอดของคำพูด ถ้อยคำที่สอนใจอย่างตรงไปตรงมา

ลองเลือกคำให้ตรงกับสิ่งที่อยากพูด

เลือกสิ่งที่อยากพูด เช่น คุยเล่น พูดเพราะ นินทา หรือกระซิบ แล้วดูว่าคำเมืองใช้ว่าอะไร จากนั้นสลับไปแท็บทดสอบ ๕ ข้อ

คำพูดเกี่ยวกับการถามและการลงท้ายประโยคอยู่ในบทความอื่น เช่น ถามแบบคนเมือง และ คำลงท้ายคำเมือง

สรุป

  • อู้ คือกริยา พูด คุย เจรจา ส่วน กำ คือนาม คำ ความ รวมกันเป็น กำอู้ คำพูด
  • คำที่ตามหลัง อู้ บอกลักษณะการพูด เช่น อู้ม่วน (พูดเพราะ) อู้ลม (พูดเกินจริง) อู้หย้อ (ประชด) อู้ย่อย (จู้จี้)
  • คำกระซิบคือ ฟู่ก้อย ส่วน อู้แฮงๆ เป็นคำสั่งให้พูดดัง ๆ
  • กำ (คำ) ต่างจาก ก๋ำ (เช่น ก๋ำขว้าง = โยนทิ้ง)
  • อู้กำเมือง คือพูดคำเมือง และพจนานุกรมก็ให้ความหมายว่าพูดเรื่องการเมืองด้วย

ค้นคำอื่น ๆ ที่ขึ้นต้นด้วย อู้ และ กำ ได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านต่อเรื่องคำกริยาพื้นฐานที่ คำกริยาคำเมือง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 40 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "อู้กำเมือง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 63 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

ผู้คนเดินเที่ยวถนนคนเดินท่าแพ เชียงใหม่ยามค่ำ สองข้างทางมีแผงขายของและร้านอาหาร

คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง: ยินดี ลำแต๊ งามแต๊ ม่วน บ่เป๋นหยัง

16 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

คำเมืองง่าย ๆ สำหรับคนมาเที่ยวเหนือ ขอบคุณว่า ยินดี ชมอาหารว่า ลำแต๊ ชมวิวว่า งามแต๊ ขอโทษว่า สูมาเต๊อะ พร้อมคำลงท้าย เจ้า ที่คนเมืองฟังแล้…

ภาพขาวดำใกล้ ๆ ของวิทยุเก่า เห็นปุ่มหมุนกลมและแผงหน้าปัดสเกลคลื่นความถี่

เพลงเยสเตอร์เดย์วันซมอร์ (Yesterday Once More): อู้เป็นคำเมือง

19 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เพลง Yesterday Once More ของ Carpenters ถ้าเป็นคนเมืองจะอู้ว่าอย่างไร เรียนคำเมืองเรื่องฟังเพลงเก่า หนหลัง กึ๊ดฮอด จ๋ำจื่อ ม่วนอ๋กม่วนใจ๋ เ…

หน้าร้านกาแฟไม้เล็ก ๆ ในหมู่บ้านบนดอยของเชียงใหม่ มีม้านั่งไม้หน้าร้าน กระดานเมนู และต้นไม้ประดับ

คำเมืองเข้าใจผิด คำสุภาพและคำเล็ก: ยินดี แม่น กา ก่อ

18 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

คำเมืองเข้าใจผิดหมวดคำสุภาพและคำเล็ก ยินดีแปลว่าขอบคุณ แม่นแปลว่าใช่ กา ก่อ ลือ เป็นคำถาม แล แปลว่าและ ย้อนแปลว่าเพราะ ตามพจนานุกรมล้านนา

กะปิหลายชนิดวางขายในชามและถุงพลาสติก มีป้ายราคาปักอยู่ ที่ตลาดวโรรส เชียงใหม่

คำเมือง ๒๐ คำที่ไม่เหมือนไทยกลาง: เริ่มจากคำเหล่านี้

21 พฤศจิกายน 2569 เรียนภาษาล้านนา

คำเมือง ๒๐ คำที่ควรรู้ก่อน แยกเป็น ๓ แบบ ต่างแค่เสียง คนละคำ และคำเดียวกันแต่ความหมายต่าง เทียบกับไทยกลาง พร้อมเกมปัดการ์ดและลิงก์ไปอ่านต่อ

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด