บวชลูกแก้ว: งานบวชเณรของคนเมือง จากเข้าวัดถึงแห่ลูกแก้ว

บวชลูกแก้ว บวฯชลูกแก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า บวชลูกแก้ว) คืองานบวชเด็กชายเป็นสามเณรของคนเมืองล้านนา พจนานุกรมอธิบายว่า ก่อนจะเข้าพิธีบรรพชา ชาวล้านนานิยมฉลองด้วยขบวนแห่ "ขี่ช้าง ขี่ม้า หรือขี่คอ ตามควรแก่ฐานะ" ไปบ้านญาติพี่น้องและผู้ที่เคารพนับถือ

สำหรับครอบครัวคนเมืองแต่ก่อน การได้บวชลูกชายเป็นบุญใหญ่ที่พ่อแม่ตั้งใจไว้ตั้งแต่วันแต่งงาน และวัดก็เป็นโรงเรียนแห่งแรกที่เด็กชายได้เรียนตั๋วเมือง บทความนี้พาไปรู้จักงานบวชลูกแก้วทีละขั้น พร้อมคำเมืองที่ใช้ในงาน

ลูกแก้ว คือใคร

ลูกแก้ว ลูกแก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า ลูกแก้ว) ในพจนานุกรมหมายถึง "นาคเณร" คือผู้ที่โกนผมแล้วเตรียมจะบวชเป็นสามเณร บางคนแต่งตัวคล้ายเจ้าชาย ขี่ม้าหรือขี่คอแห่ไปตามบ้านญาติ ส่วนคำว่า นาค นาฯคฯ พจนานุกรมให้ความหมายว่า คนที่ไปอยู่วัด นุ่งขาวห่มขาว เพื่อเตรียมตัวจะบวช

งานฉลองนี้เรียกว่า ปอยลูกแก้ว พอฯยฯลูกแก้วฯ (อ่านว่า ปอยลูกแก้ว) คำว่า ปอย พอฯยฯ แปลว่างานฉลองหรืองานรื่นเริง งานบวชยังเรียกได้อีกว่า ปอยหน้อย พอฯยฯห้นฯอฯยฯ หรือ ปอยบวชพะ พอฯยฯบวฯชระฯพ และคนที่ไปเที่ยวงานบวช พจนานุกรมเรียกว่า แอ่วปอยหน้อย แอ่วฯพอฯยฯห้นฯอฯย

คำเมืองแยกการบวชเณรกับการบวชพระไว้ชัดเจน

พจนานุกรมอธิบายไว้ที่คำ ตุ๊เจ้า ทุเจั้า ว่า คำนี้ใช้เรียกพระภิกษุ ถ้าเป็นสามเณรเรียกว่า พะ

ก่อนบวช: เข้าวัดเป็นขะโยม เรียนตั๋วเมือง

เอกสารประเพณีเก่าเชียงใหม่ของชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีเชียงใหม่ (๒๕๓๙) เล่าว่า ก่อนบวช พ่อแม่จะพาลูกไปฝากตัวกับเจ้าอาวาส ซึ่งคำเมืองเรียกว่า ตุ๊เจ้าหัววัด ทุเจั้าห฿วฯวัดฯ ท่านจะสอนให้อ่านเขียนตัวหนังสือล้านนา สมัยนั้นใช้กระดานดำแผ่นหนึ่งกับดินสอพองอันหนึ่ง แล้วสอนบทสวดและสิกขาของสามเณร จนท่องได้ปากเปล่าทุกบท

เด็กที่ไปอยู่วัดแบบนี้เรียกว่า ขะโยม ขโย฿มฯ (อ่านว่า ขะโยม) แปลว่าศิษย์วัด การนำตัวไปฝากเรียกว่า เข้าวัด เขั้าวัดฯ พจนานุกรมเล่าไว้ที่คำ ขะโยมหน้อย ขโย฿มฯห้นฯอฯยฯ ว่า ล้านนาในอดีต เมื่อลูกหลานเรียนจบชั้นประถมปีที่ ๔ อายุประมาณ ๑๐–๑๑ ปี ก็ส่งเข้าวัดเพื่อเตรียมบวชเณร และขั้นแรกต้องเรียน ตั๋วเมือง ต฿วฯเมิอฯง ให้อ่านออกเขียนได้ เพื่อท่องบทสวดมนต์และอ่านคัมภีร์ใบลาน

ใครอยากเริ่มอ่านตั๋วเมืองแบบขะโยมสมัยก่อน ดูแผนบทเรียนได้ที่ เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์

ป้อออก แม่ออก และเจ้าศรัทธา

เมื่อเจ้าอาวาสหาวันดีให้แล้ว พ่อแม่จะเตรียมพานดอกไม้ไปบอกบุญญาติพี่น้องตามสมควร งานบวชลูกแก้วจึงเป็นงานของทั้งเครือญาติ ไม่ใช่ของบ้านเดียว

ผู้ที่รับเป็นเจ้าภาพการบวช คำเมืองเรียกว่า ป้อออก พํอฯออฯก (อ่านว่า ป้อออก) หมายถึงอุบาสกหรือโยมผู้ชายที่เป็นเจ้าภาพการบรรพชาหรืออุปสมบท ถ้าเป็นผู้หญิงเรียกว่า แม่ออก แม่ออฯก (อ่านว่า แม่ออก) ทั้งสองคำใช้เป็นคู่กัน

ส่วนผู้ที่ร่วมถวายเครื่องไทยทาน พจนานุกรมเรียกว่า เจ้าศรัทธา เจั้าสัทธฯาฯ ในงานปอยลูกแก้ว ลูกแก้วจะรับเอาอัฐบริขาร เช่น บาตร บาฯระฯต ที่เจ้าศรัทธาเตรียมไว้

แห่ลูกแก้ว และมัดมือรับขวัญ

ช่วงที่สนุกที่สุดของงานคือ แห่ลูกแก้ว แห่ลูกแก้วฯ (อ่านว่า แห่ลูกแก้ว) คำว่า แห่ แห่ หมายถึงขบวนที่ไปกันเป็นหมู่มาก ประโคมดนตรีอย่างครึกครื้น ลูกแก้ว ขี่ ขี่ จ๊าง ช้างฯ (ช้าง) ม้า ม้า หรือขี่คอผู้ใหญ่ ตามควรแก่ฐานะของครอบครัว ไปยังบ้านญาติและผู้ที่เคารพนับถือ เพื่อบอกบุญให้ร่วมอนุโมทนา

ตามเอกสารของชมรมฯ ญาติจะ "เอาลูกแก้ว" ไปหาญาติก่อนวันบวช ๒–๓ วัน ให้ญาติได้ผูกข้อมือลูกแก้วเพื่อทำขวัญและให้พร คำเมืองเรียกการผูกข้อมือรับขวัญว่า มัดมือ มัดฯมื (อ่านว่า มัดมือ) เป็นส่วนหนึ่งของพิธี สู่ขวัญ สู่ขัวฯร ที่เชิญขวัญให้กลับมาอยู่กับตัว อ่านเรื่องขวัญเพิ่มได้ที่ ฮ้องขวัญ

เมื่อถึงวันบวช ขบวนแห่ลูกแก้วไปวัดด้วยเสียงกลองยาว ซึ่งพจนานุกรมเรียกว่า ก๋องสิ้งหม้อง กลฯอฯงสิ้งฯห้มฯอฯง (อ่านว่า ก๋องสิ้งหม้อง) เอกสารของชมรมฯ ยังเล่าว่าญาติต้องเตรียมข้าวของให้ผู้บวชใหม่อีกมาก เช่น เสื่อ หมอน ผ้าห่ม ผ้าปูนั่งปูนอน และรองเท้า

บวชลูกแก้วเดือนไหน

เอกสารของชมรมฯ ระบุว่า การบวชลูกแก้วนิยมทำใน เดือน ๖ เดือน ๘ และเดือน ๙ (นับแบบเหนือ) ซึ่งตรงกับราวเดือนมีนาคมถึงมิถุนายน ทั้งสามเดือนอยู่ก่อนเข้าพรรษา อ่านวิธีนับเดือนแบบเหนือได้ที่ เดือนเหนือ

บวชลูกแก้วกับปอยส่างลอง

ชาวไตหรือไทใหญ่ที่อยู่ร่วมแผ่นดินล้านนามีงานบวชเณรคล้ายกัน เรียกว่าปอยส่างลอง ทั้งสองงานมาจากความเชื่อเดียวกันว่าการบวชลูกชายเป็นบุญใหญ่ของพ่อแม่ ลูกแก้วกับส่างลองต่างก็แต่งตัวงาม ขี่คอหรือขี่ม้าแห่ไปทั่ว และญาติผูกข้อมือรับขวัญเหมือนกัน

ที่ต่างกันคือชื่อเรียกและรายละเอียดของงาน ผู้บวชของคนเมืองเรียกว่าลูกแก้ว ผู้อุปถัมภ์เรียกว่าป้อออกแม่ออก และเมื่อสึกออกมาเรียกว่า "น้อย" ส่วนปอยส่างลองมีขั้นตอนหลายวันและคำเรียกของชาวไตเอง ดูตารางเทียบทีละเรื่องได้ในบทความ ปอยส่างลอง

หลังสึก: จากลูกแก้วเป็น "น้อย"

เมื่อสามเณรลาสิกขา คำเมืองเรียกการสึกว่า สิ๋กข์ สิก์ขฯ (คำเมืองว่า สิ๋กข์) พจนานุกรมเล่าว่า สมัยโบราณพระภิกษุหรือสามเณรจะลาสิกขาในเวลาเช้ามืด และออกประตูวัดทางทิศที่เป็นมงคล ชาวล้านนาเชื่อว่าจะเป็นมงคลแก่ชีวิต

ชายที่สึกจากสามเณรได้คำนำหน้าชื่อว่า น้อย ส่วนผู้ที่สึกจากพระภิกษุเรียกว่า หนาน หนฯานฯ พจนานุกรมอธิบายที่คำ น้อยหนาน น้อฯยฯหนฯานฯ ว่า เรียกว่าน้อยเพราะผู้บวชเณรยังได้เรียนหลักธรรมมาน้อย ชื่อน้อยและหนานจึงบอกว่าชายคนนั้นเคยบวชเรียนมาแล้ว อ่านคำเรียกเพิ่มเติมได้ที่ คำเรียกญาติคำเมือง

คำเมืองในงานบวชลูกแก้ว

สรุป

• บวชลูกแก้ว คืองานบวชเด็กชายเป็นสามเณรของคนเมือง ผู้จะบวชเรียกว่า ลูกแก้ว และงานฉลองเรียกว่า ปอยลูกแก้ว หรือ ปอยหน้อย
• แต่ก่อนเด็กชายจะ เข้าวัด เป็น ขะโยม เรียนตั๋วเมืองและบทสวดกับเจ้าอาวาสก่อนบวช
• ผู้เป็นเจ้าภาพเรียกว่า ป้อออก แม่ออก ญาติ มัดมือ รับขวัญลูกแก้ว และมี แห่ลูกแก้ว ขี่ช้าง ขี่ม้า หรือขี่คอไปบ้านญาติ
• นิยมบวชในเดือน ๖ ๘ และ ๙ เหนือ ก่อนเข้าพรรษา
• เมื่อสึกจากเณร ชายคนนั้นได้ชื่อนำหน้าว่า น้อย

ค้นคำในงานบวชคำอื่น ๆ ได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านงานบวชเณรของชาวไตได้ที่ ปอยส่างลอง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: บวชลูกแก้ว · ลูกแก้ว · ปอยลูกแก้ว · ป้อออก · ขะโยมหน้อย · สิ๋กข์ · น้อยหนาน
• ชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีเชียงใหม่. (๒๕๓๙). ประเพณีเก่าเชียงใหม่ ๗๐๐ ปี. เชียงใหม่: ชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีเชียงใหม่. อ้างใน สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ, การทำบุญบวชลูกแก้ว (ศูนย์สารสนเทศภาคเหนือ)
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันเริ่มเดือนเหนือ และวันเข้าพรรษา ปี ๒๕๗๐ (https://moradoklanna.com/calendar/)