เครื่องเขิน: เครื่องรักของชาวไทขึน บ้านนันทาราม เชียงใหม่

เครื่องเขิน เระฯคิอฯงเขินฯ (คำเมืองอ่านว่า เคื่องเขิน) คือภาชนะเครื่องใช้ของล้านนาที่ขึ้นรูปด้วยไม้ไผ่สาน แล้วทาด้วยยางรักจนเรียบเงา ชื่อนี้มาจากชาว ไทขึน ผู้ถูกกวาดต้อนจากเมืองเชียงตุงมาตั้งถิ่นฐานที่ชุมชนวัดนันทาราม เชียงใหม่ เครื่องเขินจึงเป็นทั้งงานช่างที่งดงาม และเป็นเรื่องเล่าของการโยกย้ายผู้คนในประวัติศาสตร์ล้านนา

เครื่องเขินคืออะไร

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าเครื่องเขินคือ "ภาชนะเครื่องใช้ที่ทำจากไม้ไผ่สาน นำมาขัด แล้วทาด้วยรักสีดำ ตกแต่งลวดลายด้วยเปลือกหอยมุก ทองคำเปลว เงินเปลว ให้เกิดลวดลายที่สวยงาม"

หัวใจของงานคือ น้ำฮัก นาฯรักฯ (คำเมืองอ่านว่า น้ำฮัก) หรือยางของต้นรัก ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่า "มีลักษณะใส เป็นพิษ" ใช้ผสมกับเขม่าหรือชาด แล้วทาลงพื้นภาชนะ การทาน้ำรักเคลือบผิวนี้คนเมืองเรียกว่า ลงฮัก ล฿งฯรักฯ (คำเมืองอ่านว่า ลงฮัก)

ชื่อ "เขิน" มาจากไหน

คำว่า เขิน เขินฯ (คำเมืองอ่านว่า เขิน) ในพจนานุกรมมีความหมายแรกว่า "เรียกคนไตที่อยู่ในเชียงตุงว่า ไตเขิน หรือ ไตขึน" ส่วน คนไตขึน ฅ฿นฯไทขึนฯ (คำเมืองอ่านว่า คนไตขึน) คือ "คนเชื้อชาติตระกูลไทที่อาศัยอยู่บนที่ราบลุ่มแม่น้ำขึน นครเชียงตุง รัฐฉาน" ซึ่งมีภาษาพูดและภาษาเขียนคล้ายคนล้านนา

ชื่อ ขึน หรือ ขืน มาจากแม่น้ำที่ไหลผ่านเมือง เชียงตุง ชยฯงตุง (คำเมืองอ่านว่า เจียงตุ๋ง) พจนานุกรมอธิบายว่าแม่น้ำสายนี้ "ไหลจากทิศใต้ไปเหนือ" สวนทางกับแม่น้ำส่วนใหญ่ งานวิจัยทั้งสองชิ้นที่ใช้ในบทความนี้ก็อธิบายตรงกันว่า "ขืน" แปลว่า ย้อนขึ้น หรือฝืน เพราะแม่น้ำไหลขึ้นทางเหนือก่อนจะไปรวมกับแม่น้ำโขง

จากเชียงตุงสู่บ้านนันทาราม

เมื่อ พระเจ้ากาวิละ ฟื้นฟูเมืองเชียงใหม่หลังยุคสงคราม บ้านเมืองขาดแคลนผู้คน จึงเกิดยุคที่เรียกว่า เก็บผักใส่ซ้า เก็บข้าใส่เมือง เกัปฯผักฯไส่ซ้าเกัปฯข้าไส่เมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า เก๋บผั๋กใส่ซ้าเก๋บข้าใส่เมือง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นช่วงที่รวบรวมผู้คนกลับเข้าเมือง และกวาดต้อนชาวไทลื้อ ไทขึน และไทใหญ่ จากสิบสองพันนาและเชียงตุงมาตั้งถิ่นฐานในเมืองเชียงใหม่

ในกลุ่มคนเหล่านั้นมีช่างไทขึนผู้ชำนาญงานเครื่องรัก งานวิจัยของ ตระกูลพันธ์ พัชรเมธา (๒๕๖๒) ระบุว่าชาวไทขึนได้รับพื้นที่อยู่ระหว่างกำแพงเมืองชั้นในกับชั้นนอกด้านทิศใต้ คือบริเวณ ชุมชนวัดนันทาราม ตำบลหายยา อำเภอเมืองเชียงใหม่ ในปัจจุบัน ชื่อ "เครื่องเขิน" จึงหมายถึงภาชนะเครื่องใช้ของชาวเขินนั่นเอง

ฐาปกรณ์ เครือระยา (๒๕๖๒) ตั้งข้อสันนิษฐานว่า ก่อนหน้านั้นเชียงใหม่ก็ทำภาชนะไม้ไผ่ทารักแบบพื้นเมืองใช้อยู่แล้ว แต่ เทคนิคลายขูด แบบนันทารามน่าจะเกิดขึ้นหลังช่างไทขึนเข้ามา และเป็นเทคนิคเดียวกับที่พบที่เมืองหนอง รัฐฉาน

ขั้นตอนการทำเครื่องเขิน

ฐาปกรณ์ เครือระยา ลงพื้นที่ศึกษาบ้านนันทาราม และสรุปว่าการทำเครื่องเขินมี ๓ ขั้นตอนหลัก แต่ละชิ้นใช้เวลาหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน เพราะต้องรอให้ยางรักแห้งทีละชั้น

ฮายลายฮายดอก: ลายขูดสีแดงบนพื้นดำ

ช่างนันทารามเรียกการขูดลวดลายว่า "ฮายลายฮายดอก" หรือ "ฮายดอก" ฐาปกรณ์ เครือระยา ศึกษาเครื่องเขินโบราณกว่า ๙๐ ชิ้นจากเชียงใหม่ ลำพูน และลำปาง คัดเลือก ๕๗ ชิ้นมาคัดลอกลาย และแบ่งหน้าที่ของลายเป็น ๒ ส่วน

• ลายหลัก อยู่บนพื้นที่ที่เห็นชัดที่สุด แบ่งเป็นลายเครือดอก (เช่น ลายดอกกุหลาบ ลายบานใบ ลายจี๋หุบ) ลายดอกลอย (มักอยู่ที่ก้นภาชนะ เช่น ลายดอกมะเขือ ลายดอกแก้ว) และลายดอกเรียง (ใช้เดินขอบ เช่น ลายกาบบัว ลายเส้นไหม)
• ลายรอง ใช้ลดพื้นที่ว่างและเพิ่มพื้นที่สีแดง มีเพียง ๒ ลาย คือ ลายฆ่าเติ้ก และ ลายดอกเงาะ

ภาชนะเครื่องเขินที่ใช้ในเรือนล้านนา

เครื่องเขินไม่ใช่ของประดับ แต่เป็นของใช้ในชีวิตประจำวันและในพิธีกรรม งานวิจัยของตระกูลพันธ์ พัชรเมธา (๒๕๖๒) ยกตัวอย่างภาชนะที่เป็นเอกลักษณ์ของล้านนาไว้ดังนี้

นอกจากนี้ยังมี ขันโอ สำหรับใส่ของไปทำบุญ และ หีบผ้า ที่งานวิจัยเล่าว่าเป็นของฝ่ายชาย ใช้ใส่ผ้าเมื่อย้ายไปอยู่บ้านฝ่ายหญิง ชาวบ้านจะได้เห็นหีบผ้าก็ต่อเมื่อมีการย้ายบ้าน เจ้าของจึงพิถีพิถันกับการสานโครงและการแต้มดอก เพราะถือเป็นเครื่องเชิดหน้าชูตาของเจ้าบ่าว

เครื่องเขินนันทารามวันนี้

ฐาปกรณ์ เครือระยา (๒๕๖๒) พบว่าปัจจุบันการทำเครื่องเขินแบบนันทารามด้วยเทคนิคและวัสดุดั้งเดิม เหลืออยู่เพียงแห่งเดียว สาเหตุสำคัญคือ

• ยางรักหายาก และ ชาดราคาแพง จนชาวบ้านหาวัตถุดิบมาทำงานได้ยาก
• ช่างขาดผู้สืบทอด องค์ความรู้ลวดลายเดิม
• งานส่วนใหญ่ทำเพื่อการท่องเที่ยว ใช้สีฝุ่น สีน้ำมัน หรือสีสะท้อนแสงแทนชาด และไม่เคลือบยางรัก ลวดลายจึงหลุดลอกเร็ว

งานวิจัยชิ้นนี้คัดลอกลายโบราณกลับไปให้ช่างในชุมชนได้เรียนรู้อีกครั้ง และทดลองทำผลิตภัณฑ์ขนาดเล็ก เช่น ขันน้ำเล็ก แก้วน้ำ และตลับ ที่ยังคงอัตลักษณ์นันทาราม แต่ใช้เวลาและยางรักน้อยลง

สรุป

• เครื่องเขิน (อ่านว่า เคื่องเขิน) คือภาชนะไม้ไผ่สานทารักของล้านนา ตกแต่งด้วยชาด ทอง เงิน หรือมุก
• ชื่อมาจากชาว ไทขึน แห่งเชียงตุง ที่ย้ายมาอยู่ชุมชนวัดนันทารามในยุค "เก็บผักใส่ซ้า เก็บข้าใส่เมือง" สมัยพระเจ้ากาวิละ
• คนเมืองแต่เดิมเรียกงานชนิดนี้ว่า คัวฮักคัวหาง ส่วนคำว่าเครื่องเขินน่าจะเกิดขึ้นภายหลัง
• การทำมี ๓ ขั้น คือ ขึ้นรูปโครงด้วยไม้เฮี้ย ทายางรักหลายชั้น และ ฮายลายฮายดอก ขูดลายถมชาดสีแดงบนพื้นดำ
• ปัจจุบันงานแบบดั้งเดิมเหลือน้อยมาก เพราะยางรักหายาก ชาดแพง และช่างขาดผู้สืบทอด

ค้นคำล้านนาเรื่องภาชนะและงานช่างเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องขันดอกในพิธีบูชาเสาหลักเมืองได้ที่บทความ ใส่ขันดอก

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เครื่องเขิน · เขิน · คนไตขึน · น้ำฮัก · เก็บผักใส่ซ้า
• ฐาปกรณ์ เครือระยา. (๒๕๖๒). ฮายลายฮายดอก เทคนิคงานเครื่องเขินบ้านนันทาราม จังหวัดเชียงใหม่. วารสารวิจิตรศิลป์ ๑๐(๑)
• ตระกูลพันธ์ พัชรเมธา. (๒๕๖๒). เครื่องเขินล้านนา (Lanna Lacquer Ware). วารสารศรีนครินทรวิโรฒวิจัยและพัฒนา (สาขามนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์) ๑๑(๒๒)