ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่: พงศาวดารใบลานของเมืองเชียงใหม่

ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ คือเอกสารประวัติศาสตร์ฉบับสำคัญที่สุดเล่มหนึ่งของล้านนา จารด้วยอักษรธรรมลงบนใบลาน เล่าเรื่องเมืองเชียงใหม่และอาณาจักรล้านนาเรียงตามลำดับเวลา คำว่า ตำนาน ตํานาฯ (คำเมืองอ่านว่า ต่ำนาน) ในชื่อนี้ไม่ได้แปลว่า "นิทานเหลือเชื่อ" แต่หมายถึงเรื่องราวที่บันทึกและเล่าสืบกันมา ใครอยากเข้าใจประวัติศาสตร์เชียงใหม่ ตำนานเล่มนี้คือประตูบานแรก

ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่คืออะไร

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายคำว่า ต่ำนาน ว่า "เรื่องราวที่เล่าสืบต่อกันมาเป็นเวลานาน" และยกตัวอย่างไว้ตรงตัวว่า "ตำนานเมืองเชียงใหม่" ส่วนคำว่า ต๋ำนาน ตำนาฯ เป็นอีกเสียงอ่านหนึ่งของคำเดียวกัน

คำว่า พื้นเมือง พื้นฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ปื๊นเมือง) แปลว่า "เฉพาะเมือง เฉพาะถิ่น" และคำว่า "พื้น" ในภาษาล้านนายังมีความหมายเรื่องที่มาที่ไปด้วย เช่น น้ำพื้น นาฯพื้นฯ (คำเมืองอ่านว่า น้ำปื๊น) ที่พจนานุกรมแปลว่า "พื้นเพ, ประวัติความเป็นมา" เมื่อรวมกัน "ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่" จึงหมายถึงบันทึกความเป็นมาของบ้านเมือง เจียงใหม่ ชยฯงไห่มฯ

ตำนานนี้จารลงบน ใบลาน ไบลานฯ ด้วย ตั๋วเมือง ต฿วฯเมิอฯง หรืออักษรธรรมล้านนา ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าใช้ทั้งทางธรรม เช่น คัมภีร์ใบลาน และทางโลก เช่น วรรณกรรมและตำรา

เล่าเรื่องอะไรบ้าง

คำนำของฉบับพิมพ์สำนักนายกรัฐมนตรี (๒๕๑๔) สรุปว่าตำนานนี้เล่าประวัติการสร้างอาณาจักรล้านนา "ตั้งแต่แรกสืบมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์" และเกี่ยวพันกับเรื่องราวของสุโขทัย อยุธยา ธนบุรี และรัตนโกสินทร์ด้วย

พริษฐ์ ชิวารักษ์ (๒๕๖๖) นักวิชาการอิสระด้านประวัติศาสตร์ล้านนา ชี้ว่าตำนานนี้เรียงเรื่องอย่างเป็นระบบตามลำดับเวลา เริ่มจากพุทธประวัติ แล้วจึงต่อด้วยเรื่องของบ้านเมือง ซึ่งเป็นแบบแผนเดียวกับพงศาวดารพุทธศาสนาของลังกา ไม่ใช่ "ความงมงายของชาวบ้าน" อย่างที่หลายคนเข้าใจ

ตัวละครสำคัญที่สุดคือ มังราย มังฯรายฯ (คำเมืองอ่านว่า มังลาย) ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าเป็นปฐมกษัตริย์ราชวงศ์มังราย ผู้สร้างเมืองเชียงรายใน พ.ศ. ๑๘๐๕ และสร้างเมืองเชียงใหม่เมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๙ พจนานุกรมยังหมายเหตุว่าพงศาวดารโยนกและเอกสารชั้นหลังมักเขียนว่า "เม็งราย"

ด้านฉบับภาษาอังกฤษของสำนักพิมพ์ซิลค์เวอร์ม (Silkworm Books) อธิบายว่าตำนานนี้ เรียบเรียงขึ้นราว ค.ศ. ๑๘๒๗ (พ.ศ. ๒๓๗๐) เพื่อบอกเล่าความเติบโตและความเข้มแข็งของล้านนาที่มีเชียงใหม่เป็นศูนย์กลาง และมองไปสู่อนาคตที่รุ่งเรืองหลังผ่านยุคสงครามมาหนึ่งชั่วคน

จากใบลานสู่หนังสือ: ต้นฉบับและฉบับพิมพ์

ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ไม่ได้มีต้นฉบับเดียว ในอดีตความรู้ถูกเก็บไว้ใน ธรรมใบลาน ธัม์มฯไบลานฯ ที่คนรุ่นหลังคัดลอกต่อกันมา แต่ละชุดแบ่งเป็น ผูก ผูก คือใบลานหลายใบที่ร้อยรวมกันเป็นตอน ฉบับที่คัดลอกจากต่างวัดต่างยุคจึงมีถ้อยคำและรายละเอียดต่างกันไปบ้าง

ฉบับพิมพ์ที่นักวิชาการอ้างถึงบ่อย มีดังนี้

ฉบับปรับปรุงใหม่ของอรุณรัตน์และวัยอาจออกมาเป็นชุด ๓ ฉบับคู่กัน คือ ฉบับแปลภาษาอังกฤษ ฉบับภาพถ่ายใบลานต้นฉบับ (๒๕๓๙) และฉบับภาษาไทย โดยจัดเลขหน้าและเลขผูกให้ตรงกันทั้งสามเล่ม ผู้อ่านจึงเทียบคำแปลกับใบลานจริงได้ทีละหน้า

"ตำนาน" ที่ไม่ใช่นิทาน

คนไทยปัจจุบันได้ยินคำว่า "ตำนาน" แล้วมักนึกถึงเรื่องเล่าเหนือจริง พริษฐ์ ชิวารักษ์ (๒๕๖๖) เห็นว่าการเรียกเอกสารล้านนาหลายเล่มว่า "ตำนาน" ทำให้เกิดอคติโดยไม่จำเป็น เพราะเอกสารเหล่านี้หลายเล่มเรียบเรียงขึ้น "ตามแนวประวัติศาสตร์นิพนธ์ (แบบยุคจารีต)" ใกล้เคียงกับคำว่า พงศาวดาร หรือ chronicle ในภาษาอังกฤษ และบางเล่มอาจน่าเชื่อถือกว่าพงศาวดารบางฉบับของสยามด้วยซ้ำ

บทความเดียวกันระบุว่า ชื่อเดิมของตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่คือ ราชวงศปกรณ์ หมายถึงคัมภีร์ว่าด้วยกษัตริย์ที่สืบต่อกันมาเป็นวงศ์ ส่วนคำว่า "ตำนาน" เป็นชื่อที่ใช้เรียกในชั้นหลัง

นักวิชาการใช้ตำนานนี้อย่างไร

นักประวัติศาสตร์ใช้ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่คู่กับหลักฐานอื่น เช่น จารึก แผนที่ และการสำรวจทางโบราณคดี ตัวอย่างที่เห็นภาพชัดคืองานของ สุรพล ดำริห์กุล (๒๕๕๑) เรื่อง "ดอยสุเทพกับผังเมืองเชียงใหม่" ซึ่งอ้างตำนานฉบับ ๒๕๑๔ ว่าเคยมีการชักน้ำจากห้วยแก้วเข้าเมือง โดยวาง "รางริน" หรือรางไม้ที่ขุดจากซุงใหญ่ พาดข้ามคูเมืองที่แจ่งหัวลิน แล้วให้น้ำไหลตามลำเหมืองผ่านชุมชนในเมือง

งานเดียวกันยังรวบรวมความเห็นของนักวิชาการเรื่อง กำแพงเมืองชั้นนอก ที่เป็นแนวโค้งทางทิศใต้และตะวันออก บางท่านเชื่อว่าเป็นเมืองเก่าของชาวลัวะที่มีมาก่อน บางท่านนำรายละเอียดในตำนานมาเทียบกับภาพถ่ายทางอากาศและแผนที่ แล้วเสนอว่ากำแพงทั้งสองชั้นสร้างพร้อมกันตั้งแต่สมัยพญามังราย ส่วนอีกกลุ่มเห็นว่าสร้างภายหลัง ตำนานจึงเป็นทั้งหลักฐานและโจทย์ให้นักวิชาการถกเถียงกันต่อ

บทความในบล็อกมรดกล้านนาเองก็อ้างถึงตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ เช่น ตำนานยักษ์ผู้พิทักษ์เมืองใน ปู่แสะย่าแสะ และเรื่องเสาหลักเมืองใน ใส่ขันดอก

สรุป

• ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ คือพงศาวดารล้านนาที่จารด้วยอักษรธรรมบนใบลาน เล่าเรื่องเชียงใหม่และล้านนาตามลำดับเวลา จนถึงต้นสมัยรัตนโกสินทร์
• คำว่า ต่ำนาน หมายถึงเรื่องที่เล่าสืบกันมา และ พื้น เกี่ยวกับความเป็นมาของบ้านเมือง ไม่ใช่ "นิทาน"
• ฉบับพิมพ์สำคัญ ได้แก่ ฉบับนอตตอง (๒๔๗๕) ฉบับสำนักนายกรัฐมนตรี (๒๕๑๔) ฉบับเชียงใหม่ ๗๐๐ ปี (๒๕๓๘) และฉบับปรับปรุงใหม่ของอรุณรัตน์และวัยอาจ (๒๕๔๓)
• นักวิชาการใช้ตำนานนี้คู่กับจารึก แผนที่ และโบราณคดี และควรระบุฉบับที่อ้างทุกครั้ง

ค้นคำล้านนาเกี่ยวกับคัมภีร์และใบลานเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านตำนานที่มีต้นเรื่องจากเอกสารโบราณของเชียงใหม่ได้ที่บทความ ปู่แสะย่าแสะ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ต่ำนาน · ปื๊นเมือง · ตั๋วเมือง · ผูก
• คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี. (๒๕๑๔). ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ (คำนำ). พระนคร: โรงพิมพ์สำนักทำเนียบนายกรัฐมนตรี (ข้อความคำนำบนวิกิซอร์ซ)
• คณะอนุกรรมการตรวจสอบและชำระตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่. (๒๕๓๘). ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับเชียงใหม่ ๗๐๐ ปี. เชียงใหม่: ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่ และสถาบันราชภัฏเชียงใหม่ (ข้อมูลบรรณานุกรมจากงานที่อ้างถึง)
• อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และเดวิด เค. วัยอาจ. (๒๕๔๓). ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับปรับปรุงใหม่. เชียงใหม่: ซิลค์เวอร์มบุคส์
• Wyatt, David K. and Aroonrut Wichienkeeo. (๒๕๔๑). The Chiang Mai Chronicle (2nd ed.). Chiang Mai: Silkworm Books
• พริษฐ์ ชิวารักษ์. (๒๕๖๖, ๑๒ กุมภาพันธ์). 'ตำนาน' ไม่ใช่ 'ตำนาน' ในประวัติศาสตร์นิพนธ์ล้านนา. The 101 World
• สุรพล ดำริห์กุล. (๒๕๕๑). ดอยสุเทพกับผังเมืองเชียงใหม่. วารสารวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๑(๒)