ปั๊บสาและใบลาน: สมุดและคัมภีร์ที่บันทึกวรรณกรรมล้านนา

ปั๊บสา พัปฯสา (คำเมืองอ่านว่า ปั๊บสา) คือสมุดที่ทำจากกระดาษสา และ ใบลาน ไบลานฯ (คำเมืองอ่านว่า ใบลาน) คือใบของต้นลานที่ใช้จารคัมภีร์ ทั้งสองอย่างเป็น "หนังสือ" ของคนล้านนามาหลายร้อยปี ตำนาน ชาดก ค่าว ตำรายา และโหราศาสตร์ที่เรายังอ่านได้ทุกวันนี้ ล้วนรอดมาถึงเราผ่านปั๊บสาและใบลาน

ปั๊บสาคืออะไร

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่า ปั๊บสา คือ "สมุดหรือหนังสือที่ทำด้วยกระดาษสา เช่นตำราหรือคัมภีร์ต่างๆ" และบอกว่าเรียกอีกอย่างว่า ปั๊บหนังสา คำว่า ปั๊บ พัปฯ หมายถึง "สมุดที่พับเป็นชั้นๆ อย่างสมุดข่อย" ส่วน หนังสา หันฯงสา คือกระดาษที่ทำจากเปลือกต้นปอสาหรือต้นกระสา ซึ่งภาษาไทยกลางเรียกว่า กระดาษสา ระฯกดาษฯฯสา

ปั๊บสาจึงมีหน้าตาคล้ายสมุดข่อยของภาคกลาง คือกระดาษแผ่นยาวพับทบไปมาเป็นชั้น ๆ คำล้านนายังมีชื่อเรียกส่วนต่าง ๆ ของสมุดไว้ด้วย เช่น

ใบลาน: จากต้นลานสู่คัมภีร์

ต้นลาน ต้฿นฯลานฯ เป็นไม้ยืนต้นคล้ายต้นตาล พจนานุกรมบันทึกว่าเป็น "พันธุ์ไม้ที่มีใบใหญ่ที่สุดในโลก" และใบของมันใช้จารคัมภีร์ธรรม ทำพัด หมวก กล่องข้าว ไปจนถึงของเล่นเด็ก คัมภีร์ที่จารลงบนใบลานเรียกว่า ธรรมใบลาน ธัม์มฯไบลานฯ (คำเมืองอ่านว่า ธรรมใบลาน)

การเตรียมใบลานก่อนจารเป็นงานที่ใช้เวลานาน บทความของ Chiang Mai CityLife (๒๕๕๙) เล่าว่าการตัดและบ่มใบลานให้พร้อมจารมักใช้เวลา หลายสัปดาห์จนถึงหลายเดือน ใบลานแต่ละขนาดยังมีชื่อเรียกตามจำนวนบรรทัดต่อหน้า เช่น

• ลานห้า ลานฯห้า ใบลานที่จารได้หน้าละ ๕ บรรทัด
• ลานหก ลานฯห฿กฯ ใบลานที่จารได้หน้าละ ๖ บรรทัด

การจาร: เขียนด้วยเหล็ก ไม่ใช่ด้วยหมึก

คนล้านนาไม่ได้ "เขียน" ใบลาน แต่ จาร จารฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๋าร) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่า "ใช้เหล็กปลายแหลมเขียนหนังสือ ลวดลาย หรือรอยลึกลงบนใบลานหรือศิลา" เครื่องมือนี้เรียกว่า เหล็กจาร เหัลฯกจารฯ (คำเมืองอ่านว่า เหล็๋กจ๋าร) คือเหล็กกล้าปลายแหลมมีด้าม ผู้จารจะวางต้นฉบับไว้บน ค้างเขียนธรรม ค้าฯงฯขยฯรธัม์มฯ (อ่านว่า ก๊างเขียนธรรม) ซึ่งเป็นแท่นวางต้นฉบับสำหรับจารใบลาน

ตัวอักษรที่จารคือ ตั๋วเมือง ต฿วฯเมิอฯง หรืออักษรธรรมล้านนา พจนานุกรมบันทึกว่าใช้ทั้งทางธรรม เช่นคัมภีร์ธรรมใบลานและปั๊บสา และทางโลก เช่นวรรณกรรม ไสยศาสตร์ โหราศาสตร์ และตำรายา ตัวเลขในคัมภีร์ก็มีรูปเฉพาะ เรียกว่า เลขในธรรม เลขฯในธัม์มฯ(๐๑๒๓๔๕๖๗๘๙)

ผูก สายสยอง และไม้ประกับ

ใบลานที่จารเสร็จแล้วจะร้อยรวมกันเป็นชุด พจนานุกรมมรดกล้านนาเรียกส่วนประกอบเหล่านี้ไว้ครบ

ภาพประกอบบทความนี้แสดงคัมภีร์ใบลานที่มีไม้ประกับลงรักปิดทองและผ้าห่อคัมภีร์ แต่ภาพนั้นเป็นคัมภีร์ของไทยสมัยครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่ ๑๙ ตามข้อมูลของ Wellcome Collection ซึ่งไม่ได้ระบุว่าเป็นฉบับล้านนา

หอธรรม: บ้านของคัมภีร์

หอธรรม หํอฯธัม์มฯ (คำเมืองอ่านว่า หอธรรม) คือหอพระไตรปิฎก หรืออาคารที่เก็บคัมภีร์ใบลานในวัด ภาษาไทยกลางมักเรียกว่าหอไตร

การถวายคัมภีร์ให้วัดเป็นบุญใหญ่ของคนล้านนา เรียกว่า ตานธรรม ทาฯนฯธัม์มฯ (คำเมืองอ่านว่า ตานธรรม) คือ "ถวายคัมภีร์ใบลานไว้กับวัด" คัมภีร์จึงสะสมอยู่ในหอธรรมของวัดต่าง ๆ ทั่วภาคเหนือ และวัดก็เป็นที่เรียนหนังสือของเด็ก ๆ ด้วย พจนานุกรมเล่าไว้ในคำว่า ขะโยม ขโย฿มฯ (ศิษย์วัด) ว่าเด็กที่ฝากตัวเป็นศิษย์วัด "ขั้นแรกจะต้องเรียนอักษรล้านนาตั๋วเมือง จนอ่านออกเขียนได้ เพื่อใช้ในการท่องบทสวดมนต์ และอ่านคัมภีร์ใบลาน"

ในบทบรรยายของ ดร.ดิเรก อินจันทร์ แห่งมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ (๒๕๖๘) ใบลานและปั๊บสามีหน้าที่ต่างกัน

• คัมภีร์ใบลานฉบับยาว ส่วนใหญ่บันทึกคำสอนทางพุทธศาสนา และเก็บไว้ในวัด
• ใบลานฉบับสั้นและปั๊บสา มักบันทึกบทสวดในพิธีกรรม โหราศาสตร์ ตำรายา และความรู้อื่น ๆ ถือเป็นสมบัติส่วนตัว จึงพบได้ทั้งในวัดและตามบ้าน

บันทึกท้ายคัมภีร์: เสียงของผู้จาร

ท้ายคัมภีร์ใบลานหลายผูกมีข้อความสั้น ๆ ที่ผู้จารเขียนไว้ บอกว่าจารเมื่อไร ที่ไหน ใครเป็นผู้จาร และจารเพื่ออะไร พระอัมรินทร์ สนฺติธมฺโม และคณะ (๒๕๖๖) ศึกษาบันทึกท้ายคัมภีร์ใบลาน ๘ ฉบับจาก วัดดวงดี เชียงใหม่ ซึ่งจารระหว่าง พ.ศ. ๒๓๔๓–๒๓๕๘ ในยุคพระเจ้ากาวิละ และพบเรื่องน่าสนใจหลายข้อ

• จารตอนกลางวัน: บันทึกระบุช่วงเวลาตามยามแบบล้านนา เช่น "ยามตูดเช้า" (ราว ๖–๗ โมงเช้า) ไปจนถึง "ยามแลงลงหาค่ำ" (ราวบ่าย ๓–๔ โมง) ไม่พบการจารตอนกลางคืน ผู้วิจัยสันนิษฐานว่าเป็นเพราะแสงไม่พอ
• จารกันเป็นคณะ: มีพระภิกษุผู้มีสมณศักดิ์เป็นหัวหน้า และพุทธบริษัทช่วยกันจารและอุปถัมภ์
• คำอธิษฐาน: เช่น "สร้างไว้ค้ำชูพระพุทธศาสนาตราบ ๕,๐๐๐ พระวัสสา … และตราบเท่าอายุลาน"
• ความถ่อมตน: ผู้จารบางคนขอให้ผู้อ่านอภัยในลายมือ เช่น "จารไม่สวยให้พิจารณาดู"

การอนุรักษ์และคลังดิจิทัล

คัมภีร์ใบลานจำนวนมากเสียหายไปตามกาลเวลา บทความของ Chiang Mai CityLife (๒๕๕๙) ระบุภัยหลัก ได้แก่ ไฟไหม้วัด ปลวก การขาดการดูแล และคัมภีร์ที่ถูกยืมไปคัดลอกแล้วไม่ได้คืน บทความเดียวกันรายงานว่า คัมภีร์ราว ๔,๒๐๐ รายการที่ถ่ายไมโครฟิล์มจาก ๕๓ วันในช่วง พ.ศ. ๒๕๓๐–๒๕๓๔ สูญหายไปแล้วราวครึ่งหนึ่ง

งานสำรวจคัมภีร์ภาคเหนือมีมาต่อเนื่องหลายสิบปี เอกสารประกอบการบรรยายของ ดร.ดิเรก อินจันทร์ (๒๕๖๘) สรุปไว้ดังนี้

ไมโครฟิล์มและภาพถ่ายเหล่านี้กลายเป็น คลังคัมภีร์ดิจิทัลภาคเหนือ (Digital Library of Northern Thai Manuscripts) ที่เปิดให้ทุกคนเข้าชมได้ทางออนไลน์ บล็อกของห้องสมุด SOAS (๒๕๕๙) รายงานว่าในช่วงเปิดตัวมีภาพคัมภีร์มากกว่า ๔,๒๐๐ รายการ โดยความร่วมมือของมหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย หอสมุดแห่งชาติลาว และใช้ไมโครฟิล์มจากโครงการอนุรักษ์คัมภีร์ภาคเหนือโดยได้รับอนุญาตจากหอสมุดมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ชุมชนเองก็ดูแลคัมภีร์ของตนด้วย งานวิจัยของ พระมหาฉัตรเทพ พุทฺธชาโต (๒๕๖๓) ศึกษาการอนุรักษ์ที่ วัดสูงเม่น จังหวัดแพร่ ซึ่งงานวิจัยระบุว่ามีคัมภีร์ใบลานจำนวนมากที่สุดแห่งหนึ่ง ขั้นตอนอนุรักษ์ได้แก่ สำรวจ ทำความสะอาด จัดหมวดหมู่ ลงทะเบียน ถ่ายภาพดิจิทัล ห่อผ้า และติดป้ายรหัสคัมภีร์ งานวิจัยยังอ้างงานของพระมหาสุทิตย์ อาภากโร และคณะ (๒๕๕๘) ว่า ประเพณีตากธรรม ที่ชาวบ้านช่วยกันนำคัมภีร์ออกมาผึ่ง เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้วัดสูงเม่นรักษาคัมภีร์ไว้ได้มาก

สรุป

• ปั๊บสา คือสมุดพับทำจากกระดาษสา ส่วน ใบลาน คือใบของต้นลานที่ใช้จารคัมภีร์ ร้อยเป็น ผูก ด้วย สายสยอง และประกบด้วย ไม้ประกับ
• ใบลานไม่ได้เขียนด้วยหมึก แต่ จาร ด้วยเหล็กจาร แล้วลบด้วยเขม่าให้ตัวอักษรเป็นสีดำ
• คัมภีร์ฉบับยาวมักเป็นคำสอนและเก็บใน หอธรรม ส่วนปั๊บสาและใบลานฉบับสั้นมักเป็นตำราส่วนตัว
• บันทึกท้ายคัมภีร์ เล่าเวลา สถานที่ และคำอธิษฐานของผู้จาร
• คัมภีร์ภาคเหนือหลายพันรายการได้รับการถ่ายภาพไว้ใน คลังคัมภีร์ดิจิทัลภาคเหนือ แต่ฉบับจริงจำนวนมากก็สูญหายไปแล้ว

ค้นคำเกี่ยวกับคัมภีร์และการจารเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านประเพณีที่ใช้คัมภีร์ใบลานโดยตรงได้ในบทความ ตั้งธรรมหลวง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ปั๊บสา · ใบลาน · หอธรรม · เหล็กจาร
• พระอัมรินทร์ สนฺติธมฺโม, วิไลพร สุจริตธรรมกุล และพงษ์ศิริ ยอดสา. (๒๕๖๖). คัมภีร์ใบลานยุคพระเจ้ากาวิละ: กรณีศึกษาจากบันทึกท้ายคัมภีร์ใบลานอักษรธรรมล้านนา สำรวจพบ ณ วัดดวงดี อ.เมืองเชียงใหม่ จ.เชียงใหม่. ธรรมธารา ๙(๒)
• พระมหาฉัตรเทพ พุทฺธชาโต. (๒๕๖๓). รูปแบบการอนุรักษ์คัมภีร์ใบลานของวัดและชุมชนในประเทศไทยด้วยกระบวนการทางวัฒนธรรมและเทคโนโลยี. วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์ ๕(๒)
• Asien-Afrika-Institut, Universität Hamburg. (๒๕๖๘). The State of Northern Thai Manuscripts (1970–2025): Online Lecture by Direk Injan
• ทรูปลูกปัญญา. (๒๕๖๐). การลบใบลาน (จากสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่ม ๓๒)
• Pim Kemasingki. (๒๕๕๙). Uploading 500 Years of Lanna Manuscripts. Chiang Mai CityLife
• Jotika Khur-Yearn. (๒๕๕๙). Newly Launched Digital Library of Northern Thai Manuscripts. SOAS Library