ตุงผ้าสี่ผืนลายวิจิตรแขวนบนเสาเหล็กปลายแหลม จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ ประดับด้วยรูปเทวดา

ภาพ: Chainwit. / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

ตุงล้านนา: ชนิดของตุง ความหมาย และความเชื่อเรื่องการทานตุง

3 มิถุนายน 2569 · วัฒนธรรม · อ่านประมาณ 11 นาที

ตุง ทุง (คำเมืองอ่านว่า ตุง) หรือ ตุงล้านนา คือธงของชาวล้านนา ทำจากผ้า กระดาษ ไม้ หรือโลหะ พบได้ทั้งในวัด ในขบวนแห่ บนเจดีย์ทรายช่วงปี๋ใหม่ และในขบวนศพ พจนานุกรมมรดกล้านนาสรุปไว้ว่า ตุงเป็น "เครื่องหมายทั้งคนเป็นและคนตาย" บทความนี้พาไปรู้จักตุงแต่ละชนิด ความหมาย และความเชื่อว่าทำไมคนล้านนาจึงนิยม "ทานตุง"

ทุง

ตุง

น.ธง - ผืนผ้า โลหะ กระดาษ ไม้ หรือวัสดุชนิดอื่น อาจทำเป็นสี่เหลี่ยม สามเหลี่ยม หรือรูปอื่นใช้เป็นเครื่องหมายของบุคคล กลุ่มบุคคล หรือใช้เป็นเครื่องบูชา ตามโอกาสในประเพณีที่ถือกันมา เป็นสัญลักษณ์ให้เกิดความมั่นใจ ความเป็นหมู่เหล่า ดังนั้น ตุง จึงเป็นเครื่องหมายทั้งคนเป็นและคนตาย

ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ตุงคืออะไร มาจากไหน

พจนานุกรมอธิบายว่าตุงคือ "ผืนผ้า โลหะ กระดาษ ไม้ หรือวัสดุชนิดอื่น" อาจทำเป็นสี่เหลี่ยม สามเหลี่ยม หรือรูปอื่น ใช้เป็นเครื่องหมายของบุคคลหรือกลุ่มคน หรือใช้เป็นเครื่องบูชาตามประเพณี และ "เป็นสัญลักษณ์ให้เกิดความมั่นใจ ความเป็นหมู่เหล่า"

หลักฐานศิลปกรรมเรื่องตุงที่เก่าที่สุดเท่าที่พบ ตามงานวิจัยของ เนตรชนก แตงทับทิม (๒๕๖๔) คือ ตุงเหล็กตุงทองจำลอง ที่ขุดพบในกรุวัดดอกเงิน อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ อายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๑ เป็นแผ่นโลหะตัดเป็นรูปคล้ายคน และยังพบภาพตุงแขวนบนยอดเสาในผ้าพระบฏที่ขุดได้คราวเดียวกัน

ส่วนตำนานพื้นบ้านเล่าที่มาของตุงไว้หลายเรื่อง ที่รู้จักกันดีคือตำนาน ดอยตุง ตามตำนาน เมื่อจะสร้างพระธาตุบนดอยดินแดง ได้ปักธงตะขาบยาว ๓,๐๐๐ วาไว้บนดอย แล้วกำหนดว่าชายธงปลิวไปไกลเท่าใด ให้เป็นเขตฐานพระสถูปเท่านั้น ดอยนั้นจึงได้ชื่อว่า ดอยตุง (พระปลัดพงศ์ศิริ พุทฺธิวํโส และคณะ, ๒๕๖๓)

ตำนานตุงกับพระพุทธเจ้าห้าพระองค์

งานของพระปลัดพงศ์ศิริ พุทฺธิวํโส และคณะ (๒๕๖๓) ยกตำนานที่อ้างจากพระราชปริยัติ (๒๕๕๙) ว่า พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ถือกำเนิดจากไข่ของแม่กาเผือก แล้วได้แม่ไก่ แม่นาค แม่เต่า แม่โค และหญิงซักผ้า เก็บไปเลี้ยง เมื่อออกบวชแล้วมาพบกัน จึงทำตุงตามสัญลักษณ์ของผู้เลี้ยงตนเพื่ออุทิศกุศลให้แม่

ตำนานนี้อธิบายว่าส่วนต่าง ๆ ของตุงหมายถึงพระพุทธเจ้าทั้งห้าพระองค์ เช่น หัวตุงแทนไม้ทุบผ้า ลำตัวที่ยาวแทนนาค ลายตารางแทนกระดองเต่า และลูกกลมประดับตุงแทนวัว ตำนานนี้เป็นความเชื่อที่เล่าสืบกันมา ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์

ทำไมคนล้านนาจึงทานตุง

การถวายตุงเรียกในคำเมืองว่า ตานตุง ทาฯนฯทุง (คำเมืองอ่านว่า ตานตุง) พระปลัดพงศ์ศิริ และคณะ (๒๕๖๓) สรุปจุดมุ่งหมายของการสร้างตุงไว้ ๔ ข้อ คือ

เป็นพุทธบูชา และอุทิศส่วนกุศลแก่ญาติผู้ล่วงลับ
ประกาศงานฉลอง ศาสนสถานหรือสาธารณประโยชน์ เช่น ปอยหลวง ฉลองสะพาน
ใช้ในพิธีกรรม เช่น ส่งเคราะห์ สืบชะตา โดยเชื่อว่าตุงช่วยปัดเป่าเภทภัย
ใช้ในเทศกาล เช่น ปี๋ใหม่ ทอดกฐิน และงานเกี่ยวกับคนตาย

ความเชื่อที่อยู่ลึกที่สุดคือ ชาวล้านนาเชื่อว่า ตุงเป็นสื่อกลางระหว่างโลกมนุษย์กับสวรรค์ ผู้ถวายตุงจะไม่ตกนรก และผู้ตายที่ลูกหลานถวายตุงให้ก็จะได้ขึ้นสวรรค์ งานวิจัยเดียวกันยกตำนานจากพะเยาที่เล่าว่า นายพรานผู้ล่าสัตว์มาทั้งชีวิตเคยทำตุงถวายพระเจ้าตนหลวงที่วัดศรีโคมคำ เมื่อตายและถูกโยนลงนรก ตุงผืนนั้นก็พันตัวเขาขึ้นมาจากนรกได้ (อ้างจาก ทองทวี ยศพิมสาร, ๒๕๕๑)

💡 เกร็ดความรู้

คัมภีร์ใบลาน อานิสงส์ทานตุง ฉบับวัดแม่ตั๋ง อำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง เล่าว่า หางตุงที่ลมพัดไปทางทิศใด ผู้สร้างตุงก็จะได้ผลบุญต่างกันไป เช่น พัดไปทิศตะวันออกจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ และถ้าพัดขึ้นสู่อากาศจะได้เป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่ง (พระปลัดพงศ์ศิริ และคณะ, ๒๕๖๓) เวลาเห็นหางตุงปลิวไสว จึงเป็นภาพที่มีความหมายสำหรับคนล้านนา

ตุงในงานมงคล

ตุงที่ใช้ในงานบุญและงานฉลองมีหลายชนิด พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้ดังนี้

ตุง	อักษรล้านนา	ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ตุงไจย	ทุงไชยฯ	ธงผ้าสามเหลี่ยมขนาดใหญ่
จ้อจ๊าง	ชํอฯช้างฯ	ธงสามเหลี่ยมขนาดใหญ่ มักใช้แห่นำขบวน
จ้อน้อย	ชํอฯน้อฯย	ธงสามเหลี่ยมขนาดจิ๋ว ยาว ๕–๒๐ เซนติเมตร ใช้ประดับเจดีย์ทราย
ตุง ๑๒ ราศี	ทุง 12 ราศี	ธงนักษัตร แบ่งเป็นช่อง แต่ละช่องมีรูปสัตว์ประจำปี
ตุงไส้หมู	ทุงไส้หู	ธงกระดาษตัดพับทบหลายชั้น เป็นพวงเหมือนไส้หมู
ตุงจั๋กเข็๋บ	ทุงจักฯเขัปฯ	ธงตะขาบ ปักใกล้วัด บอกว่าวัดนั้นมีผู้จองกฐิน

จ้อ ชํอฯ (คำเมืองอ่านว่า จ้อ) คือธงสามเหลี่ยม พจนานุกรมบอกว่าใช้ได้ "ทั้งงานมงคลและงานอวมงคล" ทำด้วยกระดาษสา กระดาษว่าว หรือผ้า

ตุง ๑๒ ราศี มีอีกชื่อว่า ตุงตั๋วเปิ้ง ทุงต฿วฯเพิ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุงตั๋วเปิ้ง) เพราะ ตั๋วเปิ้ง ต฿วฯเพิ่งฯ คือสัตว์ประจำปีนักษัตรของแต่ละคน คนล้านนานิยมถวายตุงชนิดนี้เมื่อครบรอบปีเกิด และปักบนเจดีย์ทรายในช่วงปี๋ใหม่ อ่านเรื่องตุงในปี๋ใหม่เพิ่มได้ในบทความ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง

ตุงกะด้าง: ตุงที่ไม่ได้ทำจากผ้า

ทุงระฯกด้างฯ

ตุงกะด้าง,ตุงขะด้าง

น.ธงทำด้วยแผ่นไม้ หรือแผ่นโลหะ เช่นแผ่นเงิน แผ่นสังกะสี เป็นต้น หรือหล่อเป็นแผ่นคอนกรีต นิยมทำลวดลายเป็นรูปพรรณพฤกษา ลายดอกไม้นานาพรรณ สัตว์ในหิมพานต์ ลายสัตว์ใน ๑๒ ราศี หรือลายนาคเกี้ยว เป็นต้น แล้วลงรักปิดทอง ประดับด้วยกระจกสีอย่างงดงาม ตั้งไว้เป็นเครื่องสักการะ

ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ตุงกะด้าง ทุงระฯกด้างฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุงกะด้าง หรือ ตุงขะด้าง) คือตุงแข็งที่ทำจากแผ่นไม้ แผ่นโลหะ หรือหล่อคอนกรีต ฉลุเป็นลายพรรณพฤกษา สัตว์หิมพานต์ หรือสัตว์ ๑๒ ราศี แล้วลงรักปิดทองประดับกระจก ตั้งไว้เป็นเครื่องสักการะ ต่างจากตุงผ้าที่ปลิวตามลม ตุงกะด้างจึงตั้งอยู่ได้นานหลายปี

ตุงในงานศพ: ตุงสามหาง และตุงเหล็กตุงตอง

ทุงสามฯหางฯ

ตุงสามหาง

น.ธงสามชาย - เป็นธงสัญลักษณ์ของงานศพมีรูปร่างคล้ายคลึงกับรูปกายของมนุษย์มีชายหรือหางตุงอยู่ ๓ ชายห้อยลง งาน ศพพระสงฆ์ใช้ผ้าสีเหลือง (มักใช้ผ้าสบงใหม่)ถ้าเป็นคฤหัสถ์ใช้กระดาษหรือผ้าสีขาว ตกแต่งด้วยลายดอก หรือลายพื้นเมือง ความหมายของตุง ๓ หางนี้ อาจหมายถึงไตรลักษณ์ คือ ความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และมิใช่ตัวตน (อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา) ใช้เชือกร้อยตรงส่วนหัวติดกับด้าม ใช้เป็นธงนำขบวนศพของคนล้านนาสู่ป่าช้า; ตุงผีต๋าย ก็ว่า

ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ตุงสามหาง ทุงสามฯหางฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุงสามหาง) หรือ ตุงผีต๋าย ทุงผีตายฯ คือตุงรูปร่างคล้ายคน มีชายห้อยลง ๓ ชาย ใช้นำขบวนศพไปป่าช้า พจนานุกรมบอกว่างานศพพระสงฆ์ใช้ผ้าสีเหลือง ส่วนงานศพคฤหัสถ์ใช้กระดาษหรือผ้าสีขาว และหางทั้งสาม "อาจหมายถึงไตรลักษณ์" คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา

ตุงเหล็๋กตุงตอง ทุงเหัลฯกทุงทอฯง (คำเมืองอ่านว่า ตุงเหล็๋กตุงตอง) คือธงสามเหลี่ยมขนาดเล็ก ทำจากเหล็กและทองแดงหรือทองเหลือง ตั้งไว้กับโลงศพ

⚠️ ข้อควรระวัง

ตุงสามหางเป็นของในงานอวมงคล เนตรชนก แตงทับทิม (๒๕๖๔) บันทึกคำบอกเล่าจากจังหวัดน่านว่า เมื่อใช้งานเสร็จแล้ว จะแขวนทิ้งไว้ใกล้ป่าช้า ไม่นำกลับมาบ้านผู้ตาย หากพบเห็นตุงสามหางในงานศพ ควรให้ความเคารพ ไม่หยิบจับหรือนำกลับไปเป็นของที่ระลึก

ตุงสามหางหมายถึงอะไร: นักวิชาการเห็นต่างกัน

มุมมองนักวิชาการเรื่องตุงสามหาง

อภิธาน สมใจ (๒๕๔๑) บรรยายภาพตุงสามหางว่าเป็น "รูปเทวดา"
เบญจพล สิทธิประณีต (๒๕๔๙) เชื่อว่าตุงสามหางเป็นสัญลักษณ์แทนเทวดาที่นำทางวิญญาณผู้ตายไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์
มณี พยอมยงค์ (๒๕๔๘) กล่าวว่าตุงสามหางเป็นเครื่องหมายของเทพยดาบนสวรรค์
ศาสตราจารย์แสง มนวิทูร เรียกว่า "ตุงศพ" และอธิบายว่าเป็นของที่ทำอุทิศให้ผู้ตาย ไม่ได้ตีความว่าเป็นเทวดา

ทั้งหมดนี้สรุปตามงานของเนตรชนก แตงทับทิม (๒๕๖๔) ซึ่งเห็นด้วยกับมุมมองสุดท้าย ว่าตุงสามหางเป็น เครื่องอุทิศแก่ผู้ตาย และบางครั้งจึงเขียนชื่อผู้ตายหรือรูปตั๋วเปิ้งของผู้ตายไว้บนตุงด้วย

ตุงหนึ่งผืน ความหมายสองด้าน

งานวิจัยของเนตรชนก แตงทับทิม (๒๕๖๔) ชี้ว่า ตุงบางชนิดที่ทุกวันนี้ใช้ในงานศพ เดิมเป็น ของมงคล มาก่อน

ตุงเหล็กตุงทองจำลองในกรุวัดดอกเงิน (พุทธศตวรรษที่ ๒๑) ถูกบรรจุไว้เป็นเครื่องบูชาในกรุเจดีย์ ไม่ใช่เครื่องอุทิศให้คนตาย
ตุงสามหาง ปรากฏในรอยพระพุทธบาทไม้ วัดบ้านเปียง อำเภอสันป่าตอง อายุราวพุทธศตวรรษที่ ๒๔ ซึ่งเป็นของมงคลอย่างไม่ต้องสงสัย
ความหมายเรื่อง การอุทิศให้ผู้ตาย เด่นชัดขึ้นหลังพุทธศตวรรษที่ ๒๔ เมื่อคัมภีร์ใบลานประเภท อานิสงส์ แพร่หลาย ช่วงฟื้นฟูบ้านเมืองหลังยุคพม่าปกครอง

