ตั๋วเมืองคืออะไร: อักษรธรรมล้านนา และเหตุผลที่ควรอ่านออก

ตั๋วเมือง ต฿วฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วเมือง) คืออักษรธรรมล้านนา ตัวหนังสือที่คนล้านนาใช้จารคัมภีร์ เขียนตำรา แต่งค่าว และบันทึกเรื่องราวของบ้านเมืองมาหลายร้อยปี ทุกวันนี้ยังเห็นได้ทั่วภาคเหนือ ตั้งแต่ป้ายหน้าวัดไปจนถึงป้ายถนน บทความนี้เป็นบทแรกของคอร์ส เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ เล่าว่าตั๋วเมืองคืออะไร มีชื่อเรียกอะไรบ้าง มาจากไหน และทำไมจึงคุ้มค่าที่จะอ่านให้ออก

ตั๋วเมืองคืออะไร

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่า ตั๋วเมืองเป็นตัวอักษรที่ใช้ในอาณาจักรล้านนามาแต่โบราณ ใช้ทั้ง ทางศาสนา เช่นคัมภีร์ธรรมใบลานและปั๊บสาที่เก็บรักษาไว้ตามวัด และ ทางโลก เช่นวรรณกรรม โหราศาสตร์ และตำรายา

คนล้านนามีศัพท์เรียกส่วนต่าง ๆ ของตัวหนังสือเป็นของตัวเอง พจนานุกรมบอกว่า เปียนจ๊ะนะ พยัญชฯน (คำเมืองอ่านว่า เปียนจ๊ะนะ) หรือพยัญชนะ แต่ละตัวเรียกว่า "ตั๋ว" เช่น ตั๋วก๋ะ ก (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วก๋ะ) คือตัว ก ส่วนสระเรียกว่า ไม้ ไม้ (คำเมืองอ่านว่า ไม้) เช่น ไม้ก๋ะ ไม้ก๋า และเรียกทั้งพยัญชนะกับสระรวมกันว่า "อักษร" หรือ "อักขระ"

ระบบนี้คล้ายอักษรไทยมาก คือมีพยัญชนะเป็นแกน แล้ววางไม้ (สระ) และวรรณยุกต์ไว้รอบตัว ทั้งข้างหน้า ข้างหลัง ข้างบน และข้างล่าง สิ่งที่ต่างออกไปคือตั๋วเมืองนิยม ซ้อนตัว คือเขียนตัวสะกดหรือตัวตามห้อยลงไปใต้บรรทัด ทำให้คำหนึ่งคำดูเป็นก้อนเดียวกัน เรื่องตัวซ้อนจะเรียนละเอียดในบทระดับกลาง

ชื่อเรียกหลายชื่อ: ตั๋วเมือง อักษรธรรม ไทธรรม

อักษรชุดเดียวกันนี้มีหลายชื่อ แล้วแต่ว่าใครเรียกและใช้ในบริบทไหน

คำว่า ธรรม ธัม์มฯ (คำเมืองอ่านว่า ธัมม์) ในคำเมืองหมายถึง คัมภีร์ที่จารบนใบลาน และพจนานุกรมบอกว่าการที่พระสงฆ์เทศน์โดยอ่านจากคัมภีร์ใบลานเรียกว่า "ว่าธรรม" ชื่ออักษรธรรมจึงบอกที่มาตรง ๆ ว่านี่คือตัวหนังสือที่ใช้บันทึกคัมภีร์ คนล้านนาเองเรียกตัวเองว่า คนเมือง ฅ฿นฯล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า คนเมือง) และเรียกภาษาของตนว่า กำเมือง คำฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า กำเมือง) ตัวหนังสือของคนเมืองจึงเป็น "ตั๋วเมือง" อย่างเป็นธรรมชาติ

เห็นตั๋วเมืองได้ที่ไหน

ไม่ต้องเข้าห้องสมุดก็เห็นตั๋วเมืองได้ เพียงเดินเข้า วัด วัดฯ (คำเมืองอ่านว่า วัด) ในภาคเหนือ

• ป้าย ป้ายฯ (คำเมืองอ่านว่า ป้าย) หน้าวัด ศาล และหน่วยงาน หลายแห่งเขียนชื่อสามแบบ คือไทย ตั๋วเมือง และอังกฤษ อย่างป้ายวัดกลางเวียง เชียงรายในภาพบนสุด
• ใบลาน ไบลานฯ (คำเมืองอ่านว่า ใบลาน) คัมภีร์ที่ จ๋าร จารฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๋าร) ด้วย เหล็๋กจ๋าร เหัลฯกจารฯ (คำเมืองอ่านว่า เหล็กจ๋าร) แล้วเก็บไว้ใน หอธรรม หํอฯธัม์มฯ (คำเมืองอ่านว่า หอธัมม์)
• ปั๊บสา พัปฯสา (คำเมืองอ่านว่า ปั๊บสา) สมุดกระดาษสาพับทบไปมา ใช้เขียนตำราและคัมภีร์ (อ่านต่อใน ปั๊บสาและใบลาน)
• ในพิธีกรรม เช่น เต้สน์ธรรมเมือง เทส์นฯธัม์มฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า เต้สน์ธัมม์เมือง) การเทศน์แบบล้านนาที่อ่านจากคัมภีร์ใบลานอักษรล้านนา ทุกวันนี้บางแห่งพิมพ์เป็นอักษรไทยลงกระดาษแทน พจนานุกรมเรียกว่า "ลานเทียมแทนลานแท้"

ที่มาของตั๋วเมืองโดยย่อ

ประวัติของอักษรนี้ยังมีรายละเอียดที่นักวิชาการศึกษากันอยู่ ข้อมูลต่อไปนี้สรุปจากสารานุกรมวิกิพีเดียภาษาอังกฤษ หัวข้อ Tai Tham script ซึ่งอ้างงานวิจัยด้านอักษรและวรรณกรรมล้านนา เราจะเล่าละเอียดพร้อมแหล่งวิชาการในบทประวัติตั๋วเมืองของคอร์สนี้

• รูปอักษรคล้ายอักษรมอญที่ใช้ในแคว้นหริภุญไชย (ลำพูน) ราวคริสต์ศตวรรษที่ ๑๓
• หลักฐานเก่าที่สุดที่ทราบลงปี ค.ศ. ๑๓๗๖ (พ.ศ. ๑๙๑๙) พบที่สุโขทัย เป็นข้อความภาษาบาลีเพียงบรรทัดเดียวที่เขียนด้วยอักษรนี้
• ไม่เกินคริสต์ศตวรรษที่ ๑๕ อักษรนี้ถูกปรับมาเขียนภาษาพื้นเมือง ซึ่งน่าจะเริ่มที่เชียงใหม่ และได้รับการส่งเสริมในฐานะเครื่องมือรวมบ้านเมืองของ ล้านนา ล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ล้านนา) ในรัชสมัย พระเจ้าติโลกราช
• จากล้านนา อักษรนี้แพร่ไปยังลาว อีสาน รัฐฉาน และสิบสองปันนา
• ในคริสต์ศตวรรษที่ ๒๐ เมื่อการศึกษาใช้อักษรไทยเป็นหลัก ตั๋วเมืองก็ไม่ได้เป็นอักษรหลักของภาคเหนืออีกต่อไป

ล้านนาไม่ได้มีอักษรเพียงชุดเดียว พจนานุกรมบันทึกว่ายังมี ฝั๋กขาม ฝักฯขามฯ (คำเมืองอ่านว่า ฝั๋กขาม) อักษรสุโขทัยโบราณรูปเหลี่ยมคล้ายฝักมะขามที่นิยมใช้ในศิลาจารึก และอักษร ขอม ขอฯม (คำเมืองอ่านว่า ขอม) ของชาวเขมรโบราณ ตัวเลขก็มีสองชุด คือ เลขในธรรม เลขฯในธัม์มฯ(๐๑๒๓๔๕๖๗๘๙) (คำเมืองอ่านว่า เลขในธัมม์) ใช้ในคัมภีร์ และ เลขม่าน เลขฯม่านฯ(0123456789) (คำเมืองอ่านว่า เลขม่าน) หรือเลขโหรา ที่รับมาจากพม่า ใช้ในตำรายาและโหราศาสตร์

ทุกวันนี้มีความพยายามฟื้นฟูอยู่เสมอ เช่นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๔ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาเชียงใหม่ เขต ๑ เปิดโครงการ "อู้คำเมืองเลื่องลืออักษร" พร้อมหลักสูตรภาษาล้านนา ๓ ระดับ ตั้งแต่ประถมถึงมัธยมปลาย ตั้งเป้าให้นักเรียนอ่านเขียนตั๋วเมืองได้ (ผู้จัดการออนไลน์)

อักษรพี่น้อง: ไทขึน ไทลื้อ และธรรมลาว

คนไตหลายกลุ่มนอกเขตแปดจังหวัดภาคเหนือใช้อักษรตระกูลเดียวกันนี้ แต่ละที่มีรูปตัวและการสะกดเป็นของตัวเองบ้าง

• ไตยวน ไทยวฯร (คำเมืองอ่านว่า ไตยวน) คือคนเมืองในแปดจังหวัดภาคเหนือ เจ้าของตั๋วเมือง
• เขิน เขินฯ (คำเมืองอ่านว่า เขิน) พจนานุกรมบอกว่าเป็นชื่อเรียกคนไตใน เจียงตุ๋ง ชยฯงตุง (คำเมืองอ่านว่า เจียงตุ๋ง) ว่าไตเขินหรือไตขึน ตามชื่อแม่น้ำขืนที่ไหลผ่านเมือง
• จาวไตลื้อ ชาวฯไทลื้ (คำเมืองอ่านว่า จาวไตลื้อ) กลุ่มชนในสิบสองปันนา พจนานุกรมระบุว่ามีทั้งภาษาพูดและภาษาเขียนเป็นของตนเอง
• ลาว ลาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ลาว) ในลาวและอีสานมีอักษรธรรมแบบลาว เรียกกันว่าธรรมลาว ใช้จารคัมภีร์ในวัด

เพราะเป็นตระกูลเดียวกัน มาตรฐาน Unicode จึงรวมไว้ในชุดรหัสเดียวชื่อ Tai Tham (U+1A20–U+1AAF) มี ๑๒๗ ตัว เพิ่มเข้ามาใน Unicode รุ่น ๕.๒ เมื่อ ค.ศ. ๒๐๐๙ ตามข้อเสนอของ Michael Everson และคณะ ใครอ่านตั๋วเมืองออกจึงอ่านอักษรพี่น้องเหล่านี้ได้ง่ายขึ้นมาก

ทำไมควรอ่านตั๋วเมืองออก

ในอดีต วัดคือโรงเรียน พจนานุกรมเล่าไว้ในคำว่า ขะโยม ขโย฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า ขะโยม) หรือเด็กวัด ว่าเมื่อเรียนจบชั้นประถม พ่อแม่มักพาลูกไปฝากเป็นศิษย์วัด สิ่งแรกที่ต้องเรียนคือตั๋วเมืองจนอ่านออกเขียนได้ เพื่อท่องบทสวดและอ่านคัมภีร์ใบลาน ผู้ชายที่บวชเรียนแล้วลาสิกขาจึงมีคำนำหน้าชื่อว่า หนาน หนฯานฯ (คำเมืองอ่านว่า หนาน)

วันนี้การ อ่าน อ่านฯ (คำเมืองอ่านว่า อ่าน) และ เขียน ขยฯร (คำเมืองอ่านว่า เขียน) ตั๋วเมืองเป็นได้ทั้งความรู้และความสุข

1. อ่านป้ายรอบตัวออก ป้ายวัด ป้ายถนน และป้ายหน่วยงานในภาคเหนือจำนวนมากมีตั๋วเมืองกำกับ
2. เข้าถึงมรดกในใบลาน ค่าว ตำนาน ตำรายา และคำสอน ยังรออยู่ในหอธรรมของวัดทั่วล้านนา (อ่านเรื่อง ค่าว)
3. เข้าใจคำเมืองลึกขึ้น การสะกดในตั๋วเมืองบอกที่มาของคำ เช่น คำเมืองที่ออกเสียง ฮ บางคำสะกดด้วย ร
4. ใช้พจนานุกรมได้เต็มที่ ทุกคำในพจนานุกรมมรดกล้านนามีอักษรล้านนากำกับ ยิ่งอ่านออกก็ยิ่งค้นได้สนุก
5. ส่งต่อให้ลูกหลาน อักษรจะอยู่ได้ก็ต่อเมื่อยังมีคนอ่าน

ลองพิมพ์คำที่ชอบดูด้านล่าง แล้วดูว่าคำนั้นเขียนเป็นตั๋วเมืองอย่างไร คำที่ยังไม่มีในพจนานุกรมจะไม่แสดงตัวอักษร เพราะเราใช้เฉพาะการสะกดที่ตรวจแล้วเท่านั้น

เรียนกับมรดกล้านนา: คอร์สนี้ทำงานอย่างไร

คอร์สอ่านเขียนตั๋วเมืองของมรดกล้านนามี ๔๒ บท เรียงจากพยัญชนะ สระ วรรณยุกต์ ตัวสะกด ไปจนถึงการอ่านป้ายวัดและใบลาน ดูแผนที่บทเรียนทั้งหมดได้ที่ เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์

• ทุกบทใช้คำจริงจากพจนานุกรม และบอกเสมอว่าข้อมูลแต่ละข้อมาจากแหล่งใด
• บทถัดไปคือพยัญชนะ เริ่มจากวรรคกะและวรรคจะ ทีละตัว พร้อมคำตัวอย่าง
• ฝึกได้ทันที ด้วย เครื่องมือพิมพ์อักษรล้านนา บทฝึกพิมพ์ เกมทายคำ และ คำล้านนาวันนี้

คำขวัญของคอร์สมาจากตัวอย่างในพจนานุกรมใต้คำว่า แต๊ว่า แท้ว่าฯ (คำเมืองอ่านว่า แต๊ว่า) คือ "ไฅ่เฮียนตั๋วเมืองแต๊ว่า" แปลว่า "อยากเรียนอักษรล้านนาจริง ๆ"

สรุป

• ตั๋วเมือง คืออักษรธรรมล้านนา ใช้ทั้งทางศาสนาและทางโลก คนล้านนาเรียกพยัญชนะว่า ตั๋ว และเรียกสระว่า ไม้
• ชื่อเรียกมีหลายแบบ ตั๋วเมือง อักษรธรรมล้านนา และ Tai Tham คืออักษรตระกูลเดียวกัน
• เห็นได้บนป้ายวัด ป้ายถนน คัมภีร์ใบลาน และปั๊บสา
• อักษรพี่น้องใช้กันในหมู่ไตขึน ไตลื้อ และลาว และอยู่ในชุดรหัส Unicode เดียวกัน
• อ่านออกแล้วจะเข้าถึงมรดกในใบลาน เข้าใจคำเมืองลึกขึ้น และใช้พจนานุกรมได้เต็มที่

ค้นคำและดูอักษรล้านนาของทุกคำได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และดูแผนที่บทเรียนทั้งหมดที่ เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ตั๋วเมือง · เปียนจ๊ะนะ · ธรรม · ขะโยม · เขิน · ฝั๋กขาม
• Wikipedia. Tai Tham script (ภาษาอังกฤษ; ใช้เป็นบทสรุปเบื้องต้น ซึ่งอ้างงานของ McDaniel 2005 และ Everson et al. 2007)
• Everson, M., Hosken, M., & Constable, P. (2007). Revised proposal for encoding the Lanna script in the BMP of the UCS. Unicode Technical Committee.
• Wikipedia. Tai Tham (Unicode block) (ภาษาอังกฤษ; ช่วงรหัส U+1A20–1AAF, Unicode 5.2)
• ผู้จัดการออนไลน์ (๒๗ ก.ย. ๒๕๕๔). ชม.เปิดโครงการ "อู้คำเมืองเลื่องลืออักษร" สอนภาษาล้านนา ตั้งเป้าเด็กอ่านเขียน "ตั๋วเมือง" ได้