กิ๋น… ไม่ได้แปลว่ากินอย่างเดียว: กิ๋นแลง กิ๋นดอง กิ๋นสลาก
กิ๋น กินฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋น) คือคำว่า กิน ในคำเมือง แต่เมื่อไปต่อกับคำอื่น ความหมายไปไกลกว่าการกินมาก กิ๋นดอง แปลว่า แต่งงาน กิ๋นเมือง แปลว่า ครองเมือง และ กิ๋นสลาก คืองานบุญใหญ่ของคนล้านนา
บทเรียนนี้คัดคำและสำนวนที่ขึ้นต้นด้วย กิ๋น ราว ๖๐ คำ จากทั้งหมด ๑๐๓ คำใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เริ่มจากมื้ออาหารสามมื้อ วิธีชวนกิน วิธีกิน แล้วไปถึง กิ๋น ที่ไม่ได้กินอะไรเลย ปิดท้ายด้วยสำนวนคนเมืองเรื่องการกิน
ในภาษาไทยกลาง คำว่า กิน ฟังเป็นกันเอง ถ้าจะสุภาพต้องใช้ รับประทาน แต่พจนานุกรมบันทึกว่าในภาษาเหนือ กิ๋น ถือเป็นคำสุภาพ ใช้ได้กับคนต่างฐานะและต่างวัย คนเมืองจึงพูดกับผู้ใหญ่ว่า กิ๋นเข้าแล้วกา ได้อย่างสุภาพ และพจนานุกรมยังเทียบ กิ๋น กับ เสวย และ ฉัน ด้วย
กิ๋นเข้างาย กิ๋นเข้าตอน กิ๋นแลง: สามมื้อของคนเมือง
คนเมืองเรียกข้าวว่า เข้า และเรียกแต่ละมื้อตามช่วงเวลาของวัน คือ งาย ง่ายฯ (เช้า) ตอน ทอฯร (กลางวัน) และ แลง แลงฯ (เย็น)
| วลี | อักษรล้านนา | ความหมายในพจนานุกรม |
|---|---|---|
| กิ๋นเข้า | กินฯเขั้า | กินข้าว รับประทานอาหาร |
| กิ๋นเข้างาย | กินฯเขั้างายฯ | กินข้าวมื้อเช้า (กิ๋นงาย ก็ว่า) ใช้กับพระสงฆ์ในความหมาย ฉันเช้า |
| กิ๋นเข้าตอน | กินฯเขั้าทอฯร | กินข้าวมื้อกลางวัน ใช้กับพระสงฆ์ในความหมาย ฉันเพล |
| กิ๋นตอน | กินฯทอฯร | กินข้าวมื้อกลางวัน (คำสั้นของ กิ๋นเข้าตอน) |
| กิ๋นเข้าแลง | กินฯเขั้าแลงฯ | กินข้าวมื้อเย็น |
| กิ๋นแลง | กินฯแลงฯ | กินอาหารมื้อเย็น |
| กิ๋นเข้ากั๋บหยัง | กินฯเขั้ากัปฯหัยฯง | กินข้าวกับอะไร |
กิ๋นแลง กินฯแลงฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นแลง) คือมื้อเย็น ส่วน กิ๋นตอน กินฯทอฯร (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นตอน) ไม่ได้แปลว่ากินทีละตอน แต่แปลว่า กินมื้อกลางวัน
คำทักทายที่ได้ยินบ่อยที่สุดก็มาจากคำนี้ คือ กิ๋นเข้าแล้วกา (กินข้าวหรือยัง) อ่านวิธีทักและวิธีตอบได้ที่ ทักทายแบบคนเมือง
พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า คนเมืองใช้ กิ๋น กับเกือบทุกอย่างที่เข้าปาก กิ๋นน้ำ คือ ดื่มน้ำ กิ๋นหมาก คือ เคี้ยวหมาก และ กิ๋นยา คือ กลืนยา จึงแทบไม่ต้องใช้คำว่า ดื่ม เลย
กิ๋นก่อ กิ๋นเต๊อะ กิ๋นเหีย: ชวนกินแบบคนเมือง
| วลี | อักษรล้านนา | ความหมายในพจนานุกรม |
|---|---|---|
| กิ๋นก่อ | กินฯกํอฯ | กินไหม กินหรือไม่ |
| กิ๋นเต๊อะ | กินฯเทิอฯะ | กินเถอะ |
| กิ๋นเหีย | กินฯเหยฯ | กินสิ (บอกให้กิน) |
| กิ๋นตวย | กินฯทวฯยฯ | กินด้วยกัน กินพร้อมกัน (กิ๋นตวยกั๋น ก็ว่า) |
| กิ๋นลูน | กินฯลูร | กินทีหลัง |
พจนานุกรมอธิบายไว้ที่ กิ๋นก่อ กินฯกํอฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นก่อ) ว่า ก่อ เมื่อตามหลังคำกริยา จะทำให้เป็นคำถาม กิ๋นก่อ จึงแปลว่า กินไหม ส่วนถ้าจะบอกว่า อย่ากิน คนเมืองพูดว่า จะไปกิ๋น อ่านเรื่องนี้ได้ที่ จะไปแปลว่าอย่า
กิ๋นจิ๋บกิ๋นจ็๋อบ กิ๋นหมอมๆ: กินแบบไหน
| วลี | อักษรล้านนา | ความหมายในพจนานุกรม |
|---|---|---|
| กิ๋นจิ๋บกิ๋นจ็๋อบ | กินฯจิปฯกินฯจัอฯบฯฯ | กินน้อย ๆ แต่บ่อย ๆ |
| กิ๋นติ๋กๆ | กินฯติๆกฯ | กินเรื่อย ๆ |
| กิ๋นหมอมๆ | กินฯหมฯอฯมๆ | กินบ่อย ๆ กินเรื่อย ๆ กินไม่หยุดปาก |
| กิ๋นเสี้ยง | กินฯส้ยฯง | กินจนหมด |
| กิ๋นดีกิ๋นลำ | กินฯดีกินฯลำ | กินอร่อย (เพราะรสถูกปาก หรือหิวจัด) |
| กิ๋นเข้าลำ | กินฯเขั้าลำ | รับประทานอาหารอร่อย |
| กิ๋นได้ | กินฯได้ | กินจุ กินอาหารได้มาก |
| กิ๋นดาย | กินฯดายฯ | กินกับข้าวเปล่า ๆ โดยไม่มีข้าว |
| กิ๋นเข้าบ่ดาย | กินฯเขั้าบํดายฯ | กินข้าวเปล่า ๆ โดยไม่มีกับข้าว |
| กิ๋นอุ๋ย | กินฯอุ | กินนม อย่างเด็กทารกกินนมแม่ |
กิ๋นได้ กินฯได้ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นได้) เป็นกับดักเล็ก ๆ คนภาคกลางฟังแล้วนึกว่า กินได้ ไม่มีพิษ แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า กินจุ ส่วนคำว่า ลำ ในกิ๋นดีกิ๋นลำ แปลว่า อร่อย อ่านคำว่า ลำ เพิ่มได้ในเพลง กิ๋นล้ำกิ๋นลำ
สองคำนี้ตรงข้ามกัน กิ๋นดาย คือ กินแต่กับ ไม่มีข้าว ส่วน กิ๋นเข้าบ่ดาย คือ กินแต่ข้าว ไม่มีกับ พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "กิ๋นเข้าบ่ดาย บ่มีหยังกั๋บ" คือ กินข้าวเปล่า ไม่มีกับข้าว
กิ๋นดอง กิ๋นเมือง กิ๋นหัว: กิ๋น ที่ไม่ได้กินอะไรเลย
นี่คือหมวดที่ทำให้ กิ๋น… ไม่ได้แปลว่ากินอย่างเดียว ถ้าแปลตรงตัวจะงงทันที
| วลี | อักษรล้านนา | ถ้าแปลตรงตัว | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| กิ๋นดอง | กินฯดอฯง | กินของดอง | แต่งงาน (กิ๋นเกี่ยวกิ๋นดอง ก็ว่า) |
| กิ๋นเกี่ยวกิ๋นดอง | กินฯก่ยฯวกินฯดอฯง | แต่งงาน | |
| กิ๋นจ้าง | กินฯจ้างฯ | รับจ้าง ทำงานโดยได้ค่าตอบแทน | |
| กิ๋นก๋ำไฮ | กินฯกำไร | ได้กำไร | |