ผู้วิจัยสรุปว่า แม้ตุงจะถูกใช้ในงานอวมงคล แต่ในความเชื่อของคนล้านนา ตุงยังคงเป็นของมงคล เพราะเป็นบุญที่ส่งไปถึงผู้ตาย

ตุงผ้ายาวหลายสิบผืนแขวนจากเพดานสีน้ำเงินในห้องจัดแสดงพิพิธภัณฑ์ — ตุงหลากชนิดแขวนจากเพดานในพิพิธภัณฑ์อารยธรรมลุ่มน้ำโขง (Mekong Basin Civilization Museum) · ภาพ: Chainwit. / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

ตุงกับชะตาชีวิต: ตุงก้าคิง

ตุงก้าคิง ทุงค่าฯฅิงฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุงก้าคิง) คือตุงที่ยาวเท่าความสูงของคน ใช้ในพิธีสืบชะตา พจนานุกรมอธิบายว่า หมายถึง "รูปคือร่างกายของคนเรา" ตุงผืนนี้จึงเหมือนตัวแทนชีวิตของเจ้าชะตา อ่านเรื่องพิธีนี้เพิ่มได้ในบทความ สืบชะตา

นอกจากตุงที่กล่าวมา งานของพระปลัดพงศ์ศิริ และคณะ (๒๕๖๓) ยังระบุตุงชนิดอื่นอีก เช่น ตุงผืนผ้า ตุงกระบอก ตุงส้มโอ และตุงนางผลาญ ซึ่งยังไม่มีในพจนานุกรมมรดกล้านนา

คำล้านนาที่เกี่ยวกับตุง

คำล้านนา	อักษรล้านนา	ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
เสาตุง	เสัาทุง	เสาธงแบบล้านนา มักใช้ตุงตั๋วเปิ้ง
ป๋กกะโดง	ป฿กฯกโด฿งฯ	ขึ้นตัดกิ่งไม้ แล้วเอาตุงขึ้นไปแขวนไว้บนต้นไม้นั้น
เจ๋ดีย์ซาย	เจดียฯซายฯ	เจดีย์ทราย ใช้ปักช่อ ตุง ในเทศกาลต่าง ๆ
กะดาษสา	ระฯกดาษฯฯสา	กระดาษที่ทำจากเยื่อเปลือกไม้สา

สรุป

ตุง คือธงของล้านนา ทำจากผ้า กระดาษ ไม้ หรือโลหะ เป็น "เครื่องหมายทั้งคนเป็นและคนตาย"
คนล้านนา ตานตุง เพื่อพุทธบูชา อุทิศกุศล และเชื่อว่าตุงเป็นสื่อเชื่อมโลกมนุษย์กับสวรรค์
ตุงงานมงคล เช่น ตุงไจย จ้อ ตุง ๑๒ ราศี ตุงไส้หมู ตุงกะด้าง และตุงจั๋กเข็๋บ
ตุงงานศพ คือ ตุงสามหาง และ ตุงเหล็กตุงตอง ซึ่งงานวิจัยชี้ว่าเดิมเป็นของมงคลมาก่อน

ค้นคำว่า "ตุง" และตุงชนิดอื่น ๆ ได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องตุงในประเพณีปี๋ใหม่ได้ที่บทความ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง

แหล่งอ้างอิง

พจนานุกรมมรดกล้านนา: ตุง · ตุงสามหาง · ตุงกะด้าง · จ้อ
พระปลัดพงศ์ศิริ พุทฺธิวํโส, พิงพร ศรีแก้ว และประพินท์ สังขา. (๒๕๖๓). ชื่อปีนักษัตรที่ปรากฏในตุงล้านนา. วารสารบัณฑิตศึกษามหาจุฬาขอนแก่น ๗(๑), ๗๙–๙๕
เนตรชนก แตงทับทิม. (๒๕๖๔). ตุง: ความเป็นมงคลและอวมงคล ความหมายที่ทับซ้อน. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี ๑๐(๒), ๑๖๓–๑๗๘

ค้นหาคำว่า "ตุง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 20 คำ จำได้แค่ไหน?