มังรายศาสตร์: กฎหมายเก่าแก่ที่สุดของล้านนาในคัมภีร์ใบลาน

มังรายศาสตร์ คือชื่อของ กฎหมายเก่าแก่ที่สุดของล้านนา ที่อ้างพระนามของ พญามังราย มังฯรายฯ (คำเมืองอ่านว่า มังลาย) ปฐมกษัตริย์ผู้สร้างเวียงเชียงใหม่ กฎหมายนี้จารไว้ใน ใบลาน ไบลานฯ (คำเมืองอ่านว่า ใบลาน) ด้วยอักษรธรรมล้านนา แล้วคัดลอกต่อกันมาหลายร้อยปี

มังรายศาสตร์จึงเป็นทั้งตัวบทกฎหมายและวรรณกรรมใบลานชิ้นสำคัญ อ่านแล้วจะเห็นว่าคนล้านนาโบราณจัดระเบียบบ้านเมือง ตัดสินความ และมองความยุติธรรมอย่างไร

มังรายศาสตร์คืออะไร

ชื่อ "มังรายศาสตร์" ประกอบด้วยพระนาม มังราย กับคำว่า ศาสตร์ ศาสระฯต์ (คำเมืองอ่านว่า ศาสตร์) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่า "ระบบวิชาความรู้" ส่วนคำว่า กฎหมาย ก฿ฏฯหมฯายฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋ฎหมาย) พจนานุกรมอธิบายว่า "บทบัญญัติที่ผู้มีอำนาจสูงสุดตราขึ้นเพื่อใช้ในการปกครองบ้านเมือง และกำหนดโทษไว้สำหรับผู้ฝ่าฝืน"

จรูญ แดนนาเลิศ และประยูร อิมิวัตร์ (๒๕๖๑) สรุปว่ามังรายศาสตร์เป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่าเป็นกฎหมายเก่าแก่ที่สุดของอาณาจักรล้านนา และ พัฒนาขึ้นจากขนบธรรมเนียม ศาสนา และจารีตประเพณีท้องถิ่น ที่สั่งสมมาจนเป็นระบบ

จารีตประเพณีในภาษาล้านนาเรียกว่า ฮีต รีตฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮีต) หรือ จารีต จารีตฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๋าฮีต) พจนานุกรมอธิบายว่าฮีตคือ "ประเพณีที่เป็นบรรทัดฐานทางสังคม" ที่ถ้าใครฝ่าฝืน "จะถูกสังคมประณามอย่างรุนแรง" กฎหมายล้านนาจึงเติบโตมาจากฮีตที่คนในสังคมยึดถืออยู่แล้ว

กฎหมายล้านนามีหลายชื่อ

ในงานวิจัยของ นลินภัสร์ พิทักษ์อโนทัย (๒๕๕๗) ที่ศึกษากฎหมายล้านนาโบราณซึ่งปริวรรตเป็นอักษรไทยกลางแล้ว ๒๒ ฉบับ พบว่าแบ่งตามชื่อได้ ๘ ประเภท คือ

ฉบับใบลานที่พบ

มังรายศาสตร์ไม่ได้เหลือรอดมาเป็นต้นฉบับเดียว แต่มีหลายฉบับที่ จาร จารฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๋าร) คือใช้เหล็กปลายแหลมเขียนลงบนใบลาน และคัดลอกต่อ ๆ กันมาตามวัดต่าง ๆ ด้วย ตั๋วเมือง ต฿วฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วเมือง) หรืออักษรธรรมล้านนา

พญามังรายตรากฎหมายทั้งหมดจริงหรือ

ส่วนต้นของมังรายศาสตร์ทุกฉบับจะยกย่อง พญา พญา (คำเมืองอ่านว่า พะญา) มังราย ฉบับนอตองเปิดเรื่องว่า

…พระยามังรายเจ้าจึงตั้งอาชญาไว้เพื่อหื้อท้าวพระยาทั้งหลายอันเป็นลูกหลานเหลน … แต่งบ้านปองเมืองสืบต่อไป หื้อรู้ว่าอันผิดอันชอบดั่งนี้… — มังรายศาสตร์ ฉบับนอตอง หน้า ๑ (ยกใน นลินภัสร์ พิทักษ์อโนทัย, ๒๕๕๗)

นลินภัสร์อธิบายว่าการกล่าวถึงพญามังรายทั้งในส่วนต้นและส่วนท้าย เป็นไปเพื่อ ยกย่องและอ้างความศักดิ์สิทธิ์ให้กฎหมาย สอดคล้องกับชื่อมังรายศาสตร์

แต่นักวิชาการไม่ได้เชื่อตามคำนำนี้ทั้งหมด Griswold และประเสริฐ ณ นคร (๒๕๒๐) เห็นว่า ไม่อาจระบุปีที่ตราของบทใดบทหนึ่งได้แน่ชัด และเห็นว่าบทบัญญัติทั้งหมดไม่ได้ตราในคราวเดียว แต่ เพิ่มพูนขึ้นทีละน้อยในช่วงเวลายาวนาน ส่วนที่ว่า "หลักเก่า" ในบทต้น ๆ จะเก่าถึงสมัยพญามังรายหรือไม่ ทั้งสองท่านไม่ขอสรุป

ตัวอย่างบทบัญญัติในมังรายศาสตร์

ระเบียบไพร่พล

หมวดแรก ๆ ว่าด้วยการจัดคน ไพร่ ไระฯพ่ (คำเมืองอ่านว่า ไพ่) ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า "พลเมือง ชาวเมือง ราษฎร" ให้มีผู้ควบคุมเป็นลำดับขั้น ตามคำแปลของ Griswold และประเสริฐ ณ นคร และบทสรุปของจรูญและประยูร

คำว่า หมื่น หื่มฯร (คำเมืองอ่านว่า หมื่น) ในพจนานุกรมหมายถึง "จำนวนหนึ่งหมื่น" ชื่อตำแหน่งเหล่านี้จึงบอกจำนวนคนในความดูแลไปด้วย

โทษหนีศึก

บทถัดมากำหนดว่า ในยามศึก ผู้ใดหนีผู้บังคับบัญชาของตน ให้ประหารชีวิต ตั้งแต่ไพร่ที่หนีนายสิบ ไปจนถึงเจ้าแสนที่หนีพระเจ้าแผ่นดิน และให้ริบทรัพย์ทั้งหมด ในทางกลับกัน นายที่ทิ้งลูกน้องในสนามรบก็มีโทษเช่นกัน

Griswold และประเสริฐ ณ นคร ชี้ว่าข้อความที่ให้ สักหน้าผาก ผู้หนีศึกแล้วปล่อยตัวไป เป็นส่วนที่แก้ไขเพิ่มเติมภายหลัง เพื่อผ่อนโทษจากเดิม นี่คือร่องรอยหนึ่งที่แสดงว่ากฎหมายนี้ถูกแก้ไขมาเป็นชั้น ๆ

โทษปรับเป็นเงิน

โทษส่วนใหญ่ในกฎหมายล้านนาคือ ใส่สินไหม ไส่สินฯไหมฯ (คำเมืองอ่านว่า ใส่สินไหม) หรือการปรับไหม ส่วน สินไหม สินฯไหมฯ (คำเมืองอ่านว่า สินไหม) พจนานุกรมอธิบายว่า "ทรัพย์สินที่ผู้แพ้คดีมอบให้แก่ผู้ชนะคดี" ตัวอย่างจากฉบับนอตอง หน้า ๔๒ (ยกใน นลินภัสร์, ๒๕๕๗) ระบุว่า ผู้ใดถือดาบไปฟันเรือนของผู้อื่น "ต้องไหม ๑๑๐ เงิน"

Xinbei Lu และสรัสวดี อ๋องสกุล (๒๕๖๕) ที่เปรียบเทียบกฎหมายล้านนากับกฎหมายจีนสมัยราชวงศ์หมิง พบว่า กฎหมายจีนมีโทษไล่ระดับ ๕ ขั้น ตั้งแต่เฆี่ยนถึงประหาร ขณะที่ กฎหมายล้านนาส่วนใหญ่ลงโทษด้วยค่าปรับ และใช้โทษประหารเพียงบางกรณี

ส่วนเครื่องจองจำนักโทษ ภาษาล้านนามีคำว่า ขื่อกา ขื่คาฯ (คำเมืองอ่านว่า ขื่อกา) พจนานุกรมอธิบายว่า "ที่ใส่คอเรียกขื่อ ที่ใส่ขาเรียกคา"

คำสอนผู้ตัดสินความ

มังรายศาสตร์ไม่ได้มีแค่โทษ แต่ยังสอน ผู้ตัดสินความ ด้วย ฉบับนอตองระบุ "คำอันตัดแต่งบ่ชอบ" คือการตัดสินที่ไม่ชอบธรรม ซึ่ง "ควรรีดม้างเสีย" (ควรยกเลิกเสีย) ไว้ ๘ ประการ

มังรายศาสตร์ในฐานะวรรณกรรม

ที่มังรายศาสตร์อยู่ในหมวดวรรณกรรม เพราะกฎหมายล้านนาโบราณ ไม่ได้มีแต่ข้อบังคับ นลินภัสร์ (๒๕๕๗) อธิบายว่ากฎหมายล้านนามี เรื่องเล่า ประกอบ และสอดแทรกข้อคิดคำสอนลงไปด้วย

งานวิจัยเดียวกันแบ่งรูปแบบการเขียนออกเป็น ๓ ส่วน

1. ส่วนต้น: ในมังรายศาสตร์คือการกล่าวถึงพญามังราย เชื้อสาย และการสร้างเมือง
2. ส่วนเนื้อหา: บทบัญญัติ เรื่องเล่า หรือทั้งสองอย่างร่วมกัน
3. ส่วนท้าย: ผู้คัดลอกบอกวันเวลา สถานที่ จุดประสงค์ ชื่อตนเอง และคำ "ออกตัว" ของผู้จาร ส่วนในมังรายศาสตร์มีลักษณะเฉพาะคือ รายพระนามกษัตริย์ราชวงศ์มังราย

ส่วนท้ายเหล่านี้เองที่ช่วยให้นักวิชาการสืบอายุของแต่ละฉบับได้ เช่น บทลงท้ายฉบับวัดเสาไห้ที่บอกปีที่คัดลอก หรือรายพระนามกษัตริย์ในฉบับนอตอง

ทำไมมังรายศาสตร์ยังสำคัญ

• เป็นหลักฐานว่าล้านนามี ระบบกฎหมายของตนเอง ที่เติบโตจากฮีตและจารีตท้องถิ่น
• ช่วยให้เห็น ชีวิตสังคมล้านนา ทั้งการเกณฑ์ไพร่ การค้า มรดก การแต่งงาน และสิทธิของสตรี ซึ่ง Xinbei Lu และสรัสวดี อ๋องสกุล (๒๕๖๕) พบว่า สตรีล้านนามีสิทธิเลือกคู่ครองมากกว่าสตรีจีนสมัยเดียวกัน
• ฉบับต่าง ๆ ที่คัดลอกในยุคต่างกัน ช่วยให้เห็นว่า กฎหมายถูกแก้ไขตามยุคสมัย อย่างไร
• เป็นคลังคำภาษาล้านนาเก่าด้านการปกครองและการตัดสินความ

สรุป

• มังรายศาสตร์ คือกฎหมายเก่าแก่ที่สุดของล้านนาที่อ้างพระนามพญามังราย เติบโตจาก ฮีต และจารีตท้องถิ่น
• ต้นฉบับที่เหลืออยู่เป็น ใบลานฉบับคัดลอกรุ่นหลัง เช่น ฉบับวัดเสาไห้ (พ.ศ. ๒๓๔๓) และฉบับนอตอง
• นักวิชาการเห็นว่าบทบัญญัติ เพิ่มพูนขึ้นทีละน้อย ไม่ได้ตราในคราวเดียว จึงระบุอายุแต่ละบทได้ยาก
• เนื้อหามีทั้งระเบียบไพร่พล โทษหนีศึก การ ใส่สินไหม และคำสอนผู้ตัดสินความ
• เป็นทั้งตัวบทกฎหมายและ วรรณกรรมใบลาน ที่มีเรื่องเล่าและบันทึกของผู้จาร

ค้นคำล้านนาด้านกฎหมายและการปกครองเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องคัมภีร์ใบลานที่ยังมีชีวิตอยู่ในประเพณีได้ที่บทความ ตั้งธรรมหลวง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: มังราย · ฮีต · ใส่สินไหม · ไพร่
• Griswold, A. B. และ ประเสริฐ ณ นคร. (๒๕๒๐). The 'Judgments of King Man Ray'. Journal of the Siam Society ๖๕(๑)
• นลินภัสร์ พิทักษ์อโนทัย. (๒๕๕๗). รูปแบบการเขียนในกฎหมายล้านนาโบราณ. วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ๒(๒)
• จรูญ แดนนาเลิศ และ ประยูร อิมิวัตร์. (๒๕๖๑). "พญามังราย" ปฐมกษัตริย์แห่งการปกครองแผ่นดินล้านนาโดยธรรม. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏธนบุรี ๑(๓)
• Xinbei Lu และ สรัสวดี อ๋องสกุล. (๒๕๖๕). การเปรียบเทียบสิทธิส่วนบุคคลของสตรีด้านสิทธิในชีวิตและร่างกายตามกฎหมายล้านนาและกฎหมายจีน. วารสารจีนศึกษา ๑๕(๑)