| กิ๋นหัว | กินฯห฿วฯ | กินหัวปลา หัวไก่ | ทำงานที่ใช้สมองมาก |
| กิ๋นแอบ | กินฯแอปฯ | แอบกิน | กินแรง อาศัยเกาะผู้อื่นในการทำงาน |
| กิ๋นแฮง | กินฯแรงฯ | เอาเปรียบผู้อื่นในการทำงาน | |
| กิ๋นเมือง | กินฯเมิอฯง | กินข้าวในเมือง | เสวยราชสมบัติ ครองเมือง |
| กิ๋นหัววัด | กินฯห฿วฯวัดฯ | เป็นเจ้าอาวาส | |
| กิ๋นใจ๋ | กินฯไจ | รู้สึกแหนงใจ สะเทือนใจ | |
| กิ๋นแหนง | กินฯแหนฯง | รู้สึกเสียใจในสิ่งที่ทำไป แคลงใจ | |
| กิ๋นกั๋น | กินฯกันฯ | กินด้วยกัน | เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน กลมกลืนกัน |
| กิ๋นบอม | กินฯบอฯม | ง่าย สะดวก | |
| กิ๋นฝืด | กินฯฝืดฯ | กินของฝืดคอ | ยาก ไม่สะดวก ทำมาหากินลำบาก |
| กิ๋นดิ๋บ | กินฯดิบฯฯ | กินของดิบ | กินของดิบ และยังแปลว่า ทำสำเร็จได้ง่าย ๆ |
| กิ๋นปี่ | กินฯปี่ | เสียงช่างซอที่เข้ากับเสียงปี่ได้ดี | |
| กิ๋นปี๋ | กินฯปีลฯ | กินหัวปลี | นกกินปลี |
กิ๋นดอง กินฯดอฯง (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นดอง) ฟังเหมือนกินผักดอง แต่ในพจนานุกรมแปลว่า แต่งงาน ส่วน กิ๋นเมือง กินฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นเมือง) แปลว่า เสวยราชสมบัติ ครองเมือง และ กิ๋นหัววัด กินฯห฿วฯวัดฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นหัววัด) คือ รับตำแหน่งเจ้าอาวาส
กิ๋นปี่ กินฯปี่ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นปี่) เป็นคำของวงซอ หมายถึงเสียงช่างซอที่เข้ากับเสียงปี่ได้ดี ส่วน กิ๋นปี๋ กินฯปีลฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นปี๋) ที่เสียงต่างกันนิดเดียว คือชื่อนก นกกินปลี
กิ๋นสลาก กิ๋นตาน กิ๋นขันโตก: กิ๋น ในงานบุญและงานเลี้ยง
| วลี | อักษรล้านนา | ความหมายในพจนานุกรม |
|---|---|---|
| กิ๋นสลาก | กินฯสๆลฯากฯ | งานทำบุญสลากภัต |
| กิ๋นก๋วยสลาก | กินฯกวฯยฯสๆลฯากฯ | ทำบุญสลากภัต (กิ๋นเข้าสลาก ตานก๋วยสลาก ตานสลาก ก็ว่า) |
| กิ๋นตาน | กินฯทาฯนฯ | ทำบุญให้ทาน |
| กิ๋นๆตานๆ | กิๆนฯทาฯนฯๆ | ทั้งกินทั้งทาน กินด้วยทานด้วย |
| กิ๋นหวานตานม่วน | กินฯหวฯานฯทาฯนฯม่วฯร | (สำนวน) ทำบุญอย่างมีความสุข |
| กิ๋นก่อนตานลูน | กินฯก่อฯรทาฯนฯลูร | กินอาหารที่เตรียมไว้ถวายทานก่อนนำไปถวาย ซึ่งถือว่าเป็นบาป |
| กิ๋นขันโตก | กินฯขันฯโต฿กฯ | รับประทานอาหารที่ใช้ขันโตกเป็นสำรับ |
| กิ๋นอ้อผะหยา | กินฯอ๊อฯระฯบยฯา | กินน้ำผึ้งที่ใส่ในท่อนอ้อ (ดู อ้อผะหยา) |
กิ๋นสลาก กินฯสๆลฯากฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นสลาก) ไม่เกี่ยวกับสลากกินแบ่ง แต่คือ งานทำบุญสลากภัต ที่ชาวบ้านจัดก๋วยสลากไปถวายวัด ชื่อเรียกที่ได้ยินบ่อยอีกชื่อคือ ตานก๋วยสลาก อ่านเรื่องงานบุญนี้เต็ม ๆ ได้ที่ ตานก๋วยสลาก
กิ๋นอ้อผะหยา กินฯอ๊อฯระฯบยฯา (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นอ้อผะหยา) มาจากพิธี อ้อผะหยา อํอฯระฯบยฯา (อ้อปัญญา) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่า เป็นพิธีที่เชื่อกันว่าจะทำให้มีสติปัญญาเฉลียวฉลาด โดยบรรจุน้ำผึ้งในปล้องอ้อยาวราว ๔ ถึง ๗ เซนติเมตร แล้วเข้าพิธีปลุกเสกด้วยพุทธมนต์ ส่วนงานเลี้ยงบนขันโตก อ่านต่อได้ที่ ขันโตก
สำนวน กิ๋น: คนเมืองสอนกันเรื่องการกิน
สำนวนเหล่านี้พจนานุกรมระบุว่าเป็นสำนวน (สำ.) บางสำนวนเป็นคำสอนเก่าที่ชาวเหนือเรียกว่า กำบ่าเก่า
| สำนวน | อักษรล้านนา | ความหมายในพจนานุกรม |
|---|---|---|
| กิ๋นเข้าลำน้ำลง | กินฯเขั้าลำนาฯํ้ล฿งฯ | อยู่ดีกินดี มีความสุขสบาย ไม่มีเรื่องกวนใจ |
| กิ๋นเข้าบ่ลำกิ๋นน้ำบ่ลง | กินฯเขั้าบํลำ | เป็นทุกข์ กังวล |
| กิ๋นเข้าไหตั๋น | กินฯเขั้าไหตันฯ | คนขยันทำมาหากิน เก็บหอมรอมริบ มีข้าวเต็มไหตลอด |
| กิ๋นหอมต๋อมม่วน | กินฯหอฯมตอฯมม่วฯร | ร่วมกินร่วมทำงานกันอย่างมีความสุข |
| กิ๋นสุ๋กกิ๋นดิ๋บ | กินฯสุกกินฯดิปฯ | การผจญชีวิต ผจญอุปสรรคต่าง ๆ |
| กิ๋นดินกิ๋นซาย | กินฯดินฯกินฯซายฯ | ลำบากยากจน ไม่มีอะไรจะกิน |
| กิ๋นอย่างปู่พราหมณ์ | กินฯอยฯ่างฯปู่ระฯพาหมฯณ์ | กินเท่าที่อิ่ม พอประมาณ (เปรียบกับชูชกที่กินเกินขนาด) |
| กิ๋นเหมือนเปิ้นจะไปกิ๋นเหมือนเปิ้น | กินฯเหิมฯอฯรเพิ่นฯจไพกินฯเหิมฯอฯรเพิ่นฯ | รู้จักพอประมาณตามฐานะของตน ตรงกับ เห็นช้างขี้อย่าขี้ตามช้าง |
| กิ๋นเมื่อใจ๋ยัง | กินฯเมิ่อฯอไจยังฯ | (กำบ่าเก่า) ใช้จ่ายเพื่อความสุขตอนที่ยังแข็งแรง |
| กิ๋นอิ่มแล้วหนี | กินฯอิ่มฯแลฯวฯหีนฯ | (กำบ่าเก่า) ไม่สำนึกในบุญคุณ ได้รับความช่วยเหลือแล้วจากไป |
| กิ๋นหัวโอ้ | กินฯห฿วฯโอ้ | เลือกกินแต่ของดี ๆ เปรียบดังกินหัวไก่ |
| กิ๋นลายถ้วย | กินฯลายฯถ้วฯยฯ | อืดอาด ยืดยาด ชักช้า |
| กิ๋นไหนขว้างหั้น | กินฯไหนฯข้วฯางฯหั้นฯ | กินที่ไหนทิ้งตรงนั้น มักง่าย |
| กิ๋นง่ายจ่ายอ่วย | กินฯง่ายฯจ่ายฯอ่วฯยฯ | ใช้จ่ายเกินตัว ไม่รู้จักประหยัด |
| กิ๋นจิ๊กิ๋นจำ | กินฯชิกินฯชำ | กินหรือใช้จ่ายอย่างค่อนข้างตระหนี่ |
| กิ๋นเข้าบ่เผื่อน้ำ | กินฯเขั้าบํเผิ่อฯอนาฯํ้ | กินโดยไม่รู้จักประมาณ |
สำนวนคู่ที่น่าจำคือ กิ๋นเข้าลำน้ำลง กินฯเขั้าลำนาฯํ้ล฿งฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นเข้าลำน้ำลง) ที่แปลว่า อยู่ดีมีสุข กับ กิ๋นเข้าบ่ลำกิ๋นน้ำบ่ลง กินฯเขั้าบํลำ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นเข้าบ่ลำกิ๋นน้ำบ่ลง) ที่แปลว่า เป็นทุกข์ กังวลใจ สองสำนวนนี้ใช้ข้าวที่อร่อยหรือไม่อร่อย และน้ำที่ลงคอหรือไม่ลง เป็นภาพแทนความสุขและความทุกข์
ถ้าแปลตรงตัวจะฟังเหมือนกินจนเห็นลายก้นถ้วย แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า อืดอาด ยืดยาด ชักช้า ใช้ติคนที่ทำอะไรช้า จึงควรรู้ความหมายไว้ก่อนนำไปใช้กับผู้ใหญ่
ทายดู: กิ๋น ไหนเอ่ย
เฉลย ๖ ข้อ
๑. เพื่อนบอกว่า "เดือนหน้าจะกิ๋นดอง" หมายถึงอะไร: จะแต่งงาน ๒. มื้อกลางวันของคนเมือง เรียกว่าอะไร: กิ๋นเข้าตอน หรือ กิ๋นตอน ๓. คนที่ "กิ๋นได้" คือคนแบบไหน: กินจุ ๔. งาน "กิ๋นสลาก" คืออะไร: งานทำบุญสลากภัต ๕. "กิ๋นแอบ" แปลว่าอะไร: กินแรง เอาเปรียบผู้อื่นในการทำงาน ๖. ถ้าใครบอกว่า "ช่วงนี้กิ๋นเข้าบ่ลำกิ๋นน้ำบ่ลง" แปลว่าอะไร: กำลังเป็นทุกข์ กังวลใจ
เล่นเกม: เดาความหมายคำว่า กิ๋น
ลองทายว่าวลีเหล่านี้คนเมืองหมายความว่าอะไร ตัวเลือกหนึ่งคือความหมายถ้าแปลตรงตัว อีกตัวเลือกคือความหมายจริงในพจนานุกรม
สรุป
- กิ๋น คือ กิน และในภาษาเหนือถือเป็นคำสุภาพ ใช้ได้ทั้ง กิ๋นน้ำ กิ๋นหมาก กิ๋นยา
- สามมื้อของคนเมืองคือ กิ๋นเข้างาย กิ๋นเข้าตอน และ กิ๋นแลง
- ชวนกินว่า กิ๋นก่อ กิ๋นเต๊อะ และ กิ๋นได้ แปลว่า กินจุ
- หลายวลีไม่ได้กินอะไรเลย เช่น กิ๋นดอง (แต่งงาน) กิ๋นเมือง (ครองเมือง) กิ๋นหัววัด (เป็นเจ้าอาวาส) กิ๋นแอบ (กินแรง)
- กิ๋นสลาก คืองานบุญสลากภัต และสำนวนอย่าง กิ๋นเข้าลำน้ำลง บอกความสุขด้วยเรื่องกิน
ค้นวลี กิ๋น อื่น ๆ ต่อได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ฟังชื่ออาหารเมืองจากเพลงได้ที่ เพลงของกิ๋นคนเมือง และ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ และเรียนคำกริยาอื่น ๆ ได้ที่ คำกริยาคำเมือง
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: กิ๋น · กิ๋นเข้างาย · กิ๋นเข้าตอน · กิ๋นแลง · กิ๋นดอง · กิ๋นเมือง · กิ๋นสลาก · อ้อผะหยา · กิ๋นเข้าลำน้ำลง
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 40 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "กิ๋น" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 68 คำ จำได้แค่ไหน?
