ภาพ: Siriwatv / Wikimedia Commons (Public domain)
ปอยหลวง: งานฉลองถาวรวัตถุ แห่ครัวตาน ตุง และกลองหลวง
ปอยหลวง พอฯยฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า ปอยหลวง) คือ งานฉลองถาวรวัตถุภายในวัด เช่น โบสถ์ วิหาร เจดีย์ หรือศาลาการเปรียญ ตามคำอธิบายของพจนานุกรมมรดกล้านนา เป็นงานบุญใหญ่ที่ทั้งหมู่บ้านร่วมแรงกันหลายวัน มีตุงเรียงรายริมทาง ขบวนแห่ครัวตาน เสียงกลองหลวง และช่างฟ้อน บางคนทั้งชีวิตได้เป็นเจ้าภาพปอยหลวงเพียงครั้งหรือสองครั้งเท่านั้น
ปอยหลวงคืออะไร
คำว่า ปอย พอฯยฯ พจนานุกรมอธิบายว่า "งานฉลอง, งานรื่นเริง" ส่วน หลวง แปลว่าใหญ่ ปอยหลวงจึงเป็น "งานฉลองใหญ่" ของวัด แหล่งข้อมูลของหอสมุด ม.พายัพ อธิบายว่าที่เรียกว่าปอยหลวง เพราะ เป็นงานใหญ่ที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากชาวบ้านจำนวนมาก และสิ่งที่ฉลองนั้นสร้างขึ้นจากศรัทธาของชาวบ้านเอง เช่น โบสถ์ วิหาร ศาลา กุฏิ หรือกำแพงวัด
ผู้ที่เป็นเจ้าภาพสร้างถาวรวัตถุ คนล้านนาเรียกว่า เจ้าศรัทธา เจั้าสัทธฯาฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ้าศรัทธา) ส่วนการไปเที่ยวงาน เรียกว่า แอ่วปอยหลวง แอ่วฯพอฯยฯหลฯวฯง
ในงานวิจัยของ วุฒิพงศ์ คำออน และคณะ (๒๕๖๘) ซึ่งอ้างหนังสือ ประเพณี ๑๒ เดือนล้านนาไทย ของ มณี พยอมยงค์ อธิบายว่า ปอยหลวงคือการ อุทิศสิ่งก่อสร้างให้เป็นของสงฆ์ และอุทิศบุญกุศลให้แก่บรรพชนไปพร้อมกัน
วันดา วันกิน วันตาน: ลำดับงานปอยหลวง
ข้อมูลของหอสมุด ม.พายัพ (อ้างบทความของ จักรพงษ์ คำบุญเรือง, ๒๕๖๒) ระบุว่างานปอยหลวงนิยมจัด ๒–๓ วัน แต่ละท้องถิ่นอาจเรียกชื่อวันต่างกันเล็กน้อย
วันแรกเรียกว่า วันแต่งดา หรือ วันห้างดา พจนานุกรมให้คำว่า แต่งดา แต่งฯดา และ ห้างดา ห้างฯดา หมายถึงจัดเตรียมสิ่งของให้พร้อม ส่วน วันดา วันฯดา คือ "วันสุกดิบ" วันเตรียมงานก่อนวันจริง ๑ วัน ชาวบ้านช่วยกันเตรียมอาหารคาวหวาน ผลไม้ และข้าวของที่จะนำไปถวายวัด เรียกว่า แต่งดาคัวตาน แต่งฯดาระฯค฿วฯทาฯนฯ
วันที่สองเรียกว่า วันกิน เจ้าของบ้านเชิญญาติมิตรมาร่วมงาน ยกสำรับกับข้าวมาเลี้ยงกัน เป็นวันที่สนุกสนานที่สุดวันหนึ่ง
วันสุดท้ายคือ วันตาน วันฯทาฯนฯ พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "วันถวายสิ่งก่อสร้างเป็นสมบัติของวัด" แต่ละบ้านแห่ต้นครัวตานเข้าวัด มีแตรวงและดนตรีพื้นบ้านนำหน้า ญาติพี่น้องร่วมฟ้อนรำไปตลอดทาง บางแห่งจึงเรียกวันนี้ว่า วันครัวตานเข้า
ครัวตาน: เครื่องไทยทานที่แห่เข้าวัด
ครัว ระฯค฿วฯ ในคำเมืองอ่านว่า คัว พจนานุกรมให้ความหมายว่า "เครื่องใช้, เครื่องประกอบ, วัตถุ, สิ่งของ" ครัวตาน จึงหมายถึงสิ่งของที่นำไปถวายทาน พจนานุกรมมีคำว่า คัวกิ๋นคัวตาน ระฯค฿วฯกินฯระฯค฿วฯทาฯนฯ คือ "ของที่เตรียมไว้กินและถวายทานในงานทำบุญ"
หอสมุด ม.พายัพ อธิบายว่า ต้นครัวตาน ทำจากไม้เป็นโครงสี่เหลี่ยมสำหรับให้คนหาม ด้านบนมียอดแหลมทำจากใบคา ปักเงินและของใช้สำหรับพระภิกษุสามเณร เช่น สบู่ แปรงสีฟัน สมุด ดินสอ ยอดของแต่ละบ้านไม่เหมือนกัน บางบ้านทำเป็นรูปใบโพธิ์ บางบ้านถวายโต๊ะเก้าอี้ แล้วแต่ความคิดสร้างสรรค์ แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือ ยอด ซึ่งนิยมนำธนบัตรหนีบไม้ไผ่ปักเป็นช่อชั้น ตรงกับคำว่า ต้นเงิน ต้฿นฯเงินฯ ในพจนานุกรม คือ "เครื่องไทยทานที่ใช้ธนบัตรเป็นหลัก"
ก่อนถวาย มักมีการกล่าว กำสูมาคัวตาน คำฯสูมาระฯค฿วฯทาฯนฯ พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นคำขอขมาต่อเครื่องไทยทาน เพราะระหว่างจัดเตรียม ศรัทธาอาจล่วงเกินทางกาย วาจา ใจ จึงขอขมาให้ของทานนั้น "ไม่มีมลทิน" ก่อนถวาย
หัววัด: เครือข่ายทำบุญ
ปอยหลวงไม่ได้เป็นงานของวัดเดียว หัววัด ห฿วฯวัดฯ คือ "วัดที่เป็นสมาชิกเครือข่ายทำบุญร่วมกัน" เมื่อวัดหนึ่งจัดปอยหลวง ศรัทธาจากหัววัดต่าง ๆ จะแห่ครัวตานมาร่วม การร่วมบริจาคเงินหรือสิ่งของในงานเรียกว่า ฮอมปอย รอฯมพอฯยฯ หรือ ฮอมตาน รอฯมทาฯนฯ (ร่วมทำบุญ)
พระที่วัดเจ้าภาพนิมนต์มารับครัวตานและให้พร หอสมุด ม.พายัพเรียกว่า เจ้าพร หรือ ตุ๊เจ้าปั๋นปอน (ตุ๊เจ้า ทุเจั้า คือพระภิกษุ ปั๋นปอน ปันฯพอฯร แปลว่าให้พร) นิยมเลือกพระที่มีน้ำเสียงไพเราะ มีโวหารสละสลวย บางรูปพรรณนาความงามของครัวตานแต่ละต้น ให้ผู้ถวายปลาบปลื้มใจ
ตุงริมทาง: สัญญาณว่าวัดนี้มีปอยหลวง
ตุง ทุง คือธงของล้านนา พจนานุกรมอธิบายคำว่า ตานตุง ทาฯนฯทุง ไว้ว่า ตุงที่ปักไว้ตามถนนใกล้ ๆ วัด เป็นเครื่องหมาย "แสดงว่าวัดนั้นจะมีงานฉลองถาวรวัตถุ (ปอยหลวง)"
หอสมุด ม.พายัพเล่าว่า ก่อนวันงานราว ๒–๓ วัน ชาวบ้านจะทานตุงที่ทอด้วยฝ้ายหลากสี ประดับดิ้นเงินดิ้นทอง บางผืนปักรูป ๑๒ ราศี ยาวประมาณ ๒ เมตร ผูกปลายไม้ไผ่ปักเรียงสองข้างทางระหว่างหมู่บ้าน ใครผ่านมาก็รู้ว่าวัดแห่งนี้กำลังจะมีปอยหลวง
ในขบวนแห่ยังมี จ้อ ชํอฯ (ธงสามเหลี่ยม) ขนาดใหญ่ที่ใช้นำขบวนเรียกว่า จ้อจ๊าง ชํอฯช้างฯ หรือตุงไจย
กลองหลวง ฟ้อนเล็บ และพระอุปคุต
กลองหลวง กลฯอฯงหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า ก๋องหลวง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นกลองหน้าเดียวขนาดใหญ่และยาว รูปท่อกลม เอวคอด หุ้มหนังวัว "นิยมใช้ตีแข่งเสียงดัง เรียกว่า แข่งกลองหลวง นิยมใช้ประกอบการฟ้อน หรือการแห่ครัวทาน" กลองหลวงที่วัดพระพุทธบาทตากผ้า อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน ยาวถึง ๕.๒๒ เมตร (ข้อมูลในพจนานุกรมจากอาจารย์วัลลภ นามวงศ์พรหม)
ข้อมูลของหอสมุด ม.พายัพ (อ้าง สนั่น ธรรมธิ, ๒๕๕๐) เล่าว่า กลองหลวงเดิมนิยมในหมู่ ชาวไทยอง สองฝั่งน้ำปิงในลำพูนและเชียงใหม่ มีอีกชื่อว่า กลองห้ามมาร เพราะใช้ในงานบุญใหญ่อย่างงานสมโภชพระธาตุและปอยหลวง และเชื่อกันว่าเสียงกลองช่วยห้ามมาร คือการทะเลาะวิวาทในงาน การแข่งตีกลองหลวงหยุดไปช่วงสงครามโลกครั้งที่ ๒ แล้ว พระครูเวฬุวันพิทักษ์ แห่งวัดพระพุทธบาทตากผ้า ฟื้นขึ้นมาใหม่ราว พ.ศ. ๒๔๙๕
ช่างฟ้อนสองฝ่าย
ฟ้อนเล็บ ฟ้อฯรเลัปฯ พจนานุกรมอธิบายว่านิยมฟ้อนกลางวัน กลางแจ้ง "เช่น งานฉลองสมโภชศาสนสถานหรือศาสนวัตถุ" ภาพบนสุดของบทความคือฟ้อนเล็บในงานปอยหลวง วัดร้องดอนชัย อำเภอสารภี เชียงใหม่ เมื่อ ๒๐ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๓ (ตรงกับขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๔ เหนือ) ป้ายด้านหลังเขียนว่า "ขอต้อนรับทุกท่านสู่ข่วงแก้วตังสาม"
งานวิจัยของวุฒิพงศ์ คำออน และคณะ (๒๕๖๘) พบว่าในขบวนแห่ครัวตานของปอยหลวงมีช่างฟ้อน ๒ ฝ่าย คือ
- ช่างฟ้อนหัววัด ของวัดหรือหมู่บ้านที่มาร่วมงาน ฟ้อนนำครัวตานเข้าวัด
- ช่างฟ้อนของวัดเจ้าภาพ ไม่ต้องเดินแห่ แต่คอยฟ้อนรับขบวนที่ซุ้มประตูวัด เป็นการแสดงว่ารับรู้และร่วมแรงร่วมใจทำบุญด้วยกัน
งานเดียวกันยังพบว่า ฟ้อนเล็บ ฟ้อนเมือง และฟ้อนแห่ครัวตาน คือการฟ้อนแบบเดียวกันที่เรียกต่างกันตามพื้นที่ ที่จังหวัดแพร่เรียกว่า ฟ้อนกลองอืด ตามวงดนตรีที่ใช้ ซึ่งตรงกับพจนานุกรมคำว่า ก๋องแอว กลฯอฯงแอวฯ ที่บันทึกว่าแพร่และน่านเรียกวงกลองนี้ว่า "ก๋องอืดซึ้ง"
พระอุปคุตผู้คุ้มครองงาน
พระอุปคุต ระฯพ³บบฯฯฅุต เป็นพระอรหันต์ที่ชาวพุทธล้านนาเชื่อว่ายังจำพรรษาอยู่ใต้ทะเล พจนานุกรมอธิบายว่า "เมื่อมีงานใหญ่ ๆ เช่นงานฉลองถาวรวัตถุ (ปอยหลวง) เป็นต้น มักจะนิมนต์ท่านขึ้นมาจากแม่น้ำ เพื่อช่วยคุ้มครองรักษาความสงบในงาน"
ข้อมูลจากหนังสือของสนั่น ธรรมธิ เล่าว่า ชาวบ้านจะแห่ ก้อนหินจากแม่น้ำ เป็นตัวแทนพระอุปคุตมาประดิษฐานที่ หออุปคุต ในบริเวณงาน เพื่อห้ามมารไม่ให้มาทำลายงานบุญ และขบวนแห่นั้นก็มักใช้กลองหลวงด้วย
ปอยหลวงจัดเมื่อไร
บ่อยแค่ไหน: ไม่มีกำหนดตายตัว ปอยหลวงจะจัดก็ต่อเมื่อวัดสร้างถาวรวัตถุเสร็จเท่านั้น จึง "นานปีจะมีสักครั้ง"
ช่วงหน้าแล้งเป็นช่วงที่ชาวบ้านว่างจากงานนา จึงเหมาะกับงานบุญใหญ่ที่ต้องใช้แรงคนทั้งหมู่บ้าน งานดำเนินไปทั้งกลางวันและกลางคืน มีมหรสพพื้นบ้านอย่างซอและลิเก และยังเป็นโอกาสให้หนุ่มสาวต่างหมู่บ้านได้พบปะกัน
คำเมืองไว้คุยเรื่องปอยหลวง
พจนานุกรมมรดกล้านนามีตัวอย่างประโยคที่ใช้คำว่าปอยหลวงอยู่หลายคำ น่าจำไว้ใช้คุยกับคนเหนือ
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | ความหมาย / ตัวอย่างในพจนานุกรม |
|---|---|---|
| บึ้ดๆ | บึ้ดฯๆ | มากมาย เช่น คนแอ่วปอยหลวงบึ้ดๆ คนเที่ยวงานมากมาย |
| จิ๋มจี้จิ๋มจีด | จิมฯจิมฯจีดฯ | แน่นขนัด เช่น คนแอ่วปอยหลวงจิ๋มจี้จิ๋มจีด |
| จ๋าง | จางฯ | จืด ไม่สนุก เช่น ปอยหลวงจ๋าง งานฉลองไม่สนุก |
| ซ้องต๊อง | ซ้อฯงท้อฯง | ใช้ตามหลัง "หมอง" เช่น ปอยหลวงหมองซ้องต๊อง งานไม่สนุกเลย |
| ข่วงแก้วตังสาม | ข่วฯงแก้วฯทังฯสามฯ | ลานวิหาร บริเวณภายในวัด |
สรุป
- ปอยหลวง คืองานฉลองถาวรวัตถุในวัด เช่น โบสถ์ วิหาร เจดีย์ จัดเมื่อสร้างเสร็จ และนานปีจะมีสักครั้ง
- งานนิยมจัด ๒–๓ วัน: วันดา (เตรียมงาน) วันกิน (เลี้ยงญาติมิตร) และ วันตาน (แห่ครัวตานเข้าวัด)
- ครัวตาน คือเครื่องไทยทานที่หามแห่เข้าวัด หัวใจคือยอดที่ปักธนบัตร หัววัดต่าง ๆ มา ฮอมปอย ร่วมกัน
- ตุงริมทางบอกว่าวัดนั้นมีปอยหลวง ส่วนกลองหลวง ฟ้อนเล็บ และพระอุปคุต ทำให้งานครึกครื้นและสงบเรียบร้อย
ค้นคำล้านนาเรื่องงานบุญเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องตุงชนิดต่าง ๆ ได้ที่บทความ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ปอยหลวง · ก๋องหลวง · หัววัด · ตานตุง
- สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ. ประเพณีปอยหลวง. ศูนย์สารสนเทศภาคเหนือ (อ้างจาก จักรพงษ์ คำบุญเรือง. (๒๕๖๒, ๑๒ มกราคม). ประเพณี "ปอยหลวง" ล้านนา. Chiangmainews)
- สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ. กลองหลวง. ศูนย์สารสนเทศภาคเหนือ (อ้างจาก สนั่น ธรรมธิ. (๒๕๕๐). นาฏดุริยการล้านนา. สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่)
- วุฒิพงศ์ คำออน, สุรัตน์ จงดา และสุขสันติ แวงวรรณ. (๒๕๖๘). ฟ้อนในขบวนแห่ครัวทาน. วารสารวิพิธพัฒนศิลป์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ๕(๑)
ค้นหาคำว่า "ปอยหลวง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 32 คำ จำได้แค่ไหน?
