มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ป้ายไม้ดำตัวอักษรทองเขียนสองภาษา บรรทัดบนเป็นอักษรธรรมล้านนา บรรทัดล่างเป็นอักษรไทยและอังกฤษ ติดบนผนังไม้ ใต้กรอบภาพวาด

ภาพ: Alifshinobi / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

วรรณยุกต์คำเมือง ๖ เสียง: ต่างจากภาษาไทยกลางอย่างไร

วรรณยุกต์คำเมือง มี ๖ เสียง มากกว่าภาษาไทยกลางที่มี ๕ เสียง ตามที่พจนานุกรมมรดกล้านนาบอกไว้ และตรงกับงานวิจัยภาษาไทยวนที่ฟังผู้พูดจริงในหลายจังหวัด เสียงที่เพิ่มมาคือ ตรีเพี้ยน ระฯตีพ้ยฯร (คำเมืองอ่านว่า ตรีเพี้ยน) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่า "ออกเสียงสูงกว่าโท แต่ต่ำกว่าตรี เสียงระดับนี้ไม่มีใช้ในภาษาไทย" บทความนี้พาดูทั้ง ๖ เสียงทีละเสียง ว่าชื่ออะไร หน้าตาของเสียงเป็นอย่างไร เขียนอย่างไรจึงได้เสียงนั้น และมีคำจริงในพจนานุกรมคำไหนบ้าง

มรดกล้านนาฟังเสียงให้ไม่ได้ในบทความนี้ จึงใช้ภาพแทน ในแบบฝึกด้านล่างมีเส้นระดับเสียงที่วาดจากตัวเลขในงานวิชาการ ให้แตะดูและเปรียบเทียบทีละเสียง ส่วนกฎเรื่องพยัญชนะที่เปลี่ยนเสียง (ท เป็น ต, ช เป็น จ) อ่านได้ที่ กฎเสียงคำเมือง

ระฯตีพ้ยฯร
ตรีเพี้ยน
ตรีเพี้ยน - คือคำที่ออกเสียงสูงกว่าโท แต่ต่ำกว่าตรี เสียงระดับนี้ไม่มีใช้ในภาษาไทย ในพจนานุกรมนี้ [๑]. ใช้ ''ตัวเอน ผันด้วยเครื่องหมายวรรณยุกต์โท'' แทน [๒]. ตัว ยะ (เทียบ ย ยักษ์) ออกเสียงขึ้นจมูก; ดูรายละเอียดที่...ยยะ [๓]. ตัว อย เป็นพย้ญชนะ ๒ เสียง ออกเสียง อยฺะ และ หยฺ๋ะ ออกเสียงไม่ขึ้นจมูก อักษรตัวนี้ไม่มีในภาษาไทย การออกเสียงแทนด้วย ยฺ (ตัวหนา) ส่วนการเขียน/พิมพ์แทนด้วย อฺยฺ; ดูรายละเอียดที่...อยะ
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

คำเมืองมีวรรณยุกต์กี่เสียง

พจนานุกรมระบุไว้ที่ตัวอักษรกลุ่ม ห นำ ว่าตัวอักษรเหล่านี้ช่วยให้ผันได้ครบ ๖ ระดับเสียง คือ สามัญ เอก โท ตรีเพี้ยน (ครึ่งโทครึ่งตรี) ตรี และจัตวา โดยระดับตรีเพี้ยนนั้น "มีใช้เฉพาะล้านนา" ภาษาไทยกลางมี ๕ เสียง คือ สามัญ เอก โท ตรี จัตวา

งานวิจัยของ ศิริวรรณพิชา ธนจิราวัฒน์ และสมทรง บุรุษพัฒน์ (๒๕๖๒) เก็บเสียงจากผู้พูดไทยวนอายุ ๔๐ ปีขึ้นไป ๘๓ คน ใน ๒๒ แห่ง ด้วยรายการคำ ๘๐ คำจาก "กล่องวรรณยุกต์" ของเกดนีย์ (๒๕๑๕) พบว่าผู้พูด ๖๐ คนจาก ๘๓ คนมีระบบ ๖ เสียง แบบเดียวกัน รวมผู้พูดในอำเภอเมืองและอำเภอสารภี จังหวัดเชียงใหม่ ส่วนที่แม่แจ่มและลับแล พบระบบ ๕ เสียงที่เสียงสองเสียงรวมกัน ผู้วิจัยจึงสรุปว่ารูปแบบ ๖ เสียงคือรูปแบบที่พบมากที่สุด ไม่ใช่รูปแบบเดียว

ℹ️ ข้อมูล
พยางค์ตายไม่เพิ่มเสียงใหม่
คำที่ลงท้ายด้วย ก ด บ หรือเสียงกัก เรียกว่าคำตาย งานวิจัยพบว่าที่เชียงใหม่ คำตายใช้เสียงเดิมในหกเสียงนี้ ไม่ได้เพิ่มเสียงใหม่ บางแหล่ง เช่นบทความภาษาอังกฤษใน Wikipedia แยกเสียงของคำตายไว้เป็นตารางต่างหากถึง ๔ เสียง ซึ่งเป็นเพียงการนับต่างกัน

๖ เสียงมีชื่อและหน้าตาอย่างไร

ตารางนี้เรียงชื่อตามพจนานุกรม ส่วนรูปร่างเสียงมาจากงานวิจัยปี ๒๕๖๒ ที่วัดด้วยโปรแกรมวิเคราะห์เสียงและบอกระดับเสียงเป็นตัวเลข ๑ (ต่ำ) ถึง ๕ (สูง) ตัวเลขสองตัวคือเสียงเริ่มและเสียงจบ เช่น ๓๕ คือเริ่มที่ระดับ ๓ แล้วขึ้นไปที่ระดับ ๕

ชื่อเสียง ช่องในกล่องเกดนีย์ รูปร่างเสียง (งานวิจัย ๒๕๖๒) ตัวเลข เทียบไทยกลาง
สามัญ A3-4 กลางขึ้น ๓๕ มีเสียงสามัญเหมือนกันตามชื่อ
เอก B1-3 กลางต่ำระดับ ๒๒ มีเสียงเอกตามชื่อ
โท B4 กลางตก ๓๑ หรือ ๓๒ มีเสียงโทตามชื่อ
ตรีเพี้ยน C1-3 กลางสูงระดับ จบด้วยเสียงกักที่เส้นเสียง ๔๔ ไม่มี
ตรี C4 กลางสูงตก จบด้วยเสียงกักที่เส้นเสียง ๔๒ หรือ ๔๓ มีเสียงตรีตามชื่อ
จัตวา A1-2 กลางต่ำขึ้น ๒๓ ๒๔ หรือ ๒๕ มีเสียงจัตวาตามชื่อ

คอลัมน์ "เทียบไทยกลาง" เทียบที่ชื่อเสียงเท่านั้น (ตามตารางใน Wikipedia ที่อ้างพจนานุกรมภาษาล้านนา ๒๕๕๐) รูปร่างเสียงจริงของเสียงที่ชื่อเดียวกันต่างกันได้ ที่เห็นชัดคือเสียงสามัญของคำเมืองในงานวิจัยนี้เป็นเสียงขึ้น ต่างจากสามัญของไทยกลางที่เป็นเสียงระดับ

⚠️ ข้อควรระวัง
เส้นที่เห็นเป็นภาพร่าง ไม่ใช่เสียงจริง
เส้นวาดจากตัวเลขระดับ ๑–๕ ในแหล่งที่อ้าง ทุกเสียงวาดยาวเท่ากัน และเส้นขีดตั้งปลายเส้นคือเสียงกักที่เส้นเสียง วิธีที่ดีที่สุดในการได้ยินวรรณยุกต์ยังคงเป็นการฟังผู้พูดจริง

เขียนอย่างไรจึงได้เสียงนั้น

ตั๋วเมืองมีไม้วรรณยุกต์เพียงสองตัว คือ ไม้เหย๋าะ ไม้โอยฯอฯะ (คำเมืองอ่านว่า ไม้เหย๋าะ) ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าตรงกับไม้เอกในภาษาไทย และ ขอจ๊าง ขํอฯช้างฯ (คำเมืองอ่านว่า ขอจ๊าง) ที่ใช้เขียนให้ออกเสียงตรีหรือตรีเพี้ยน ไม้สองตัวกับพยางค์ที่ไม่มีไม้ ให้เสียงได้ ๓ แบบต่อตัวอักษรหนึ่งตัว ตั๋วเมืองจึงใช้อักษรเป็นคู่ คือ อักษรสูงกับอักษรต่ำที่ออกเสียงพยัญชนะเดียวกัน ให้ผันได้ครบ ๖ เสียง

พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ที่ตัว ป ว่า "พา ป่า พ่า ป้า พ้า ป๋า" และที่ตัว ม ว่า "มา หม่า ม่า หม้า ม้า หมา" (ตัวเอนของพจนานุกรมคือตรีเพี้ยน) เรียงตามลำดับเสียงได้ดังนี้

เสียง อักษร + ไม้ ชุด ป-พ ชุด ม-หม
สามัญ อักษรต่ำ ไม่มีไม้ พา มา
เอก อักษรสูง + ไม้เหย๋าะ ป่า หม่า
โท อักษรต่ำ + ไม้เหย๋าะ พ่า ม่า
ตรีเพี้ยน อักษรสูง + ไม้ขอจ๊าง ป้า หม้า
ตรี อักษรต่ำ + ไม้ขอจ๊าง พ้า ม้า
จัตวา อักษรสูง ไม่มีไม้ ป๋า หมา

กฎนี้ตรงกับที่พจนานุกรมบอกไว้ที่ตัว ก ว่า ก เป็นอักษรสูงและ "มีระดับเสียงเท่ากับวรรณยุกต์จัตวา" ส่วน ต เป็นอักษรสูง ท เป็นอักษรต่ำที่ออกเสียงเป็น ต๊ะ จึงได้คู่ ต-ท แบบเดียวกับ ป-พ ในตั๋วเมือง ข้อควรระวังคือชั้นอักษรของล้านนาไม่เหมือนไทยกลาง เช่น ก จ ต ป เป็นอักษรสูง ทั้งที่ในอักษรไทยเป็นอักษรกลาง

คำจริงจากพจนานุกรม: เสียงเปลี่ยน ความหมายเปลี่ยน

คำเมืองคำเดียวกัน เปลี่ยนเสียงวรรณยุกต์แล้วเป็นคนละคำ ตัวอย่างที่ดีที่สุดคือชุดเสียง ตา ในพจนานุกรม ซึ่งมีอยู่ถึง ๕ ระดับ (ช่อง "ไทย" คือรูปที่พจนานุกรมใช้เทียบ)

เสียง คำเมือง ตั๋วเมือง ไทย ความหมายตามพจนานุกรม
สามัญ ตา ทาฯ ทา ทา ป้าย ลูบ ไล้
เอก ต่า ต่า ต่า ครั้ง วาระ ส่วน
โท ต้า ท่าฯ ท่า ท่าน้ำ ที่ขึ้นลงริมน้ำ
ตรี ต๊า ท้าฯ ท้า ชวนแข่งขัน
จัตวา ต๋า ตา ตา ตา อวัยวะที่ใช้ดู

ยังมีชุดเสียงที่ใกล้ตัวกว่านี้ ป๋า ปลฯา คือปลา ป่า ป่า คือป่าไม้ และ ป้า ป้า คือพี่สาวของพ่อหรือแม่ ส่วนอีกชุดคือ มา มา ที่แปลว่ามา ม้า ม้า สัตว์ที่ใช้ขี่ หมา หมฯา สุนัข และ หม้า ห้มฯา ที่แปลว่าใหญ่โต ยิ่งใหญ่ สง่างาม ป้ายเสียงของคำเหล่านี้มาจากกฎการเขียนข้างต้น ไม่ได้วัดจากเสียงพูด

เรื่องเดียวกันนี้ทำให้คนภาคกลางเข้าใจผิดได้ในคำที่เขียนเหมือนไทยกลาง ในโพสต์ คำเมืองเข้าใจผิดกริยาลงมือทำ มีคู่ที่ต่างกันแค่วรรณยุกต์ เช่น จน ช฿นฯ ที่แปลว่าชน กับ จ๋น จ฿นฯ ที่แปลว่ายากจน หรือ จาม ชามฯ ที่แปลว่าซ้อม กับ จ๋าม จามฯ ที่แปลว่าจามเพราะระคายจมูก

💡 เกร็ดความรู้
ตา ในไทยกลาง ฟังเป็น ต๋า
คำว่า ตา อวัยวะที่ใช้ดูในภาษาไทยกลาง คนเมืองออกเสียงเป็น ต๋า เพราะ ต เป็นอักษรสูงในตั๋วเมือง ส่วน ตา ในคำเมืองที่แปลว่าทา คือ ทา ของไทยกลาง ที่ ท ออกเสียงเป็น ต ต่างวรรณยุกต์ คนละคำ คนละความหมาย

ทำไมแหล่งข้อมูลจึงไม่ตรงกันทุกตัวเลข

อย่าแปลกใจถ้าตำราบางเล่มให้รูปร่างเสียงต่างจากตารางข้างบน นักภาษาศาสตร์วัดเสียงจากผู้พูดต่างคน ต่างพื้นที่ ต่างอายุ และเสียงวรรณยุกต์เปลี่ยนไปตามเวลาได้ บทความภาษาอังกฤษเรื่องภาษาล้านนาใน Wikipedia บอกตรง ๆ ว่า "แหล่งต่าง ๆ ยังไม่ตรงกันเรื่องเสียงจริงของ ๖ เสียง" และใส่ตัวเลขจากสองแหล่งเทียบกัน

ดูตัวเลขของ ๓ แหล่ง เทียบกัน
เสียง งานวิจัย ๒๕๖๒ พจนานุกรมภาษาล้านนา ๒๕๕๐ (ตามตารางใน Wikipedia) เกดนีย์ ๒๕๔๒ (ตามตารางใน Wikipedia)
จัตวา (A1-2) ๒๓ ๒๔ ๒๕ ๒๔ ๑๔
สามัญ (A3-4) ๓๕ ๓๓ ๔๔ (บางครั้งขึ้นท้าย ๓๕)
เอก (B1-3) ๒๒ ๒๑ ๒๒
โท (B4) ๓๑ ๓๒ ๔๒ ๔๑
ตรีเพี้ยน (C1-3) ๔๔ มีเสียงกัก ๔๔ มีเสียงกัก ๕๓ มีเสียงกัก
ตรี (C4) ๔๒ ๔๓ มีเสียงกัก ๔๕ ๔๕๔ มีเสียงกัก

ข้อมูลของเกดนีย์ที่ Wikipedia อ้างมาจากผู้พูดเพียงคนเดียวที่บันทึกที่เชียงใหม่ในปี ๒๕๐๗ ซึ่ง Wikipedia เตือนว่าควรใช้อย่างระวัง

จุดที่แหล่งต่าง ๆ ไม่ตรงกันมากที่สุดคือเสียงตรี งานวิจัยปี ๒๕๖๒ ได้เสียงตก ส่วนพจนานุกรมภาษาล้านนาได้เสียงสูงขึ้น และเสียงสามัญ ที่งานวิจัยปี ๒๕๖๒ ได้เสียงขึ้น แต่พจนานุกรมได้เสียงระดับ งานวิจัยเดียวกันยังพบว่าผู้พูดในจังหวัดเชียงใหม่เองก็มีรูปแปร เช่น เสียงเอกของบางคนเป็นเสียงตก ๓๑ แทนเสียงระดับ ๒๒ บทความนี้จึงให้ภาพเทียบจากงานวิจัยปี ๒๕๖๒ เป็นหลักเพราะอ่านรายละเอียดได้ครบ และไม่อ้างตัวเลขเสียงจริงเกินกว่าที่แหล่งบอก พจนานุกรมมรดกล้านนาเองก็ไม่ได้ให้ตัวเลขระดับเสียง

เรียนวรรณยุกต์คำเมืองอย่างไรให้ได้ผล

เริ่มจากจำชื่อ ๖ เสียงและชุดคำ ป ม ต ด้านบน แล้วทำแบบฝึกซ้ำ ๆ จนเห็นเส้นแล้วบอกชื่อเสียงได้ จากนั้นลองเทียบกฎอักษรสูงต่ำกับคำที่เขียนเหมือนไทยกลางแต่อ่านต่างเสียง แล้วฟังผู้พูดจริงเพื่อตรวจสอบหู ผู้ที่ต้องการเรียนตัวอักษรตั๋วเมืองต่อ ดูได้ที่คอร์ส เรียนตั๋วเมือง และอ่านเรื่องพยัญชนะที่เสียงต่างกันที่ ท พ ค เป็น ต ป ก

สรุป

  • คำเมืองมีวรรณยุกต์ ๖ เสียง คือ สามัญ เอก โท ตรีเพี้ยน ตรี จัตวา ภาษาไทยกลางมี ๕ เสียง เพราะไม่มีตรีเพี้ยน
  • งานวิจัยปี ๒๕๖๒ พบระบบ ๖ เสียงในผู้พูด ๖๐ จาก ๘๓ คน รวมผู้พูดที่เชียงใหม่ ส่วนที่แม่แจ่มและลับแลพบระบบ ๕ เสียง
  • เสียงของคำเมืองเขียนได้ด้วยอักษรสูงหรือต่ำ รวมกับไม้เหย๋าะ ไม้ขอจ๊าง หรือไม่มีไม้ ตามตารางในพจนานุกรม
  • คำเดียวกันเปลี่ยนวรรณยุกต์เป็นคนละคำ เช่น ต๋า (ตา) กับ ตา (ทา) หรือ จน กับ จ๋น
  • ตัวเลขรูปร่างเสียงแต่ละแหล่งไม่ตรงกันทุกตัว และบทความนี้ไม่มีเสียงให้ฟัง

ค้นคำและความหมายเพิ่มเติมได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านต่อที่ กฎเสียงคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 28 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "ตรีเพี้ยน" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 28 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

มือถือพู่กันด้ามยาวกำลังแต้มสีลงบนภาพวาดหลากสี มีภาพขาวดำพร่าเลือนอยู่ด้านหลัง

คำเมืองเข้าใจผิดกริยาลงมือทำ: ตา แต้ม แตง คด

20 พฤศจิกายน 2569 เรียนภาษาล้านนา

คำเมืองเข้าใจผิดหมวดกริยาลงมือทำ ตา แปลว่าทา แตง แปลว่าแทง คด แปลว่าตัก ถอก แปลว่าเท จน แปลว่าชน ตามพจนานุกรมล้านนา พร้อมเกมปัดเลือกความหมาย

ตัวอักษรล้านนา ๑๘ ตัวของวรรคฏะ ตะ ปะ เรียงสามแถวบนการ์ดสีขาว พื้นสีเหลืองนวล ขีดสีแดงใต้อักษรสูง สีน้ำเงินใต้อักษรต่ำ และสีทองใต้อักษรกลาง

พยัญชนะล้านนา วรรคฏะ ตะ ปะ: อ่านตั๋วเมืองให้ครบ ๑๘ ตัว

19 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

พยัญชนะล้านนาวรรคฏะ ตะ ปะ ครบ ๑๘ ตัว ดูรูปตั๋วเมือง คำอ่านคำเมือง อักษรสูง กลาง ต่ำ ตัวเชิง คำตัวอย่างจากพจนานุกรม และแบบฝึกทายตัวอักษร

ตุงกระดาษตัดลายรูปสัตว์สีชมพู เขียว และเหลือง แขวนเป็นแถวในวิหารของวัดแห่งหนึ่งในอำเภอแม่วาง เชียงใหม่ ด้านล่างมีต้นเงินและเชือกขึงไปมา

ท พ ค เป็น ต ป ก ในคำเมือง: ตาง ปี้ กำ เสียงที่ไม่มีลม

22 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

ทำไมคนเมืองพูด ตาง ปี้ กำ แทน ทาง พี่ คำ กฎ ท พ ค เป็น ต ป ก ที่ไม่มีลมพ่นออกมา จากพจนานุกรมคำเมืองกว่า ๑,๒๐๐ รายการ ข้อยกเว้น และเสียงเดีย…

ป้ายบอกทางสีเขียวบนถนนในเชียงราย เขียนว่า สนามบิน ถนนพหลโยธิน อำเภอแม่สาย อำเภอเชียงแสน และป้ายเหลืองว่า ทางลอด

กฎเสียงคำเมือง ร→ฮ ช→จ ท→ต พ→ป: ฟังเหมือนแต่คนละคำ

18 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

กฎเสียงคำเมือง ร เป็น ฮ ช เป็น จ ท เป็น ต พ เป็น ป ค เป็น ก ทำไมคนภาคกลางฟังคำเมืองแล้วเข้าใจผิด พร้อมตัวอย่างกว่า ๕๐ คำจากพจนานุกรม และเกม…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด