มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ศาลหลักเมืองเชียงใหม่ ซึ่งคำเมืองเรียกหลักเมืองว่า ใจ๋เมือง มีรูปปั้นและหลังคาซ้อนชั้นสีทองและสีแดง

ภาพ: Christophe95 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

ใจ๋คำเมือง: ใจ๋ดี ใจ๋เย็น ใจ๋ฮ้อน ใจ๋หน้อย บอกความรู้สึก

ใจ๋ ไจ (คำเมืองอ่านว่า ใจ๋) คือคำที่คนเมืองใช้เรียกทั้งหัวใจและสิ่งที่รู้สึกนึกคิดอยู่ข้างใน และเป็นหัวคำของคำบอกความรู้สึกถึง ๓๙ รายการในพจนานุกรมมรดกล้านนา ตั้งแต่ ใจ๋ดี ไปจนถึง ใจ๋หน้อย บทเรียนนี้จัดคำเหล่านั้นตามความรู้สึก เพื่อให้รู้ว่าอยากบอกว่าโกรธ อดทน หรือคิดถึง คำเมืองมีคำว่าอะไร

ไจ
ใจ๋
น๑.หัวใจ - เป็นอวัยวะกล้ามเนื้อ ซึ่งสูบเลือดทั่วหลอดเลือดไปยังส่วนต่างๆ ของร่างกาย โดยการหดตัวเป็นจังหวะซ้ำๆ ทำให้เกิดความรู้สึก ใจเต้น ใจสั่น ใจหวิวๆ เป็นต้น; น๒.สิ่งที่ทำหน้าที่รู้ รู้สึก นึก และคิด อย่างใจคิดเป็นเช่นนั้นเช่่นนี้; ก.คำพูดที่ใช้พูดเร็วๆ แทนคำว่า ขะใจ๋ หมายถึง รีบร้อน,เร็วๆ เช่น ใจ๋กิ๋น - รีบๆกิน มีความหมายเหมือน ขะใจ๋กิ๋น; ดู...ขะใจ๋.
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ใจ๋ คืออะไร: หัวใจ ความคิด และคำพูดเร็ว ๆ

พจนานุกรมให้ความหมายของ ใจ๋ ไว้สามอย่าง

  • อวัยวะ คือหัวใจ ที่ทำให้รู้สึกใจเต้น ใจสั่น ใจหวิว
  • ส่วนที่รู้ รู้สึก นึก และคิด คือใจในความหมายของจิตใจ
  • คำพูดเร็ว ๆ ใช้แทน ขะใจ๋ แปลว่ารีบร้อน เช่น ใจ๋กิ๋น แปลว่า รีบ ๆ กิน

ความหมายที่สองคือรากของคำทั้งชุดนี้ เมื่อเอา ใจ๋ ไปต่อกับคำอื่น ก็ได้คำที่บอกว่าใจเป็นอย่างไร

๓๙ คำ แบ่งเป็น ๑๐ กลุ่ม

พจนานุกรมมีคำที่ขึ้นต้นว่า ใจ๋ ทั้งหมด ๓๙ รายการ (นับ ใจ๋ เองด้วย) ตารางนี้จัดกลุ่มตามความหมายที่พจนานุกรมให้ไว้

กลุ่ม จำนวนคำ ตัวอย่าง
ใจดี ใจบุญ ซื่อตรง ๖ ใจ๋ดี ใจ๋บุญ ใจ๋ใหญ่
ชอบใจ พอใจ ๓ ใจ๋มัก ใจ๋หุม ใจ๋ฮัก
โกรธ ๔ ใจ๋ขึ้น ใจ๋หิ้น ใจ๋สั้น
ใจร้อน ตัดสินใจไว ๓ ใจ๋ฮ้อน ใจ๋ห้าว ใจ๋ม่อ
กล้า และขี้ขลาด ๓ ใจ๋ก้า ใจ๋หน้อย
อดทน ใจเย็น ๓ ใจ๋ยาว ใจ๋เย็น ใจ๋หมั้น
ท้อ หมดกำลังใจ ๒ ใจ๋อ่อน ใจ๋จ๋าง
คิดถึง ใจลอย ใจจดจ่อ ๔ ใจ๋ห้อย ใจ๋ลอย ใจ๋ติด
ใจแคบ เห็นแก่ตัว ๖ ใจ๋กีด ใจ๋ดำ ใจ๋ถี่
ไม่ใช่ความรู้สึก ๕ ใจ๋บ่ดี ใจ๋ก๋าง ใจ๋เมือง
⚠️ ข้อควรระวัง
ในพจนานุกรมไม่มี ใจ๋ฮ้าย ส่วน "ใจ๋น้อย" พจนานุกรมสะกดว่า ใจ๋หน้อย (มี ห) ความหมายคือขี้ขลาด ใจเสาะ ไม่ใช่น้อยใจ เราจึงเขียนตามพจนานุกรมเท่านั้น

ใจดี ใจบุญ ซื่อตรง

กลุ่มนี้เป็นคำชมคน พจนานุกรมให้ความหมายตรงกับที่เดาได้ แต่มีรายละเอียดน่าสังเกต เช่น ใจ๋ใหญ่ ไม่ได้แค่ใจกว้าง แต่หมายถึงเผื่อแผ่เกินฐานะ มีใจนักเลง

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋ดี ไจดี มีใจเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ มีใจเมตตากรุณา ใจเย็นไม่โกรธง่าย ไม่เห็นแก่ตัว
ใจ๋บุญ ไจบุญ ชอบทำบุญทำกุศล มีใจฝักใฝ่ในการบุญ
ใจ๋ใหญ่ ไจไห่ยฯ ใจกว้าง ใจกล้าหาญ มีใจเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่เกินฐานะ มีใจนักเลง
ใจ๋สูง ไจสูง มีใจใฝ่ในทางดี ไม่มีใจคิดร้ายใคร
ใจ๋หลิ่งน้อม ไจหิ่ลฯงน้อฯม ใจใฝ่ในกุศลกรรม
ใจ๋ซื่อใจ๋ใส ไจซื่ไจไส ใจจริง ตรงไปตรงมา ซื่อสัตย์

ชอบใจ พอใจ

พจนานุกรมให้ความหมายของ ใจ๋หุม กับ ใจ๋ฮัก ว่า "ใจชอบ ใจนิยม พอใจ" และบอกว่าสองคำนี้ ก็ว่า เป็นคำเดียวกัน

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋มัก ไจมักฯ ชอบใจ ต้องการ ประสงค์ ปรารถนา
ใจ๋หุม ไจหุม ใจชอบ ใจนิยม พอใจ (ใจ๋ฮัก ก็ว่า)
ใจ๋ฮัก ไจรักฯ ใจชอบ ใจนิยม พอใจ (ใจ๋หุม ก็ว่า)
💡 เกร็ดความรู้
ใจ๋ฮัก ฟังคล้าย "ใจรัก" แต่พจนานุกรมแปลเพียงว่า ใจชอบ พอใจ ไม่ได้ระบุว่าเป็นรักแบบคนรัก จึงใช้กับสิ่งที่ชอบ เช่น งานที่ทำ ได้ด้วย

โกรธและใจร้อน

ใจ๋ขึ้น กับ ใจ๋บ่ได้ คือโกรธเมื่อมีเรื่องเกิดขึ้น ส่วน ใจ๋หิ้น กับ ใจ๋สั้น คือนิสัยโกรธง่าย ถ้าเป็นนิสัยรีบร้อนและกล้าลุยไม่ทันคิด พจนานุกรมมีอีกชุดหนึ่ง

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋ขึ้น ไจขึ้นฯ ฉุนโกรธ ไม่พอใจ เสียอารมณ์
ใจ๋บ่ได้ ไจบํได้ โกรธ อดทนต่อไปไม่ได้อีกแล้ว
ใจ๋หิ้น ไจหิ้นฯ โกรธง่าย ขี้โมโห ฉุนเฉียว หงุดหงิด หมดความอดทน
ใจ๋สั้น ไจสั้นฯ ใจคอดุร้าย โกรธง่าย
คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋ฮ้อน ไจร้อฯร มีใจไม่หนักแน่น โมโหฉุนเฉียวง่าย รีบร้อนกระวนกระวายอยากจะได้
ใจ๋ห้าว ไจห้าวฯ ใจร้อน เร่งรีบ กล้าบ้าบิ่น กล้าอย่างมุทะลุ
ใจ๋ม่อ ไจมํอฯ ใจง่าย ใจเร็ว ตัดสินใจไว

กล้า ขี้ขลาด อดทน และท้อ

ใจ๋ก้า คือกล้า ส่วนคู่ตรงข้ามคือ ใจ๋หน้อย ที่แปลว่าใจเสาะ ขี้ขลาด ด้านอดทนมี ใจ๋ยาว ใจ๋เย็น ใจ๋หมั้น และเมื่อหมดแรงสู้ก็มี ใจ๋อ่อน กับ ใจ๋จ๋าง

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋ก้า ไจก้ลฯา กล้าทำ กล้าหาญ มีจิตใจไม่ครั่นคร้าม
ใจ๋กั๋ด ไจกัดฯ พจนานุกรมว่า ใจดำ ไม่หวั่นเกรง (พจนานุกรมใช้คำว่า "ใจดำ" แต่ขยายว่าไม่หวั่นเกรง)
ใจ๋หน้อย ไจห้นฯอฯย ใจเสาะ ขี้ขลาด
คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋ยาว ไจยาวฯ มีความอดทน ไม่ท้อถอย
ใจ๋เย็น ไจเอยฯันฯ มีใจหนักแน่น ไม่โมโหฉุนเฉียวง่าย ไม่รีบเร่ง
ใจ๋หมั้น ไจหั้มฯร หนักแน่น ใจคอมั่นคง
คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋จ๋าง ไจจางฯ อ่อนใจ หมดกำลังใจ
ใจ๋อ่อน ไจอ่อฯร หมดกำลังใจ ไม่มีกำลังใจ เสียความตั้งใจ ไม่อยากทำต่อไป
⚠️ ข้อควรระวัง
ใจ๋อ่อน ในพจนานุกรมคำเมืองคือ หมดกำลังใจ ไม่อยากทำต่อ ซึ่งต่างจาก "ใจอ่อน" ในภาษากลางที่มักหมายถึงเห็นใจง่าย (ความรู้ทั่วไป) ถ้าได้ยินคนเมืองพูดว่า ใจ๋อ่อน ให้ฟังบริบทก่อน

คิดถึง ใจลอย ใจจดจ่อ

กลุ่มนี้บอกว่าใจไปอยู่ที่ไหน ใจ๋ห้อย คือคิดถึง คนึงหา ส่วน ใจ๋ลอย คือใจไม่อยู่กับเนื้อกับตัว ตรงข้ามกับ ใจ๋ติด ที่ใจจดจ่ออยู่กับสิ่งเดียว

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋ห้อย ไจห้อฯยฯ คิดถึง คนึงหา
ใจ๋ลอย ไจลอฯยฯ คิดถึงเรื่องราวต่าง ๆ จนลืมตัว เคลิบเคลิ้ม ใจไม่อยู่กับเนื้อกับตัว เผลอสติ
ใจ๋ติด ไจติดฯ ใจจดจ่อ ฝักใฝ่อยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เอาใจมุ่งอยู่
ใจ๋ใส่ ไจไส่ ตั้งใจทำงานอย่างเต็มที่ (ใส่ใจ๋ ก็ว่า)

ใจแคบและเห็นแก่ตัว

กลุ่มนี้ใหญ่ที่สุดร่วมกับกลุ่มใจดี คือ ๖ คำ พจนานุกรมให้ความหมายของ ใจ๋กีด กับ ใจ๋จ๊อม เหมือนกันทุกคำ

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋กีด ไจกีดฯ ใจแคบ ไม่นึกถึงคนอื่น ไม่เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่
ใจ๋จ๊อม ไจช้อฯม ใจแคบ ไม่นึกถึงคนอื่น ไม่เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่
ใจ๋ถี่ ไจถี่ คิดเล็กคิดน้อย ใจแคบ
ใจ๋ดำ ไจดำ ไม่กรุณา ไม่เอื้อเฟื้อใคร เห็นแก่ตัว
ใจ๋คิ่นใจ๋ค้อ ไจฅิ่นฯไจฅํอฯ ใจดำ ไร้น้ำใจ
ใจ๋หมิ่น ไจหิ่มฯร ใจคอดุร้าย สามหาว

ใจ๋ ที่ไม่ใช่ความรู้สึก

คำเหล่านี้ขึ้นต้นด้วย ใจ๋ เหมือนกัน แต่ไม่ได้บอกอารมณ์ ใจ๋บ่ดี เป็นอาการทางกาย (ใจ๋บ่าดี ก็ว่า) ส่วน ใจ๋ก๋าง ใจ๋บ้าน และ ใจ๋เมือง คือ "ใจกลาง" ของบ้านหรือเมือง

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ใจ๋ ไจ หัวใจ; สิ่งที่รู้ รู้สึก นึก และคิด; (พูดเร็ว ๆ) รีบ เช่น ใจ๋กิ๋น = รีบ ๆ กิน
ใจ๋บ่ดี ไจบํดี รู้สึกหน้ามืดตาลาย หายใจไม่สะดวกคล้ายจะเป็นลม (ใจ๋บ่าดี ก็ว่า)
ใจ๋ก๋าง ไจกลฯางฯ ศูนย์กลาง เช่น ใจ๋ก๋างบ้าน = ใจกลางหมู่บ้าน
ใจ๋บ้าน ไจบ้าฯนฯ ตำแหน่งที่ชาวบ้านกำหนดไว้เป็นใจกลางบ้าน (โดยทั่วไปเป็นตำแหน่งเสื้อบ้าน)
ใจ๋เมือง ไจเมิอฯง หลักเมือง ใจกลางของเมือง (ดือเมือง สะดือเมือง ดือเวียง ก็ว่า)

พจนานุกรมให้ตัวอย่างว่า ใจ๋ก๋างบ้าน แปลว่า ใจกลางหมู่บ้าน

ดีใจ กังวล ภูมิใจ: ใจ๋ อยู่ท้ายคำ

ใน ๓๙ คำที่ขึ้นต้นด้วย ใจ๋ ไม่มีคำที่แปลตรง ๆ ว่า ดีใจ กังวล หรือภูมิใจ แต่พจนานุกรมมีคำที่เอา ใจ๋ ไว้ท้ายคำ บอกความรู้สึกเหล่านี้ ตัวอย่างที่ตรวจแล้วมีดังนี้

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ดีใจ๋ ดีไจ ชอบใจ พอใจ ยินดี สุขใจ
ดีอ๋กดีใจ๋ ดีอ฿กฯดีไจ ดีใจมาก ชอบใจมาก ยินดีมาก
บานใจ๋ บาฯนฯไจ เบิกบาน เป็นสุข อิ่มใจ
จุ้มใจ๋ ชุ่มไจ เบิกบานใจ
ขีใจ๋ ขีไจ เดือดร้อนใจ กังวลใจ ทุกข์ใจ หนักใจ
บ่ม่วนใจ๋ บม่วฯรไจ เป็นทุกข์ใจ กังวลใจ ไม่สบายใจ
ตุ๊กข์ใจ๋ ทุก์ขฯไจ ใจเป็นทุกข์ ลำบากใจ
อิ่มไจ๋ อิ่มฯไจ สบายใจ ภูมิใจ ปลื้มใจ ปีติยินดี (อิ่มอ๋กอิ่มไจ๋ ก็ว่า)
ม่วนอ๋กม่วนใจ๋ ม่วฯรอ฿กฯม่วฯรไจ ปลื้มใจ สบายใจ
ต่ำค้อยน้อยใจ๋ ตําค้ลฯอฯยฯน้อฯยฯไจ รู้สึกเสียใจ
ถอดใจ๋ ถอฯดไจ ยอมแพ้ ท้อถอย ถอยกลางคัน
ℹ️ ข้อมูล
อิ่มไจ๋ พจนานุกรมสะกดด้วย ไจ๋ (ไม้ม้วน) ไม่ใช่ ใจ๋ (ไม้มลาย) เราเขียนตามพจนานุกรมและไม่ปรับให้เหมือนคำอื่น

เทียบกับใจในภาษาไทยกลาง

ส่วนนี้เป็นความรู้ทั่วไปของภาษาไทยกลาง ไม่ได้มาจากพจนานุกรมของเรา คำอย่าง ใจดี ใจร้อน ใจเย็น ใจแคบ ใจดำ ใจลอย มีในภาษากลางเช่นกัน และความหมายหลักใกล้กับที่พจนานุกรมคำเมืองให้ไว้ ผู้พูดภาษากลางจึงเดาถูกได้หลายคำ จุดที่ต้องระวังมีสองข้อ

  • ใจ๋อ่อน ภาษากลางมักหมายถึงเห็นใจง่าย แต่คำเมืองในพจนานุกรมคือหมดกำลังใจ
  • ใจ๋หน้อย ฟังคล้าย "น้อยใจ" ในภาษากลาง แต่คำเมืองแปลว่าใจเสาะ ขี้ขลาด

ถ้าสนใจคำอื่นที่ฟังเหมือนกันแต่ความหมายต่างกัน อ่านต่อที่ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องความรู้สึก

ลองเล่น: วงล้อความรู้สึก

แตะส่วนของวงล้อเพื่อเปิดคำ ใจ๋ ของแต่ละความรู้สึก (กลุ่มดีใจ กังวล และภูมิใจจะเป็นคำที่ ใจ๋ อยู่ท้ายคำ) แล้วกดแท็บที่ ๒ เพื่อทดสอบ ๕ ข้อ

สรุป

  • ใจ๋ คือหัวใจและจิตใจ ในพจนานุกรมมีคำที่ขึ้นต้นด้วย ใจ๋ ๓๙ รายการ จัดได้ ๑๐ กลุ่ม
  • กลุ่มใหญ่คือใจดี และใจแคบ (กลุ่มละ ๖ คำ) ส่วนโกรธมี ๔ คำ อดทน ใจร้อน และกล้า กลุ่มละ ๓ คำ
  • ไม่มี ใจ๋ฮ้าย ส่วน ใจ๋หน้อย แปลว่าขี้ขลาด ไม่ใช่น้อยใจ
  • ดีใจ กังวล ภูมิใจ ใช้ ใจ๋ ท้ายคำ เช่น ดีใจ๋ ขีใจ๋ อิ่มไจ๋
  • ระวัง ใจ๋อ่อน ที่ต่างจากภาษากลาง

เมื่อเจ็บหรือตกใจ คนเมืองมีคำอุทานให้ใช้ อ่านต่อที่ คำอุทานคำเมือง และถ้าอยากรู้ว่า บ่ ในคำอย่าง ใจ๋บ่ดี ทำงานอย่างไร ดู คำปฏิเสธคำเมือง หรือค้นคำเพิ่มในพจนานุกรม: ใจ๋

แหล่งอ้างอิง

  • พจนานุกรมมรดกล้านนา: ใจ๋ · ใจ๋ดี · ใจ๋เย็น · ใจ๋หน้อย · ดีใจ๋
  • ประโยคตัวอย่างเป็นของมรดกล้านนาแต่งเพื่อฝึก (อยู่ในวิดเจ็ต); ส่วนเทียบภาษาไทยกลางเป็นความรู้ทั่วไป

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 40 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "ใจ๋" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 50 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

มือของช่างฟ้อนเล็บสวมเล็บยาวสีทองทุกนิ้ว ยกขึ้นกลางอากาศขณะฟ้อนเล็บที่เชียงใหม่

คำเรียกอวัยวะในคำเมือง: หัว ต๋า ดัง มือ ตี๋น และสำนวน

14 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนคำเรียกอวัยวะในคำเมืองตั้งแต่หัวจรดตี๋น จากพจนานุกรมมรดกล้านนา รู้จักดัง ฮูดัง กาง ต๋าสอก แม้ม บ่าแกว และสำนวนอย่าง มือเยน หูเบา ใจ๋ห้…

ยามรุ่งเช้าบนจุดชมวิวบนเขา ทะเลหมอกขาวปกคลุมหุบเขาด้านล่าง ฟ้าสีส้มม่วง มีสวนดอกไม้และกะหล่ำสีม่วงเขียวด้านหน้า

เพลงท็อปออฟเดอะเวิลด์ (Top of the World): อู้เป็นคำเมือง

19 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เพลง Top of the World ของ Carpenters ถ้าเป็นคนเมืองจะอู้ว่าอย่างไร เรียนคำเมืองเรื่องความสุข ม่วน จื้นย้าว ดีใจ๋ ป๋ายดอย ฟ้าใส แดดส่อง เทีย…

ผู้คนเดินเที่ยวถนนคนเดินท่าแพ เชียงใหม่ยามค่ำ สองข้างทางมีแผงขายของและร้านอาหาร

คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง: ยินดี ลำแต๊ งามแต๊ ม่วน บ่เป๋นหยัง

16 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

คำเมืองง่าย ๆ สำหรับคนมาเที่ยวเหนือ ขอบคุณว่า ยินดี ชมอาหารว่า ลำแต๊ ชมวิวว่า งามแต๊ ขอโทษว่า สูมาเต๊อะ พร้อมคำลงท้าย เจ้า ที่คนเมืองฟังแล้…

ป้ายวงกลมสีน้ำเงินติดกำแพงอิฐ มีข้อความภาษาอังกฤษว่า The Beatles played their last live performance on the roof of this building, 30th January 1969

เพลงเลตอิตบี (Let It Be): เล่าความคิดของเพลงเป็นคำเมือง

19 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เพลง Let It Be ของ The Beatles ถ้าเป็นคนเมืองจะอู้ว่าอย่างไร เรียนคำเมืองเรื่องใจ๋เย็น ยอม บ่ต้องกึ๊ดหลาย แม่ในความฝัน และแสงสว่าง เทียบกับ…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด