ปีใหม่ ๒๕๗๐ แบบคนเมือง: ปี๋ใหม่เมือง และคำอวยพรอยู่ดีมีสุ๋ข

วันศุกร์ที่ ๑ มกราคม ๒๕๗๐ ปีใหม่สากลมาถึงอีกครั้ง แต่ในปฏิทินล้านนาวันนั้นคือ แรม ๘ ค่ำ เดือนสาม กลางหน้าหนาวเท่านั้น ปีล้านนายังเป็นจุลศักราช ๑๓๘๘ และจะเปลี่ยนเมื่อถึงเดือนเมษายน นี่คือเหตุผลที่ ปีใหม่แบบคนเมือง มีสองหน

ปี๋ใหม่ ปีให่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ใหม่) ในพจนานุกรมจึงมีสองความหมายในคำเดียว คือ "ศักราชใหม่" กับ "เทศกาลสงกรานต์" บทความนี้ชวนดูว่าปีใหม่ทั้งสองหนต่างกันอย่างไร คนเมืองทักกันด้วยคำไหน และอวยพรกันด้วยคำอวยพรสามคำที่ขึ้นต้นเหมือนกัน คือ อยู่ดีมีฮ่าง อยู่ดีมีฮั่ง และอยู่ดีมีสุ๋ข

ปีใหม่สองหน: ๑ มกราคมกับเมษายน

ปีใหม่ ๑ มกราคมของไทยใหม่กว่าที่หลายคนคิด ราชการไทยเคยนับ ๑ เมษายนเป็นวันขึ้นปีใหม่ แล้วเปลี่ยนมาใช้ ๑ มกราคมในสมัยรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม เพื่อให้สอดคล้องกับหลักสากล (THE STANDARD, ๒๕๖๔) โดยมี "ประกาศให้ใช้วันที่ ๑ มกราคม เป็นวันขึ้นปีใหม่" ลงวันที่ ๒๔ ธันวาคม ๒๔๘๓

ส่วนปีล้านนานับด้วยปฏิทินอีกชุดหนึ่ง พจนานุกรมอธิบายว่าปฏิทินล้านนาเป็นแบบ "สุริย-จันทรคติ" คำนวณตามคัมภีร์สุริยยาตร และ วันพญาวัน วันฯพยฯาวันฯ (คำเมืองอ่านว่า วันพญาวัน) คือวันเถลิงศก "วันเปลี่ยนจุลศักราชเป็นปีใหม่" ในปี ๒๕๗๐ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน

ลองเลือกวันอื่นดูเอง แล้วเทียบสองปฏิทินเคียงกัน ปุ่มวันก่อนกับวันถัดไปช่วยหาวันที่ปีล้านนาเปลี่ยน

เดือนสาม สามฯ (คำเมืองอ่านว่า สาม) พจนานุกรมระบุว่าคือ "เดือน ๓ เหนือ" ตรงกับเดือนอ้ายของกรุงเทพฯ วันที่ ๑ มกราคม ๒๕๗๐ ยังเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือวันพระที่ตรงกับ ๘ ค่ำ ทั้งข้างขึ้นและข้างแรม ใครอยากทำบุญต้นปีจึงไปวัดได้ในวันเดียวกัน (งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน ควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง) อ่านทั้งเดือนได้ที่ เดือนสามล้านนา

พจนานุกรมไม่ได้พูดถึงวันที่ ๑ มกราคมในคำอธิบายของ ปี๋ใหม่ เลย เราจึงเรียกวันนั้นเป็นภาษาไทยว่า "ปีใหม่สากล" และจะไม่เขียนเป็นอักษรล้านนา จนกว่าจะพบคำที่พจนานุกรมรับรอง

ปี๋ใหม่เมืองมาเมื่อไร

ปี๋ใหม่เมือง ปีให่มฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ใหม่เมือง) คือสงกรานต์ของล้านนา พจนานุกรมบันทึกว่าส่วนมากตรงกับวันที่ ๑๓–๑๕ เมษายน และเตือนไว้ด้วยว่าบางปีอาจไม่ตรง ให้ดูจากปฏิทินล้านนา ปี ๒๕๗๐ ปฏิทินของเราคำนวณได้ว่าวันสังขานต์ล่องคือวันพุธที่ ๑๔ เมษายน วันเน่าคือวันพฤหัสบดีที่ ๑๕ และวันพญาวันคือวันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน ตามด้วยวันปากปี๋และวันปากเดือน

เรื่องที่ว่าทำไมวันเลื่อนจากที่หลายคนจำ และแต่ละวันทำอะไร เราเล่าไว้แล้วที่ วันพญาวัน ตารางวันทั้งหมดของปี ๒๕๗๐ อยู่ที่ เทศกาลล้านนา ๒๕๗๐ ส่วนวันที่คนเมืองไปขอพรผู้ใหญ่อ่านได้ที่ ดำหัว คำที่คนไทยภาคอื่นคุ้นอย่างการสาดน้ำ พจนานุกรมก็มีไว้ คือ ห๋ดน้ำปี๋ใหม่ ห฿ดฯ฿ดฯนาฯปีไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ห๋ดน้ำปี๋ใหม่) แปลว่ารดน้ำปีใหม่ สาดน้ำสงกรานต์ หรือเล่นน้ำสงกรานต์

ลองดูว่าตอนนี้ปี๋ใหม่เมืองอยู่ห่างออกไปอีกกี่วัน

ทักปีใหม่ด้วยคำว่า ตวั๊ก

ตวั๊ก ทัวฯก (คำเมืองอ่านว่า ตวั๊ก) พจนานุกรมให้ความหมายว่า ทัก ทักทาย และทึกทัก ส่วน ส่องตวั๊ก ส่อฯงทัวฯก (คำเมืองอ่านว่า ส่องตวั๊ก) แปลว่า ทักทาย และทำนาย

คำเดียวจึงมีทั้งด้านที่ทักกันและด้านที่มองไปข้างหน้า ซึ่งเราอ่านว่าใกล้กับสิ่งที่เราทำตอนขึ้นปีใหม่ คือทักทายกัน แล้วบอกกันว่าอยากให้ปีหน้าเป็นอย่างไร พจนานุกรมไม่มีประโยคตัวอย่างของสองคำนี้ เราจึงไม่ขอเดาว่าคนเมืองพูดประโยคทักปีใหม่อย่างไร คำทักทายทั่วไปของคนเมือง เช่น สวัสดีเจ้า และการไหว้ อ่านได้ที่ ทักทายแบบคนเมือง

อวยพรปีใหม่ด้วยคำเมือง

คำว่า ปอน พอฯร (คำเมืองอ่านว่า ปอน) แปลว่า พร คือถ้อยคำที่แสดงความปรารถนาดีให้ประสบแต่สิ่งสิริมงคล การให้พรเรียกว่า ปั๋นปอน ปันฯพอฯร (คำเมืองอ่านว่า ปั๋นปอน) หรือ หื้อปอน หื้พอฯร (คำเมืองอ่านว่า หื้อปอน) ใน ดำหัว ผู้ใหญ่เป็นฝ่ายรับเครื่องดำหัวแล้วปั๋นปอนให้ลูกหลาน

คำอวยพรที่พจนานุกรมบันทึกไว้อย่างชัดเจนคือ อยู่ดีมีสุ๋ข อยฯู่ดีมีสุข์ (คำเมืองอ่านว่า อยู่ดีมีสุ๋ข) พจนานุกรมอธิบายว่าแปลว่า "อยู่เย็นเป็นสุข" และ "มักใช้เป็นคำอวยพรแก่ผู้น้อย" พร้อมตัวอย่างว่า "หื้ออยู่ดีมีสุ๋ขเน้อ" ซึ่งแปลว่า "ขอให้มีความสุขความเจริญน๊ะ"

คำนี้มีพี่น้องอีกสองคำที่ขึ้นต้นด้วย อยู่ดีมี เหมือนกัน ในบทความนี้เราเรียกสามคำนี้ว่า "สามพี่น้อง" และเปลี่ยนแค่คำท้าย

อ่านเรียงกันแล้วก็คือพรสามข้อ ได้แก่ สุขภาพดี มีฐานะดี และอยู่เย็นเป็นสุข

ลองทำการ์ดอวยพรจากสามคำนี้ แล้วส่งให้คนที่อยากอวยพร

คำที่ใช้ประกอบคำอวยพรเหล่านี้ล้วนมีในพจนานุกรม

• หื้อ หื้ (คำเมืองอ่านว่า หื้อ) แปลว่า ให้ เอาให้ ยกให้ มอบให้ จึงเป็นคำขึ้นต้นของ "หื้ออยู่ดีมีสุ๋ขเน้อ"
• ใจ๋ดี ไจดี (คำเมืองอ่านว่า ใจ๋ดี) มีใจเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ มีใจเมตตากรุณา ใจเย็นไม่โกรธง่าย
• โจ้กดี โช฿คฯดี (คำเมืองอ่านว่า โจ้กดี) ตรงกับคำว่า โจ้ก โช฿คฯ ที่พจนานุกรมอธิบายว่า สิ่งที่นำผลมาให้โดยคาดหมายได้ยาก โดยปกติหมายถึงในทางดี
• ม่วน ม่วฯร (คำเมืองอ่านว่า ม่วน) เป็นที่พอใจ พลิดเพลิน ไพเราะ สนุก สะดวก
• เน้อ เนิอฯ (คำเมืองอ่านว่า เนอ หรือ เน้อ) คำสร้อยท้ายประโยค พจนานุกรมบอกว่าแต่ละท้องถิ่นพูดไม่เหมือนกัน และแปลคำนี้ในประโยคอวยพรข้างบนว่า "น๊ะ"

ต้นปีนี้ ลองทำแบบคนเมือง

• ไปวัดวันศีลหน้อย วันที่ ๑ มกราคม ๒๕๗๐ ตรงกับวันศีลหน้อยพอดี ถามวัดใกล้บ้านก่อนว่ามีงานบุญหรือไม่
• ทักและอวยพรด้วยคำเมือง ทักกันด้วยคำทักทายที่ใช้ได้ทุกวัน แล้วอวยพรผู้น้อยหรือเพื่อนด้วยคำที่ขึ้นต้นว่า อยู่ดีมี
• เตรียมปี๋ใหม่เมือง ปีล้านนาจะเปลี่ยนวันที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๗๐ ถ้าอยากดำหัวผู้ใหญ่ในปีนี้ ลองอ่านขั้นตอนไว้ก่อนที่ ดำหัว

สรุป

• ปีใหม่ ๑ มกราคมเป็นปีใหม่ของปฏิทินสากลที่ไทยเปลี่ยนมาใช้ในสมัยจอมพล ป. ส่วนปีล้านนาเปลี่ยนที่วันพญาวัน ๑๖ เมษายน ๒๕๗๐
• วันที่ ๑ มกราคม ๒๕๗๐ ตรงกับแรม ๘ ค่ำ เดือนสาม ซึ่งเป็นวันศีลหน้อย
• ปี๋ใหม่ ในพจนานุกรมหมายถึงศักราชใหม่และเทศกาลสงกรานต์ ส่วนปี๋ใหม่เมืองคือสงกรานต์ของล้านนา
• ตวั๊กแปลว่าทัก ส่วนส่องตวั๊กแปลว่าทักทายและทำนาย
• อยู่ดีมีสุ๋ขคือคำอวยพรที่พจนานุกรมระบุว่ามักใช้กับผู้น้อย และมีพี่น้องคืออยู่ดีมีฮ่าง (สุขภาพดี) กับอยู่ดีมีฮั่ง (ฐานะดี)

หาคำอื่นของปีใหม่ได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านต่อที่ วันพญาวัน

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ปี๋ใหม่ · ปี๋ใหม่เมือง · ตวั๊ก · อยู่ดีมีสุ๋ข · อยู่ดีมีฮั่ง · อยู่ดีมีฮ่าง · ปั๋นปอน · โจ้ก
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๑ มกราคม ๒๕๗๐ · วันที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๗๐
• THE STANDARD TEAM. (๒๕๖๔). 7 กันยายน 2488 – ไทยใช้ Siam เป็นชื่อประเทศในภาษาอังกฤษ สุดท้าย จอมพล ป. เปลี่ยนเป็น Thailand. THE STANDARD
• รัฐบาลไทย. (๒๔๘๓). ประกาศให้ใช้วันที่ ๑ มกราคม เป็นวันขึ้นปีใหม่ (๒๔ ธันวาคม ๒๔๘๓). Wikisource (ฉบับสแกน)
• ภาพประกอบตามเครดิตใต้ภาพ