มรดกล้านนา

🌐 Read in English

มือถือพู่กันด้ามยาวกำลังแต้มสีลงบนภาพวาดหลากสี มีภาพขาวดำพร่าเลือนอยู่ด้านหลัง

ภาพ: Szilvia Basso / Unsplash

คำเมืองเข้าใจผิดกริยาลงมือทำ: ตา แต้ม แตง คด

คำเมืองเข้าใจผิด หมวดกริยาลงมือทำเป็นหมวดที่ฟังแล้วงงเก่ง เพราะคำสั้น ๆ ที่ใช้ทุกวันกลับมีความหมายไม่ตรงกับที่คนภาคกลางคุ้น คำแรกคือ ตา ทาฯ (คำเมืองอ่านว่า ตา) คนภาคกลางนึกถึงดวงตา แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า ทา ถ้าช่างบอกว่า "ตาสี" ก็คือทาสี ไม่ใช่เรียกคุณตาชื่อสี

บทนี้รวม กริยาลงมือทำ ๑๗ คำ ทั้งทา วาด แทง ตัก เท ผสม ชน แย่ง และอื่น ๆ ทุกความหมายมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมเทียบว่าคนภาคกลางเข้าใจว่าอะไร และคนเมืองหมายถึงอะไร ตอนท้ายมีเกมปัดเลือกความหมายจากประโยคจริงในพจนานุกรม

ทาฯ
ตา
ก.ทา - อาการที่เอาของเหลว หรือเปียก ป้าย ลูบ ฉาบ ไล้ สิ่งของอย่างอื่นเช่น ตาสี - ทาสี; โธ ก็ว่า
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ℹ️ ข้อมูล
อ่านก่อน: ไม่มีใครผิด
หลายคำในบทนี้ มีความหมายแบบภาคกลางอยู่ด้วย เช่น ผ่า (แยกตามยาว) บ่าย (เวลาบ่าย) ลาง (ลางบอกเหตุ) บทนี้ไม่ได้บอกว่าความหมายแบบภาคกลางผิด แต่ชวนให้รู้อีกความหมายที่คนเมืองใช้ พจนานุกรมไม่ได้ระบุว่าความหมายไหนยังใช้ในชีวิตประจำวัน และไม่ได้ระบุว่าไหนเป็นภาษารุ่นเก่า เราจึงเขียนว่า "พจนานุกรมให้ความหมายว่า…" และไม่เดาเอง ใครได้ยินจากผู้ใหญ่ในบ้านต่างไปจากนี้ เล่าให้เรารู้ได้

ตา แต้ม บ่าย: ทา วาด ป้าย

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า ตัวอย่างจากพจนานุกรม
ตา ทาฯ ดวงตา คุณตา ทา เอาของเหลวหรือของเปียกป้าย ลูบ ฉาบ ไล้ ตาสี (ทาสี)
แต้ม แต้มฯ แต้มคะแนน วาด เอาสีแตะให้เป็นจุดหรือลวดลาย เขียนอย่างเขียนหนังสือ (ไม่มีตัวอย่างในรายการ)
บ่าย บ่าฯยฯ ช่วงบ่าย ป้าย ทำให้ติดเฉพาะที่ใดที่หนึ่ง ทาอย่างหยาบ ๆ แยมบ่ายเข้าหนมปัง (แยมป้ายขนมปัง)

ตา ในความหมายว่าทา พจนานุกรมบอกว่า โธ ก็ว่า ส่วนดวงตานั้นเป็นอีกคำหนึ่ง คือ ต๋า ตา ที่มีวรรณยุกต์ต่างกัน (ดูตารางคำคู่ด้านล่าง)

แต้ม แต้มฯ (คำเมืองอ่านว่า แต้ม) ในพจนานุกรมคือ วาด เอาสีหรือสิ่งอื่นแตะให้เป็นจุดหรือลวดลาย จึงใช้กับพู่กันและลายเส้นได้ เหมือนช่างแต้มลายบนภาพ

บ่าย บ่าฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า บ่าย) แปลว่า ป้าย คือทาให้ติด เช่น แยมบ่ายเข้าหนมปัง แปลว่า แยมป้ายขนมปัง คำเดียวกันนี้ในพจนานุกรมยังแปลว่า เวลาระหว่างเที่ยงวันกับเย็น และ เหลื่อมกัน ด้วย จึงเป็นคำที่ มีทั้งสองความหมาย

💡 เกร็ดความรู้
ตา แต้ม บ่าย อยู่ครอบครัวเดียวกัน
สามคำนี้เป็นเรื่องของ ทาและวาด ในพจนานุกรมทั้งหมด ลองนึกภาพช่างวาดที่ใช้พู่กันแตะสีให้เป็นจุด (แต้ม) แล้วทาสีทั้งผนัง (ตา) ส่วนคนทำแยมทาบนขนมปังคือ บ่าย

แตง คด ถอก ผ่า ลาง: แทง ตัก เท ผสม ล้าง

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า ตัวอย่างจากพจนานุกรม
แตง แทงฯ ผลไม้เถา เช่น แตงโม แทง เอาของแหลมทิ่มหรือปักเข้าไป และ เล่นพนัน (ไม่มีตัวอย่างในรายการ)
คด ฅ฿ดฯ งอ ไม่ตรง ขุด ตัก คดเข้าจากไห (ตักข้าวออกจากไห)
ถอก ถอฯก ถอดออก เท ทำให้ตกหรือไหลออก ถอกน้ำ (เทน้ำ)
ผ่า ผ่า ผ่าตามยาว แยกตามยาวด้วยของมีคม และเจือ ผสม ลูกผ่า (ลูกผสม) · เอาน้ำผ่าหื้อจ๋าง (เอาน้ำผสมให้เจือจาง)
ลาง ลางฯ ลางบอกเหตุ ลางบอกเหตุ และชำระ ทำให้สะอาด ล้าง ลางน้ำบ่อ

แตง แทงฯ (คำเมืองอ่านว่า แตง) ฟังเหมือนผลไม้ แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า แทง เอาของแหลมทิ่มหรือปักเข้าไป และยังแปลว่า เล่นพนัน ได้ด้วย รูปไทยกลางที่พจนานุกรมระบุคือ แทง จึงเป็นตัวอย่างของเสียง ท ที่กลายเป็น ต

คด ฅ฿ดฯ (คำเมืองอ่านว่า คด) แปลว่า ตัก ตักข้าวออกจากไหก็ว่า คดเข้าจากไห ส่วนคำว่า คดงอ ที่คนภาคกลางคุ้น ในพจนานุกรมเป็นอีกคำหนึ่งคือ ก๊ด ค฿ดฯ ซึ่งแปลว่า งอ ไม่ตรง โกง ไม่ซื่อ

ถอก ถอฯก (คำเมืองอ่านว่า ถอก) แปลว่า เท ทำให้ตกหรือไหลออก เช่น ถอกน้ำ คือเทน้ำ ถ้าเททีละน้อยใช้ ฮิน รินฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮิน) แปลว่า ริน เช่น รินน้ำชา พจนานุกรมบอกว่า ถ้าเทมากจึงเรียก ถอก เช่น ถอกน้ำจากอ่าง

ผ่า ผ่า (คำเมืองอ่านว่า ผ่า) มีความหมายแบบภาคกลางอยู่ด้วย คือแยกตามยาวด้วยของมีคม แต่ความหมายที่สองคือ เจือ ผสม ลูกผ่า จึงไม่ใช่ลูกที่ถูกผ่า แต่คือลูกผสม และ เอาน้ำผ่าหื้อจ๋าง คือเอาน้ำผสมให้เจือจาง

ลาง ลางฯ (คำเมืองอ่านว่า ลาง) เป็นทั้งลางบอกเหตุดีและร้าย และเป็นกริยา แปลว่า ชำระ ทำให้สะอาด ล้าง ตัวอย่างในพจนานุกรมคือ ลางน้ำบ่อ

⚠️ ข้อควรระวัง
ผ่า ลาง บ่าย: อย่าเพิ่งฟันธง
สามคำนี้มีความหมายภาคกลางอยู่ในคำเดียวกัน เมื่อได้ยินให้ฟังบริบทก่อน ถ้าพูดถึงแยม น้ำ หรือขนมปัง มักเป็นความหมายแบบคนเมือง ถ้ายังไม่แน่ใจ ถามได้เลย ไม่มีใครถือสา

จน จาม ซอก ลู่ ป้าย: ชน ซ้อม ย่ำ แย่ง แพ้

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า ตัวอย่างจากพจนานุกรม
จน ช฿นฯ ยากจน ชน ต่อสู้ โดนแรง ๆ บรรจบ รถจนกั๋น (รถชนกัน) · ไก่จน (ไก่ชน)
จาม ชามฯ จามเพราะหวัด ซ้อม ทดลอง ลองเชิง จามไก่ (เอาไก่ทดลองชนกัน ซ้อมชนก่อนเข้าเวทีจริง)
ซอก ซอฯก ช่องแคบ ๆ ย่ำ เหยียบ ลงซ้ำ ๆ ในที่เดิม (ไม่มีตัวอย่างในรายการ)
ลู่ ลู่ เอนราบ วิ่งลู่ แย่ง ชิง ฉก ลู่กั๋นกิ๋น (แย่งกันกิน)
ป้าย พ่ายฯ ป้ายบอกทาง แพ้ หนี ป้ายแป๊ ก็ว่า

จน ช฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า จน) ในพจนานุกรมมีรูปไทยกลางเป็น ชน ความหมายคือต่อสู้ โดนกันแรง ๆ และบรรจบกัน เช่น รถจนกั๋น คือรถชนกัน ส่วน วางโต๊ะหื้อจนกั๋น แปลว่า วางโต๊ะให้บรรจบกัน

จาม ชามฯ (คำเมืองอ่านว่า จาม) ฟังเหมือนอาการจาม แต่ในพจนานุกรมคือ ซ้อม ทดลอง ลองเชิง ตัวอย่างมาจากเรื่องชนไก่ คือจามไก่ เอาไก่ทดลองชนกันก่อนขึ้นเวทีจริง ส่วนการจามเพราะระคายจมูกเป็นอีกคำหนึ่งที่ต่างวรรณยุกต์ คือ จ๋าม จามฯ

ซอก ซอฯก (คำเมืองอ่านว่า ซอก) แปลว่า ย่ำ เหยียบลงซ้ำ ๆ ในที่เดิม ลู่ ลู่ (คำเมืองอ่านว่า ลู่) แปลว่า แย่ง ชิง ฉก เช่น ลู่กั๋นกิ๋น คือแย่งกันกิน

ป้าย พ่ายฯ (คำเมืองอ่านว่า ป้าย) พจนานุกรมให้ความหมายว่า แพ้ และ หนี และเทียบกับคำไทยกลาง พ่าย ซึ่งเป็นเสียง พ ที่กลายเป็น ป อีกคำหนึ่งที่เขียนเหมือนกันคือ ป้าย ป้ายฯ ที่แปลว่า แผ่นที่มีตัวอักษรบอกให้รู้ เช่น ป้ายชื่อสถานที่ จึงมีทั้งสองคำในพจนานุกรม

ℹ️ ข้อมูล
ตัวอย่างจากสนามชนไก่
ในกลุ่มคำนี้ พจนานุกรมใช้ตัวอย่างจากเรื่องชนไก่ถึงสองคำ คือ ไก่จน (ไก่ที่เลี้ยงไว้สำหรับชน) และ จามไก่ (ซ้อมชน) ทำให้เห็นว่าคำกริยาเหล่านี้มาจากภาษาพูดในชีวิตจริง

ฟังวรรณยุกต์ให้ดี: คำคู่ที่ต่างกันนิดเดียว

บางคำในบทนี้มี คำคู่ที่ตรงกับความหมายภาคกลาง เขียนต่างกันที่วรรณยุกต์ ถ้าไม่ฟังเสียงให้ดี ก็จะหลงทางทันที

คำ อักษรล้านนา ความหมายในพจนานุกรม
ตา ทาฯ ทา
ต๋า ตา ตา ดวงตา ลูกนัยน์ตา
จน ช฿นฯ ชน ต่อสู้
จ๋น จ฿นฯ หมดทางสู้ ขาดแคลน ขัดสน และสันธานว่า จนกระทั่ง
จาม ชามฯ ซ้อม ทดลอง
จ๋าม จามฯ จาม พ่นลมออกทางจมูก
คด ฅ฿ดฯ ตัก ขุด
ก๊ด ค฿ดฯ คด งอ ไม่ตรง โกง

ในพจนานุกรม รูปไทยกลางของ ตา คือ ทา, แตง คือ แทง, จน คือ ชน และ ป้าย (แพ้) คือ พ่าย แต่ละคู่เป็นเสียงที่เปลี่ยนตามกฎ ท→ต, ช→จ, พ→ป อ่านกฎทั้งหมดและทดลองถอดรหัสเองได้ที่ กฎเสียงคำเมือง

⚠️ ข้อควรระวัง
ตา กับ ต๋า ไม่ใช่คำเดียวกัน
ตา (ไม่มีเครื่องหมายวรรณยุกต์) แปลว่า ทา ส่วน ต๋า (มีเครื่องหมาย ๋ กำกับ) คือดวงตา สองคำนี้เป็นคนละรายการในพจนานุกรม ฟังเสียงและดูบริบทประกอบกัน

เล่า ฟ้อง เลิก บ้าง: พูด ยกมือ และของบิ่น

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า ตัวอย่างจากพจนานุกรม
เล่า เลั่า เล่าเรื่อง นินทา ลือ แพร่ข่าว และ อ่าน ท่อง เล่าหนังสือ (ท่องหนังสือ)
ฟ้อง ฟ้อฯง ฟ้องศาล กล่าวโทษหรือกล่าวหาผู้อื่น และ แสดงให้รู้ (ไม่มีตัวอย่างในรายการ)
เลิก เลิกฯ เลิกงาน เลิกเรียน ยกขึ้น อย่างยกมือไหว้ และฟื้นฟู หรือละทิ้ง หยุด (ไม่มีตัวอย่างในรายการ)
บ้าง บ้าฯงฯ บางส่วน บิ่น แตกไปเล็กน้อยที่คม ที่ปาก หรือที่ยอด มีดบ้าง · จานปากบ้าง · เดือนบ้าง

เล่า เลั่า (คำเมืองอ่านว่า เล่า) ในพจนานุกรมมีสองกริยา คือ นินทา ลือ แพร่ข่าว กับ อ่าน ท่อง เช่น เล่าหนังสือ คือท่องหนังสือ และยังเป็นคำขยายว่า อีก ซ้ำซาก เช่น อู้แล้วๆเล่าๆ คือพูดซ้ำ ๆ ซาก ๆ เด็กที่ "เล่าหนังสือ" จึงไม่ได้เล่านิทาน แต่กำลังท่อง

ฟ้อง ฟ้อฯง (คำเมืองอ่านว่า ฟ้อง) พจนานุกรมให้ทั้ง กล่าวโทษหรือกล่าวหาผู้อื่น (ตรงกับภาคกลาง) และ แสดงให้รู้ ซึ่งเป็นความหมายที่คนภาคกลางอาจไม่คุ้น

เลิก เลิกฯ (คำเมืองอ่านว่า เลิก) ให้ความหมายหลายอย่าง คือ ฟื้นฟู ทำให้เฟื่องฟู / ยก ยกขึ้น อย่างยกมือไหว้ / และละทิ้ง หยุด ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าทั่วไปใช้ ยั้ง ดังนั้น เลิกมือไหว้ จึงเป็นภาพของการยกมือ ไม่เกี่ยวกับการเลิกงานเลย

บ้าง บ้าฯงฯ (คำเมืองอ่านว่า บ้าง) แปลว่า บิ่น คือแตกไปเล็กน้อย เช่น มีดบ้าง คือคมมีดแตก จานปากบ้าง คือจานปากบิ่น ถ้าแตกเป็นรอยเล็ก ๆ เรียก บิ้ง

💡 เกร็ดความรู้
เดือนบ้าง คือพระจันทร์แหว่ง
ตัวอย่างที่งดงามที่สุดในกลุ่มนี้คือ เดือนบ้าง พจนานุกรมอธิบายว่า พระจันทร์แหว่ง คือข้างแรม เหมือนคมมีดที่บิ่นไปทีละนิด คนภาคกลางได้ยินแล้วอาจนึกว่า "บางเดือน"

ทายประโยคจากพจนานุกรม

ประโยคเหล่านี้เป็น ตัวอย่างจริงจากพจนานุกรม ลองอ่านแบบภาคกลางก่อน แล้วเดาว่าคนเมืองหมายถึงอะไร

เฉลย ๙ ประโยค

๑. ตาสี: ทาสี ไม่ใช่คุณตาชื่อสี ๒. คดเข้าจากไห: ตักข้าวออกจากไห ๓. ถอกน้ำ: เทน้ำ (เททีละน้อยเรียก ฮิน) ๔. เอาน้ำผ่าหื้อจ๋าง: เอาน้ำผสมให้เจือจาง ๕. รถจนกั๋น: รถชนกัน ๖. จามไก่: เอาไก่ทดลองชนกัน ซ้อมก่อนขึ้นเวทีจริง ๗. ลู่กั๋นกิ๋น: แย่งกันกิน ๘. เล่าหนังสือ: ท่องหนังสือ ๙. เดือนบ้าง: พระจันทร์แหว่ง คือข้างแรม

เล่นเกม: ปัดเลือกความหมายจริง

อ่านประโยคจากพจนานุกรม แล้วปัดซ้ายหรือขวา (หรือกดปุ่ม) เลือกความหมายที่คนเมืองใช้ เมื่อตอบแล้วจะเห็นบรรทัดล้อเล่นว่าหูคนภาคกลางฟังผิดเป็นอะไร

สรุป

  • ตา แปลว่า ทา แต้ม แปลว่า วาด และ บ่าย แปลว่า ป้าย (ทาให้ติด)
  • แตง แปลว่า แทง คด แปลว่า ตัก ถอก แปลว่า เท ผ่า ยังแปลว่า ผสม และ ลาง ยังแปลว่า ล้าง
  • จน แปลว่า ชน จาม แปลว่า ซ้อม ซอก แปลว่า ย่ำ ลู่ แปลว่า แย่ง และ ป้าย แปลว่า แพ้ หนี
  • เล่า แปลว่า ท่อง เลิก แปลว่า ยกขึ้น และ บ้าง แปลว่า บิ่น
  • หลายคำมีคำคู่ที่ต่างกันแค่วรรณยุกต์ เช่น ตา/ต๋า จน/จ๋น จาม/จ๋าม คด/ก๊ด ฟังให้ดีก่อนตีความ

ค้นคำอื่น ๆ ต่อได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านคำเข้าใจผิดทุกหมวดได้ที่ คำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิด ต่อด้วยกริยาท่าทางใน หัน ย่าง ลุก ถ้า คำบอกอาการใน หิว เมื่อย ลำบาก และคำในครัวใน ส้ม แคบ จอ ถ้วย

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 23 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "ตา" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 23 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

ป้ายไม้ดำตัวอักษรทองเขียนสองภาษา บรรทัดบนเป็นอักษรธรรมล้านนา บรรทัดล่างเป็นอักษรไทยและอังกฤษ ติดบนผนังไม้ ใต้กรอบภาพวาด

วรรณยุกต์คำเมือง ๖ เสียง: ต่างจากภาษาไทยกลางอย่างไร

21 พฤศจิกายน 2569 เรียนภาษาล้านนา

วรรณยุกต์คำเมือง ๖ เสียง ตามพจนานุกรมและงานวิจัย ชื่อเสียง รูปร่างเสียง ตรีเพี้ยนที่ไม่มีในไทยกลาง วิธีเขียนด้วยอักษรสูงต่ำ พร้อมแบบฝึกวาดเ…

ป้ายบอกทางสีเขียวบนถนนในเชียงราย เขียนว่า สนามบิน ถนนพหลโยธิน อำเภอแม่สาย อำเภอเชียงแสน และป้ายเหลืองว่า ทางลอด

กฎเสียงคำเมือง ร→ฮ ช→จ ท→ต พ→ป: ฟังเหมือนแต่คนละคำ

18 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

กฎเสียงคำเมือง ร เป็น ฮ ช เป็น จ ท เป็น ต พ เป็น ป ค เป็น ก ทำไมคนภาคกลางฟังคำเมืองแล้วเข้าใจผิด พร้อมตัวอย่างกว่า ๕๐ คำจากพจนานุกรม และเกม…

มองจากชั้นบนลงไปยังร้านขายของฝากในตลาดวโรรส เชียงใหม่ ป้ายร้านภาษาไทยสีแดงขาวเขียนชื่อร้านและสินค้า มีของกินของฝากวางเรียงเต็มร้าน

คำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิด: รวมทุกคำในชุดเดียว

18 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

คำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิด รวม ๑๕ คำที่ฟังแล้วงงที่สุด หิวแปลว่าไม่มีเงิน ยินดีแปลว่าขอบคุณ ข้าวคือไม้ฝาบ้าน พร้อมเหตุผล เกมทาย และแผนที่บทเ…

ท้องฟ้ายามค่ำคืนเต็มไปด้วยดวงดาว มีเต็นท์ตั้งอยู่บนยอดเนินหญ้าที่ดอยสมุรดาว อุทยานแห่งชาติศรีน่าน จังหวัดน่าน

เพลงทวิงเคิลทวิงเคิล (Twinkle, Twinkle): แปลเป็นคำเมืองครบทุกบท

19 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

บทกวี The Star ของ Jane Taylor (พ.ศ. ๒๓๔๙) เป็นสาธารณสมบัติ เรามีคำเมืองให้ครบทั้งห้าบท เรียนคำ ดาว หน้อย ส่อง แสง แจ้ง คืนฮุ่ง ต๋าวันแมน เ…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด