ภาพ: Boudewijn Huysmans / Unsplash
ตานข้าวใหม่: ข้าวจี่ข้าวหลาม ดอยเงินดอยคำ และหิงไฟพระเจ้า
ตานข้าวใหม่ ทาฯนฯเขั้าไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ตานเข้าใหม่) คือประเพณีถวายข้าวที่เพิ่งเก็บเกี่ยวในปีนั้นแด่พระรัตนตรัย ก่อนที่เจ้าของนาจะได้กินข้าวใหม่เอง พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าเป็น "พิธีสำคัญที่ต้องทำก่อนที่จะบริโภคข้าวใหม่นั้น" งานบุญนี้ตรงกับ เดือนสี่เป็ง กลางฤดูหนาว และมักมาคู่กับอีกประเพณีหนึ่งที่อบอุ่นไม่แพ้กัน คือ หิงไฟพระเจ้า
ตานข้าวใหม่คืออะไร
คำว่า ตาน ทาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า ตาน) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "การสงเคราะห์, การให้, บริจาค" ตรงกับคำว่า "ทาน" ในภาษาไทย ตานข้าวใหม่จึงแปลตรงตัวว่า ถวายทานข้าวใหม่
พจนานุกรมอธิบายต่อว่า การถวายนี้ทำ "เพื่ออุทิศส่วนกุศลแด่เทวดาผู้รักษาขุนน้ำ และปู่ย่าตายายเจ้าของนาที่ตกทอดมา" คือระลึกถึงทั้ง ผีขุนน้ำ ผีขุรนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ผีขุนน้ำ) อารักษ์ประจำต้นน้ำที่ส่งน้ำมาเลี้ยงนา และบรรพบุรุษผู้บุกเบิกผืนนาที่ลูกหลานได้ทำกินต่อมา
ข้าวใหม่ต้องให้พระก่อน
ในงานวิจัยของ พระครูพิศาลปิยธรรม และคณะ (๒๕๖๘) ซึ่งอ้างถึงสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ อธิบายว่าหลังจาก เกี่ยวเข้า ก่ยฯวเขั้า (คำเมืองอ่านว่า เกี่ยวเข้า) และขน เข้าเปือก เขั้าเปิลฯอฯก (คำเมืองอ่านว่า เข้าเปือก) ขึ้น หลองเข้า หลฯอฯงเขั้า (คำเมืองอ่านว่า หลองเข้า) หรือยุ้งข้าวแล้ว เจ้าของบ้าน จะยังไม่ตำหรือสีข้าวนั้นมากิน จนกว่าจะได้นำไปทำบุญตานข้าวใหม่เสียก่อน
ความเชื่อนี้สอดคล้องกับธรรมเนียมล้านนาเรื่อง เข้าพะเจ้า เขั้าระฯพเจั้า (คำเมืองอ่านว่า เข้าพะเจ้า) คือสำรับข้าวเล็ก ๆ ที่ถวายพระพุทธรูปทุกเช้า ซึ่งพจนานุกรมบันทึกคำสอนไว้ว่า "บ่ดีกิ๋นก่อนตุ๊ก่อนพระ" หรืออย่ากินก่อนพระเณร
ข้าวเองก็มีขวัญในความเชื่อของชาวนาล้านนา พจนานุกรมอธิบายว่า ย่าขวัญเข้า ย่าขัวฯรเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ย่าขวัญเข้า) คือพระแม่โพสพ ผู้สถิตอยู่ในต้นข้าวและเม็ดข้าว และหลังเก็บเกี่ยวจะมีพิธี สู่ขวัญเข้า สู่ขัวฯรเขั้า (คำเมืองอ่านว่า สู่ขวัญเข้า) เชิญขวัญข้าวจากทุ่งนาไปประดิษฐานในยุ้งข้าว การถวายข้าวใหม่จึงเป็นทั้งการทำบุญและการขอบคุณสิ่งที่หล่อเลี้ยงชีวิต
ตานข้าวใหม่ทำวันไหน: เดือนสี่เป็ง
ตานข้าวใหม่เป็นหนึ่งใน ประเพณีสิบสองเดือน ของล้านนา นิยมทำใน วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๔ เหนือ หรือ วันเดือนเป็ง วันฯเดิอฯรเพงฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเดือนเป็ง) ของเดือนสี่ คนล้านนาจึงเรียกสั้น ๆ ว่า "สี่เป็ง"
ปีนี้: ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา คำนวณว่าเดือนสี่เป็งครั้งถัดไปตรงกับ วันศุกร์ที่ ๒๒ มกราคม ๒๕๗๐ (ส่วนวันเพ็ญ ๒๔ ธันวาคม ๒๕๖๙ ยังเป็นเดือนสามเป็ง)
ช่วงฤดู: แหล่งข้อมูลระบุต่างกันเล็กน้อย พจนานุกรมว่า "ประมาณเดือนมกราคม" กรมศิลปากรว่าราวธันวาคมถึงมกราคม ส่วนงานวิจัยจากพะเยาให้ไว้ทั้ง ๒ ช่วง คือธันวาคม–มกราคม และมกราคม–กุมภาพันธ์ ทั้งหมดนี้ขึ้นกับว่าปีนั้นมีเดือนเพิ่ม (อธิกมาส) หรือไม่
ขั้นตอนของพิธี
งานวิจัยของพระครูพิศาลปิยธรรม และคณะ (๒๕๖๘) ศึกษาวัด ๓ แห่งในตำบลหย่วน อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา และพบว่าทุกวัดยังคงทำพิธีเหมือนกัน ๗ ขั้น คือ
- เตรียม ข้าวใหม่จากนาที่ดีที่สุด ของบ้าน
- รวมตัวกันที่วัดตั้งแต่เช้ามืด ราว ๐๕.๐๐ น.
- จุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัย
- อาราธนาศีลและรับศีล ๕
- กล่าว คำเวนตาน หรือคำถวายข้าวใหม่
- พระสงฆ์อนุโมทนาและให้พร
- ถวายภัตตาหาร
แต่ละวัดก็มีรายละเอียดเฉพาะตัว เช่น วัดหย่วนมีพิธี สังเวยผีเสื้อวัด (ผีผู้ดูแลวัด) ก่อนถวายข้าวใหม่ และใช้คำเวนตานภาษาล้านนาที่ยาวและไพเราะ ส่วนวัดที่ตั้งขึ้นใหม่กว่าใช้คำถวายภาษาบาลีพร้อมคำแปล เพื่อให้คนรุ่นใหม่เข้าใจง่าย
ข้าวจี่ ข้าวหลาม: ของตานในเช้าสี่เป็ง
ข้าวใหม่ไม่ได้ถวายเป็นเม็ดข้าวอย่างเดียว ชาวบ้านมักแปรรูปเป็นของกินที่เหมาะกับอากาศหนาว พจนานุกรมบันทึกคำว่า ตานเข้าจี่เข้าหลาม ทาฯนฯเขั้าจี่เขั้าหลฯามฯ (คำเมืองอ่านว่า ตานเข้าจี่เข้าหลาม) หมายถึง "ถวายข้าวจี่ข้าวหลาม ในวันเพ็ญเดือนสี่เหนือ … หลังจากที่เก็บเกี่ยวข้าวแล้ว"
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เข้าจี่ | เขั้าจี่ | ข้าวเหนียวปั้นเป็นก้อนปิ้งไฟ |
| เข้าหลาม | เขั้าหลฯามฯ | ข้าวสารเหนียวแช่น้ำหรือกะทิ บรรจุกระบอกไม้ไผ่แล้วเผาให้สุก |
| ตานเข้าจี่เข้าหลาม | ทาฯนฯเขั้าจี่เขั้าหลฯามฯ | ถวายข้าวจี่ข้าวหลามในวันเพ็ญเดือนสี่เหนือ |
งานวิจัยจากพะเยา (อ้างถึง บำเพ็ญ ระวิน, ๒๕๔๒) เล่าว่า ข้าวจี่ ทำจากข้าวเหนียวนึ่งสุกปั้นติดปลายไม้ไผ่แล้วปิ้งไฟ อาจโรยเกลือหรือชุบไข่ให้หอม จากนั้นปั้นเป็นก้อนเล็ก ๆ ใส่กระทงวางถวายหน้าพระพุทธรูปในวัด หรือใส่บาตรพระสงฆ์ บางบ้านก็เผา ข้าวหลาม ไปถวายด้วย
ข้าวทิพย์: อีกพิธีหนึ่งของข้าวใหม่
งานวิจัยเดียวกันบันทึกว่า บางวัดจัดพิธีกวน ข้าวมธุปายาส ที่บางแห่งเรียกว่า ข้าวทิพย์ คือข้าวหุงด้วยน้ำนมเจือน้ำผึ้ง โดยใช้ข้าวใหม่หลังเก็บเกี่ยว พิธีนี้ทำตามพุทธประวัติตอนที่นางสุชาดากวนข้าวทิพย์ถวายพระพุทธเจ้าก่อนตรัสรู้ จึงนิยมปั้นข้าวทิพย์เป็น ๔๙ ก้อน เท่ากับที่นางสุชาดาถวาย บางวัดต่อด้วยพิธีสวดสมโภชพระพุทธรูป
ตานข้าวล้นบาตร หรือตานดอยเงินดอยคำ
อีกรูปแบบหนึ่งของการถวายข้าวใหม่ คือ ตานเข้าล้นบาตร ทาฯนฯเขั้าล้฿นฯบาฯระฯต (คำเมืองอ่านว่า ตานเข้าล้นบาตร) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "การทำบุญหลังฤดูเก็บเกี่ยวข้าว โดยเอาข้าวเปลือกหรือข้าวสารใส่จนท่วมบาตรเป็นกองข้าว" และเรียกอีกชื่อว่า ตานดอยเงินดอยคำ ทาฯนฯดอฯยฯเงินฯดอฯยฯฅำ (คำเมืองอ่านว่า ตานดอยเงินดอยคำ)
ชื่อ "ดอยเงินดอยคำ" มาจากกองข้าว ๒ กองที่สูงขึ้นเหมือนภูเขา
- ดอยเงิน ดอฯเงินฯ (คำเมืองอ่านว่า ดอยเงิน) คือกองข้าวสาร สีขาวเหมือนเงิน
- ดอยคำ ดอฯฅำ (คำเมืองอ่านว่า ดอยคำ) คือกองข้าวเปลือก สีเหลืองเหมือนทองคำ
งานวิจัยจากพะเยา (อ้างถึง บำเพ็ญ ระวิน, ๒๕๔๒) เล่าขั้นตอนไว้ว่า หน้าพระประธานใน วิหาร วิหารฯ (คำเมืองอ่านว่า วิหาร) จะปูเสื่อไว้ ๒ จุด จุดหนึ่งสำหรับข้าวเปลือก อีกจุดสำหรับข้าวสาร แต่ละจุดตั้งบาตรไว้ตรงกลาง ชาวบ้านนำข้าวของตนมาเทใส่บาตร เมื่อกองข้าวสูงขึ้นก็ยกบาตรขึ้นวางบนกอง จนข้าว ล้นบาตร กลายเป็นที่มาของชื่อ บางแห่งจึงเรียกว่า "ประเพณีดอยข้าว"
เสร็จพิธีที่วัดแล้ว ชาวบ้านจะนำสำรับกับข้าวไปมอบให้พ่อแม่ปู่ย่าตายายที่อยู่ต่างเรือน ส่วนข้าวที่วัดได้รับ กรรมการวัดจะเก็บข้าวสารส่วนหนึ่งไว้หุงนึ่งเลี้ยงพระเณร และนำอีกส่วนไปขายเป็นปัจจัยบำรุงวัด
หิงไฟพระเจ้า: ถวายฟืนให้พระพุทธรูปคลายหนาว
ในเดือนสี่เป็งเดียวกันนี้ ล้านนายังมีประเพณี หิงไฟพระเจ้า หิงฯไฟระฯพเจั้า (คำเมืองอ่านว่า หิงไฟพะเจ้า) ชื่อเต็มคือ ตานหลัวหิงไฟพระเจ้า ทาฯนฯห฿ลฯวฯหิงฯไฟระฯพเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ตานหลัวหิงไฟพะเจ้า)
ชื่อนี้แยกความหมายได้ทีละคำ
| คำ | ความหมาย |
|---|---|
| ตาน | ถวาย ให้ทาน |
| หลัว ห฿ลฯวฯ (อ่านว่า หลัว) | "ฟืน, ท่อนฟืน" ตามพจนานุกรม |
| หิงไฟ หิงฯไฟ (อ่านว่า หิงไฟ) | ผิงไฟ รับความอุ่นจากไฟ |
| พระเจ้า | พระพุทธเจ้า และพระพุทธรูป |
พจนานุกรมเล่าที่มาไว้ว่า เดือนสี่เหนือ "อากาศหนาวมาก ศรัทธาเห็นว่าพระเจ้า (พระพุทธรูป) ก็คงหนาวด้วย" จึงนำท่อนฟืนมาถวายและกองรวมกัน เพื่อจุดไฟรอบวิหารหรือบริเวณที่ประดิษฐานพระพุทธรูป ฟืนที่นำมาถวายนี้เรียกว่า หลัวหิงไฟพระเจ้า ห฿ลฯวฯหิงฯไฟระฯพเจั้า (คำเมืองอ่านว่า หลัวหิงไฟพะเจ้า) ส่วนฟืนก่อไฟผิงทั่วไปในหน้าหนาวเรียกว่า ไม้หลัวหิงไฟ ไม้ห฿ลฯวฯหิงฯไฟ (คำเมืองอ่านว่า ไม้หลัวหิงไฟ)
ขั้นตอนของประเพณีหิงไฟพระเจ้า
ก่อนวันงาน เจ้าอาวาสให้พระภิกษุ สามเณร และลูกศิษย์ไปหาฟืนในป่า ชาวบ้านช่วยหาไม้มาด้วย ฟืนตัดยาวราว ๑ วา หรือเท่าความสูงของคนตัด แล้วมัดเป็นมัด ไม้ที่นิยมคือ ไม้จี้ (ภาคกลางเรียกไม้คนทา) ซึ่งมีหนาม เนื้อขาว ติดไฟง่าย ปัจจุบันไม้ป่าหายาก จึงใช้ไม้จากสวนแทน
ชาวบ้านเตรียมฟืน ๑ มัด พร้อมพานข้าวตอกดอกไม้ธูปเทียน ไหว้พระ รับศีล กล่าวคำถวาย แล้วนำฟืนไปประเคนหน้าพระประธานในวิหาร ถ้าถวายตอนเช้าหรือเพลต้องมีภัตตาหารถวายพระด้วย ถ้าถวายตอนเย็นไม่ต้องมี
เช้ามืดราว ๐๔.๐๐–๐๕.๐๐ น. เจ้าอาวาสเป็นผู้จุดไฟกองแรก พร้อมตีฆ้อง ๓ ครั้ง ให้ชาวบ้านรู้และร่วมอนุโมทนา เมื่อไฟลุก ไม้ไผ่ที่สอดไว้ในกองฟืนจะแตกเสียงดังไปไกล เป็นสัญญาณให้ชาวบ้านตื่นมาเตรียมอาหารไปทำบุญที่วัด
ขั้นตอนข้างต้นเรียบเรียงจากบทความของกรมศิลปากร (รุ่งนภา สงวนศักดิ์ศรี) และโครงการ Sansai Discovery ของมหาวิทยาลัยแม่โจ้ (๒๕๖๗) ซึ่งสัมภาษณ์ นพดล พิมาสน ทั้งสองแหล่งตรงกันในสาระสำคัญ แหล่งหลังเพิ่มว่าบางหมู่บ้านมัดไม้ให้มีจำนวนเท่าพระชนมายุของพระพุทธเจ้า ๘๐ พรรษา หรือมากกว่านั้นตามกำลังศรัทธา และกองฟืนเป็นรูปกระโจม
กุศโลบายเบื้องหลังกองไฟ
ในบทสัมภาษณ์เดียวกัน นพดล พิมาสน อธิบายว่าการก่อไฟ "ให้พระพุทธรูปหายหนาว" เป็น กุศโลบาย ของคนรุ่นก่อน เพราะสมัยนั้นยังไม่มีเครื่องนุ่งห่มกันหนาวอย่างทุกวันนี้ กองไฟจึงให้ความอบอุ่นจริง ๆ แก่พระสงฆ์และ สัทธา สัทธฯาฯ (คำเมืองอ่านว่า สั๋ทธา) หรือชาวบ้านที่มาทำบุญตักบาตรในเช้าที่หนาวเย็น และเสียงไม้ไผ่แตกก็ช่วยปลุกทั้งหมู่บ้านให้มาวัดพร้อมกัน
กรมศิลปากรสรุปคุณค่าของประเพณีนี้ไว้ ๓ ด้าน คือ ทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา สร้างความสามัคคีระหว่างชาวบ้านกับพระสงฆ์ และให้ความสุขสบายใจแก่ผู้ร่วมทำบุญ
ประเพณีที่กำลังเลือนหาย
ทั้งตานข้าวใหม่และหิงไฟพระเจ้ายังมีให้เห็นในหลายชุมชน เช่น ในเดือนมกราคม ๒๕๖๖ วัดสูงเม่น จังหวัดแพร่ จัดงาน "ตากธัมม์ ตานข้าวใหม่ หิงไฟพระเจ้า" ต่อเนื่อง ๓ วัน (แนวหน้า, ๒๕๖๖) แต่หลายแห่งก็เริ่มเปลี่ยนไป
สำหรับตานข้าวใหม่ งานวิจัยจากพะเยาพบแนวโน้มคล้ายกัน คือพิธี สั้นลง ผู้ร่วมงานส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุ เยาวชนเข้าร่วมน้อยลง และจุดประสงค์ค่อย ๆ ขยับจากงานบุญตามจารีต ไปสู่การสืบสานและการท่องเที่ยวชุมชน นพดล พิมาสน ก็ให้ความเห็นในทำนองเดียวกันว่า คนสมัยนี้เข้าวัดน้อยลง และหาผู้สืบสานได้ยาก
หลักธรรมในตานข้าวใหม่
งานวิจัยของพระครูพิศาลปิยธรรม และคณะ (๒๕๖๘) วิเคราะห์ว่าตานข้าวใหม่สะท้อน บุญกิริยาวัตถุ หลายข้อ เช่น
- ทานมัย การถวายข้าวใหม่ซึ่งเป็นผลผลิตที่ดีที่สุดของปี
- สีลมัย การรับและรักษาศีล ๕ ในวันงาน
- ภาวนามัย การไหว้พระสวดมนต์
- อปจายนมัย ความอ่อนน้อม และการระลึกถึงบุญคุณบรรพบุรุษที่ทำนาจนลูกหลานมีข้าวกิน
ผู้วิจัยสรุปว่าประเพณีนี้ช่วยปลูกฝังความกตัญญู ความเอื้อเฟื้อ และการรู้คุณค่าของข้าวให้คนในชุมชน
สรุป
- ตานข้าวใหม่ (อ่านว่า ตานเข้าใหม่) คือการถวายข้าวที่เพิ่งเก็บเกี่ยวแด่พระรัตนตรัย ก่อนเจ้าของนาจะกินข้าวใหม่เอง และอุทิศกุศลให้เทวดาผู้รักษาขุนน้ำกับบรรพบุรุษเจ้าของนา
- ทำในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๔ เหนือ หรือ "สี่เป็ง" ราวเดือนมกราคม ปีนี้ตรงกับ ๒๒ มกราคม ๒๕๗๐
- ของถวายมีทั้ง ข้าวจี่ ข้าวหลาม และ ตานข้าวล้นบาตร หรือตานดอยเงินดอยคำ (ดอยเงิน = กองข้าวสาร ดอยคำ = กองข้าวเปลือก)
- หิงไฟพระเจ้า คือการถวายฟืน (หลัว) ก่อไฟให้พระพุทธรูปคลายหนาว ซึ่งให้ความอบอุ่นแก่พระสงฆ์และชาวบ้านด้วย
- ทั้งสองประเพณีกำลังปรับตัว ทั้งจากปัญหาหมอกควันและคนรุ่นใหม่ที่เข้าวัดน้อยลง
ค้นคำล้านนาเรื่องข้าวและงานบุญเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องดอยคำอีกความหมายหนึ่งได้ที่บทความ ปู่แสะย่าแสะ
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ตานเข้าใหม่ · ตานเข้าล้นบาตร · ตานเข้าจี่เข้าหลาม · ตานหลัวหิงไฟพะเจ้า · หลัว
- พระครูพิศาลปิยธรรม (บุญโรจน์ เชียงพรม), วันชัย พลเมืองดี และนภาพร หงษ์ทอง. (๒๕๖๘). วิเคราะห์หลักพุทธธรรมที่ปรากฏในประเพณีทำบุญตานข้าวใหม่ของอำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา. วารสารธรรมวัตร ๖(๒) (อ้างถึง ศรีเลา เกษพรหม และบำเพ็ญ ระวิน ใน สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ, ๒๕๔๒)
- รุ่งนภา สงวนศักดิ์ศรี. (ม.ป.ป.). ประเพณีทานหลัวหิงไฟพระเจ้า : ความเชื่อและความศรัทธาในพระพุทธศาสนา. สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
- Porakamol Massamer. (๒๕๖๗, ๑๔ กุมภาพันธ์). “ตานหลัวหิงไฟพระเจ้า” ประเพณีที่มอบความอบอุ่นในเดือนสี่เป็ง. Sansai Discovery มหาวิทยาลัยแม่โจ้ (สัมภาษณ์ นพดล พิมาสน และพระครูจันทสรการ)
- แนวหน้า. (๒๕๖๖, ๕ มกราคม). วัดสูงเม่นจัดงานประเพณี 'ตากธัมม์ ตานข้าวใหม่ หิงไฟพระเจ้า'
- ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันเพ็ญเดือนสี่ ๒๒ มกราคม ๒๕๗๐
ค้นหาคำว่า "ตานเข้าใหม่" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 25 คำ จำได้แค่ไหน?
