มรดกล้านนา

🌐 Read in English

วิหารไม้หลังคาซ้อนชั้นประดับช่อฟ้าทองของวัดเชียงมั่น เชียงใหม่ ท่ามกลางต้นไม้เขียวและท้องฟ้าสีคราม

ภาพ: Stefan Fussan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

น้อย หนาน: ชื่อที่บอกว่าเคยบวช จากสามเณรถึงเจ้าหนาน

น้อย และ หนาน คือคำนำหน้าชื่อที่ชาวล้านนาใช้เรียกชายที่เคยบวช ในพจนานุกรมเก็บไว้ด้วยกันที่คำว่า น้อยหนาน น้อฯยฯหนฯานฯ (คำเมืองอ่านว่า น้อยหนาน) ผู้ที่สึกจากสามเณรเรียกว่า น้อย ผู้ที่สึกจากพระภิกษุเรียกว่า หนาน

คำสองคำนี้จึงทำหน้าที่เหมือนป้ายบอกประวัติติดอยู่หน้าชื่อ ว่าชายคนนั้นเคยผ่านผ้าเหลืองมาในสถานะไหน บทความนี้พาไล่ดูชื่อเหล่านี้ทีละขั้น ตามที่พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้

น้อฯยฯหนฯานฯ
น้อยหนาน
น้อยหนาน น1.เรียกผู้สึกจากสามเณรว่า ''น้อย'' เพราะผู้ที่บรรพชาหรือบวชเป็นสามเณร ยังได้เล่าเรียนหลักธรรมคำสอนมาน้อย ประสบการณ์ด้านศาสนพิธีมีน้อย ปกติผู้บวชเณรจะเป็นเด็กๆ เมื่อสึกออกมาถือว่ายังน้อยทั้งความรู้ น้อยทั้งประสบการณ์ คนล้านนาเรียกว่าเป็น ''น้อย'' เช่นผู้เคยบวชเณรชื่อสี เมื่อสึกออกมาจะมีคำว่า ''น้อย'' อยู่หน้าชื่อ เช่น น้อยสี ปี้น้อยสี บ่าน้อยสี ไอ่น้อยสี น้าน้อยสี ลุงน้อยสี ป้อน้อยสี ป้อเสี่ยวน้อยสี หรือ ป้ออุ้ยน้อยสี ขึ้นอยู่กับอายุและ/หรือสถานะ; น2. ถ้าสึกจากผู้ที่ได้อุปสมบทเป็นพระภิกษุ เรียกว่า ''หนาน'' ซึ่งเป็นผู้มีทั้งความรู้ทั้งหลักธรรมคำสอน และด้านศาสนพิธีมากกว่า ''น้อย'' เพราะผู้ที่จะอุปสมบทต้องมีอายุครบ 20 ปี เป็นผู้ใหญ่ บรรุนิติภาวะ จึงถือว่าเป็น ''หนาน'' เช่น หนานมา พี่หนานมา พ่อหนานมา พ่ออุ๊ยหนานมา เป็นต้น: มีคำพังเพยว่า ''น้อย บ่ดีเป๋นปู่จ๋ารย์, หนาน บ่ดีเป๋นจ้างซอ'' หมายความว่า น้อย ไม่ควรเป็นมัคนายก ส่วน หนาน ไม่ควรเป็นช่างซอ เพราะช่างซอมักจะซอแบบใช้คำซอสองแง่สองง่าม เป็นที่ชื่นชอบของผู้ฟัง
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ก่อนผ้าเหลือง: ฅนดิ๋บ และ ขะโยม

พจนานุกรมจัดชายล้านนาออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ คือผู้ที่เคยบวชกับผู้ที่ไม่เคยบวช ผู้ที่ไม่เคยบวชเรียกว่า ฅนดิ๋บ ฅ฿นฯดิปฯ (คำเมืองอ่านว่า คนดิ๋บ) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นคนที่ยังไม่ได้ผ่านการอบรมบ่มนิสัยด้วยกระบวนการทางศาสนา ส่วนผู้ที่เคยบวชแล้วถือเป็น ฅนสุ๋ก ฅ฿นฯสุก (คำเมืองอ่านว่า คนสุ๋ก) หรือคนสุก

ก่อนจะถึงวันบวช เด็กชายมักเข้าวัดเป็น ขะโยม ขโย฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า ขะโยม) คือศิษย์วัดหรือเด็กวัด พจนานุกรมเล่าว่าสมัยก่อนวัดเป็นศูนย์กลางการศึกษา เด็กที่เรียนจบชั้น ป.๔ พ่อแม่จะนำไปฝากตัว เริ่มจากเรียนตั๋วเมืองให้อ่านออกเขียนได้ เพราะเป็นกฎของวัดว่าผู้ที่จะบวชต้องเรียนตั๋วเมืองก่อน (อ่านเรื่องการเตรียมตัวและงานฉลองที่ บวชลูกแก้ว)

เด็กวัดบางคนไม่ได้บวชต่อ พจนานุกรมมีคำเฉพาะไว้เรียกว่า ขะโยมเคิ้น คือศิษย์วัดที่ไม่มีโอกาสบรรพชาหรืออุปสมบท ต้องลาออกจากวัดมาเป็นฅนดิ๋บ "คือไม่ได้เป็นน้อยหรือหนาน" ประโยคนี้ชี้ให้เห็นว่าสองคำนี้ผูกอยู่กับการได้บวชจริง ๆ

บันไดคำเรียกผู้เคยบวช

ลองแตะแต่ละขั้นเพื่อดูคำเมือง อักษรล้านนา คำอ่าน และความหมายจากพจนานุกรม แท็บทดสอบมีให้ ๕ ข้อ

พจนานุกรมไม่ได้จัดลำดับนี้ไว้เป็น "ยศ" มรดกล้านนาจัดเรียงตามความหมายของแต่ละคำเพื่อให้เห็นภาพชีวิตผู้ชายคนหนึ่งตั้งแต่เข้าวัดจนสึกออกมา

น้อย: ผู้สึกจากสามเณร

ในพจนานุกรม สามเณรเรียกว่า พะ (อยู่ในคำอธิบายของคำว่า ตุ๊เจ้า) งานบวชเรียกว่า ปอยบวชพะ พอฯยฯบวฯชระฯพ (คำเมืองอ่านว่า ปอยบวชพะ) หรือ ปอยหน้อย ส่วนพระภิกษุเรียกว่า ตุ๊เจ้า ทุเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊เจ้า) ไม่ว่าจะมีอายุหรือพรรษามากน้อยเท่าไร

เมื่อสามเณรสึกออกมา จะถูกเรียกว่า น้อย พจนานุกรมให้เหตุผลของชื่อไว้ว่า ผู้ที่บวชเณรโดยปกติเป็นเด็ก ยังเล่าเรียนหลักธรรมมาน้อย และมีประสบการณ์ด้านศาสนพิธีน้อย เมื่อสึกออกมาจึงถือว่า "น้อยทั้งความรู้ น้อยทั้งประสบการณ์" ชาวล้านนาเรียกผู้นั้นว่า น้อย

คำว่า น้อย จะอยู่หน้าชื่อเสมอ เช่น เณรชื่อสีสึกออกมาก็เป็น "น้อยสี" และคนอื่นเปลี่ยนคำนำหน้าตามอายุหรือสถานะของผู้พูด พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ดังตาราง

คำที่ใช้ หมายเหตุ
ปี้น้อยสี พี่น้อฯยฯ พจนานุกรมเก็บ ปี้น้อย ไว้เป็นคำที่ผู้อายุน้อยกว่าใช้นำหน้าชื่อผู้สึกจากเณร
บ่าน้อยสี · ไอ่น้อยสี ตัวอย่างในพจนานุกรม
น้าน้อยสี · ลุงน้อยสี · ป้อน้อยสี · ป้ออุ้ยน้อยสี ตัวอย่างในพจนานุกรม ทั้งหมด "ขึ้นอยู่กับอายุและ/หรือสถานะ"

อ่านคำเรียกญาติแบบเต็มได้ที่ คำเรียกญาติคำเมือง

หนาน: ผู้สึกจากพระภิกษุ

ส่วนผู้ที่สึกจากพระภิกษุเรียกว่า หนาน หนฯานฯ (คำเมืองอ่านว่า หนาน) บางแห่งก็ว่า ขะหนาน ข฿นฯๆานฯ (คำเมืองอ่านว่า ขะหนาน) หรือ บ่าขะหนาน บ่าฯขๆนฯา (คำเมืองอ่านว่า บ่าขะหนาน) ในพจนานุกรมอธิบายขะหนานด้วยคำไทยกลางว่า "ทิด"

พจนานุกรมให้เหตุผลว่า หนานเป็นผู้ที่มีความรู้ทั้งหลักธรรมคำสอนและด้านศาสนพิธีมากกว่าน้อย "เพราะผู้ที่จะอุปสมบทต้องมีอายุครบ ๒๐ ปี เป็นผู้ใหญ่" จึงถือเป็นหนานได้ คำนำหน้าก็เปลี่ยนตามอายุเช่นเดียวกัน เช่น หนานมา พี่หนานมา พ่อหนานมา หรือ พ่ออุ๊ยหนานมา ผู้อายุน้อยกว่าใช้ ปี้หนาน พี่หนฯานฯ (คำเมืองอ่านว่า ปี้หนาน) นำหน้าชื่อ

พจนานุกรมมรดกล้านนา (คำว่า น้อยหนาน): น้อยสึกจากสามเณร "ยังน้อยทั้งความรู้ น้อยทั้งประสบการณ์" ส่วนหนานสึกจากพระภิกษุ ซึ่งต้องมีอายุครบ ๒๐ ปี

หนานมีหลายแบบ

พจนานุกรมเก็บคำที่ขึ้นต้นด้วย หนาน ไว้หลายคำ แต่ละคำบอกว่าผู้นั้นเคยบวชแล้วเป็นอย่างไรต่อมา

คำ อักษรล้านนา ความหมายตามพจนานุกรม
หนานสิ๋กใหม่ หนฯานฯสิก์ขฯไห่มฯ ผู้เพิ่งสึกออกมา
หนานสะดอ หนฯานฯสดํอฯ ผู้สึกไม่นานแล้วกลับไปบวชอีก
หนานตั๋น หนฯานฯตันฯ ผู้เคยบวชแต่ไม่มีความรู้ศาสนพิธี
หนานปั๋ญญา หนฯานฯปั¡า ผู้เคยบวช มีความรู้แตกฉาน เป็นผู้นำทางศาสนพิธีได้
หนานหลวง หนฯานฯหลฯวฯง ผู้สึกจากพระที่เคยเป็นตุ๊หลวง (เจ้าอาวาส)

หนานหลวง (ขะหนานหลวงก็ว่า) มีรายละเอียดเพิ่มในพจนานุกรม ว่าเชื่อกันว่าหนานหลวงส่วนมากจะได้ภรรยาเป็นหม้ายหรือแม่ร้าง ตามคำกล่าวว่า "อ้อยกู้กั๋บจ๊าง แม่ฮ้างกู้กั๋บหนาน ของหวานกู้กั๋บคนเถ้า" แปลว่า อ้อยคู่กับช้าง แม่ร้างคู่กับหนาน ของหวานคู่กับคนแก่ ซึ่งเป็นคำกล่าวตามความเชื่อที่พจนานุกรมบันทึก เรื่องเจ้าอาวาสดูได้ที่คำ ตุ๊หลวง ทุหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊หลวง)

⚠️ ข้อควรระวัง
หนานตั๋นและหนานปั๋ญญาอธิบายต่างกันที่ "ความรู้ศาสนพิธี" ไม่ใช่ที่อายุหรือจำนวนพรรษา พจนานุกรมไม่ได้บอกว่าต้องบวชนานเท่าไร จึงไม่ควรเดาเกณฑ์เอง

เจ้าหนาน เมื่อเชื้อเจ้าเคยบวช

เชื้อเจ้าที่เคยอุปสมบทแล้วสึกออกมา เรียกว่า เจ้าหนาน เจั้าหนฯานฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ้าหนาน) พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า เจ้าหนานกาวิละ คือพระนามของพระเจ้ากาวิละก่อนขึ้นครองราชย์เป็นเจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ ๑ นอกจากนี้ยังมี เจ้ามะหาขะหนาน เจั้ามหาขๆนฯานฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ้ามะหาขะหนาน) คือเจ้านายที่เคยบวชและสึกเมื่ออายุเกิน ๔๐ ปีขึ้นไป

ชื่อ "หนาน" ในประวัติศาสตร์ล้านนาที่คนรู้จักอีกคนคือหนานทิพย์ช้างแห่งลำปาง คำว่า หนาน นำหน้าชื่อของท่านหมายความตามพจนานุกรมว่าท่านเคยบวชเป็นพระมาก่อน (อ่านเรื่องของท่านที่ ลำปาง เขลางค์นคร)

หนาน ที่ไม่ได้สึกจากผ้าเหลือง

มีสองคำที่ใช้ "หนาน" โดยไม่ตรงกับกฎข้างต้น และอีกหนึ่งคำที่เป็นคำตำหนิ

  • หนานดิ๋บ หนฯานฯดิปฯ (คำเมืองอ่านว่า หนานดิ๋บ) พจนานุกรมว่า เรียกผู้ที่ไม่เคยบวชแต่มีความรู้ศาสนพิธี สามารถทำหน้าที่ในงานบุญแทน ปู่จ๋ารย์ ปู่จาร์ยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปู่จ๋ารย์) หรือมัคนายกได้
  • หนานหยัวะ หนฯานฯอยฯัวฯะ (คำเมืองอ่านว่า หนานหยัวะ) เรียกผู้หญิงที่ทำตัวรู้ศาสนพิธี
  • หนานน้ำหยาดข้อนก้น หนฯานฯนาฯอยฯาดฯข้อฯรก้฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า หนานน้ำหยาดข้อนก้น) เรียกผู้ที่เคยบวชแต่เมื่อสึกแล้วยังไม่ทิ้งนิสัยเดิม ประพฤติไม่ดี ไม่สมกับที่เคยบวชเรียน เป็นคำตำหนิ ควรใช้อย่างระมัดระวัง
💡 เกร็ดความรู้
หนานดิ๋บ แปลตามตัวว่า "หนานดิบ" พจนานุกรมไม่ได้อธิบายที่มาของชื่อ แต่ความหมายที่บันทึกไว้แสดงว่าคำว่า หนาน ไม่ได้หมายถึงอดีตพระเท่านั้น

คำพังเพยที่เล่าถึงน้อยและหนาน

พจนานุกรมบันทึกคำพังเพยว่า "น้อย บ่ดีเป๋นปู่จ๋ารย์, หนาน บ่ดีเป๋นจ้างซอ" แปลว่า น้อยไม่ควรเป็นมัคนายก ส่วนหนานไม่ควรเป็นช่างซอ เพราะช่างซอมักซอด้วยคำสองแง่สองง่าม เป็นที่ชื่นชอบของผู้ฟัง

ปู่จ๋ารย์คือผู้นำรับผิดชอบศาสนพิธีทั้งหมด ตั้งแต่การจัดสถานที่ การอาราธนาศีลและธรรม ไปจนถึงการโอกาสเวนทาน พจนานุกรมว่าคู่กับ แก่วัด แก่วัดฯ (คำเมืองอ่านว่า แก่วัด) ผู้ดูแลเงินและผลประโยชน์ของวัด พจนานุกรมไม่ได้โยงคำพังเพยนี้กับคำอธิบายอื่น แต่เมื่ออ่านคู่กับเหตุผลที่ให้ไว้ที่คำว่า น้อย (ความรู้และประสบการณ์ด้านศาสนพิธียังน้อย) ก็พอเห็นว่าคำพังเพยพูดถึงเรื่องเดียวกัน

สิ่งที่พจนานุกรมไม่ได้บอก

เพื่อความซื่อตรงกับหลักฐาน บทความนี้ไม่ตอบเรื่องต่อไปนี้ เพราะพจนานุกรมไม่ได้ระบุ

  • ต้องบวชนานเท่าไรจึงเรียกว่าหนาน และ "สึกไม่นาน" ของหนานสะดอคือกี่เดือน
  • ปัจจุบันยังใช้คำเหล่านี้นำหน้าชื่ออย่างไรบ้างในแต่ละท้องถิ่น
  • คำเรียกผู้ที่เคยบวชในชุมชนไตหรือกลุ่มอื่นของล้านนา ซึ่งอาจใช้คำต่างกัน (เรื่องงานบวชเณรของชาวไตอ่านที่ ปอยส่างลอง)

หากท่านผู้อ่านมีความรู้จากบ้านหรือชุมชนของตน ยินดีรับฟังที่ moradoklanna@gmail.com

สรุป

  • น้อย คือคำนำหน้าชื่อผู้ที่สึกจากสามเณร หนาน (ขะหนาน บ่าขะหนาน) คือผู้ที่สึกจากพระภิกษุ
  • พจนานุกรมอธิบายว่าหนานเคยบวชเมื่อมีอายุครบ ๒๐ ปี จึงมีความรู้ธรรมและศาสนพิธีมากกว่าน้อย
  • มีคำหนานหลายแบบ เช่น หนานสิ๋กใหม่ หนานสะดอ หนานตั๋น หนานปั๋ญญา หนานหลวง และมี เจ้าหนาน สำหรับเชื้อเจ้า
  • ผู้ที่ไม่เคยบวชคือฅนดิ๋บ แต่หนานดิ๋บคือผู้ไม่เคยบวชที่รู้ศาสนพิธี
  • คำพังเพยบอกว่าน้อยไม่ควรเป็นปู่จ๋ารย์ และหนานไม่ควรเป็นช่างซอ

ค้นคำทั้งหมดได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านต่อที่ บวชลูกแก้ว กับ คำเรียกญาติคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 28 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "น้อยหนาน" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 28 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

สามเณรและพระภิกษุห่มจีวรสีส้มนั่งหันหลังสวดมนต์หน้าพระพุทธรูปทองในวิหารวัดพระธาตุดอยสุเทพ เชียงใหม่

บวชลูกแก้ว: งานบวชเณรของคนเมือง จากเข้าวัดถึงแห่ลูกแก้ว

18 ตุลาคม 2569 ประเพณี

บวชลูกแก้วคืองานบวชเณรของคนเมืองล้านนา อ่านความหมายของลูกแก้ว ปอยลูกแก้ว แห่ลูกแก้ว ป้อออกแม่ออก การมัดมือรับขวัญ เดือนที่นิยมบวช และต่างจา…

พระเจดีย์สีทองและหลังคาวิหารซ้อนชั้นสีแดงประดับช่อฟ้า ที่วัดพระพุทธบาทตากผ้า อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน

เกจิล้านนา: รวมครูบาและพระเถระที่ชาวล้านนาเคารพ

13 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

เกจิล้านนาที่คนเหนือเรียกว่าครูบา รวมประวัติย่อพระสงฆ์ที่ชาวล้านนาเคารพ ตั้งแต่พระสุมนเถระ ครูบาศรีวิชัย ครูบาขาวปี ครูบาวงศ์ ถึงหลวงพ่อเกษ…

ภาพประกอบพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ในจีวรสีกรัก สวมแว่นตา นั่งหน้าผนังลายใบโพธิ์และธรรมจักร

พระอุบาลีคุณูปมาจารย์: ปราชญ์สงฆ์เมืองแพร่แห่งวัดพระสิงห์

12 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว) พระมหาเถระชาวแพร่ เจ้าอาวาสวัดพระสิงห์ ผู้วางรากการศึกษาสงฆ์ภาคเหนือ ชำระมหาชาติสร้อยสังกร และเรียบเรีย…

รูปปั้นสีทองของครูบาศรีวิชัยถือตาลปัตรและบาตร ใต้สัปทนสีแดงขอบทอง ที่วัดพระสิงห์ เชียงใหม่

ครูบาศรีวิชัย: ตนบุญแห่งล้านนา ผู้นำศรัทธาสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ

20 สิงหาคม 2569 วัฒนธรรม

ครูบาศรีวิชัยคือพระสงฆ์ที่ชาวล้านนายกย่องเป็นตนบุญ อ่านประวัติจากบ้านปาง ลี้ การบูรณะวัดกว่าร้อยแห่ง อธิกรณ์กับคณะสงฆ์ และถนนขึ้นดอยสุเทพที…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด