
ภาพ: Christophe95 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ใจ๋คำเมือง: ใจ๋ดี ใจ๋เย็น ใจ๋ฮ้อน ใจ๋หน้อย บอกความรู้สึก
ใจ๋ ไจ (คำเมืองอ่านว่า ใจ๋) คือคำที่คนเมืองใช้เรียกทั้งหัวใจและสิ่งที่รู้สึกนึกคิดอยู่ข้างใน และเป็นหัวคำของคำบอกความรู้สึกถึง ๓๙ รายการในพจนานุกรมมรดกล้านนา ตั้งแต่ ใจ๋ดี ไปจนถึง ใจ๋หน้อย บทเรียนนี้จัดคำเหล่านั้นตามความรู้สึก เพื่อให้รู้ว่าอยากบอกว่าโกรธ อดทน หรือคิดถึง คำเมืองมีคำว่าอะไร
ใจ๋ คืออะไร: หัวใจ ความคิด และคำพูดเร็ว ๆ
พจนานุกรมให้ความหมายของ ใจ๋ ไว้สามอย่าง
- อวัยวะ คือหัวใจ ที่ทำให้รู้สึกใจเต้น ใจสั่น ใจหวิว
- ส่วนที่รู้ รู้สึก นึก และคิด คือใจในความหมายของจิตใจ
- คำพูดเร็ว ๆ ใช้แทน ขะใจ๋ แปลว่ารีบร้อน เช่น ใจ๋กิ๋น แปลว่า รีบ ๆ กิน
ความหมายที่สองคือรากของคำทั้งชุดนี้ เมื่อเอา ใจ๋ ไปต่อกับคำอื่น ก็ได้คำที่บอกว่าใจเป็นอย่างไร
๓๙ คำ แบ่งเป็น ๑๐ กลุ่ม
พจนานุกรมมีคำที่ขึ้นต้นว่า ใจ๋ ทั้งหมด ๓๙ รายการ (นับ ใจ๋ เองด้วย) ตารางนี้จัดกลุ่มตามความหมายที่พจนานุกรมให้ไว้
| กลุ่ม | จำนวนคำ | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| ใจดี ใจบุญ ซื่อตรง | ๖ | ใจ๋ดี ใจ๋บุญ ใจ๋ใหญ่ |
| ชอบใจ พอใจ | ๓ | ใจ๋มัก ใจ๋หุม ใจ๋ฮัก |
| โกรธ | ๔ | ใจ๋ขึ้น ใจ๋หิ้น ใจ๋สั้น |
| ใจร้อน ตัดสินใจไว | ๓ | ใจ๋ฮ้อน ใจ๋ห้าว ใจ๋ม่อ |
| กล้า และขี้ขลาด | ๓ | ใจ๋ก้า ใจ๋หน้อย |
| อดทน ใจเย็น | ๓ | ใจ๋ยาว ใจ๋เย็น ใจ๋หมั้น |
| ท้อ หมดกำลังใจ | ๒ | ใจ๋อ่อน ใจ๋จ๋าง |
| คิดถึง ใจลอย ใจจดจ่อ | ๔ | ใจ๋ห้อย ใจ๋ลอย ใจ๋ติด |
| ใจแคบ เห็นแก่ตัว | ๖ | ใจ๋กีด ใจ๋ดำ ใจ๋ถี่ |
| ไม่ใช่ความรู้สึก | ๕ | ใจ๋บ่ดี ใจ๋ก๋าง ใจ๋เมือง |
ใจดี ใจบุญ ซื่อตรง
กลุ่มนี้เป็นคำชมคน พจนานุกรมให้ความหมายตรงกับที่เดาได้ แต่มีรายละเอียดน่าสังเกต เช่น ใจ๋ใหญ่ ไม่ได้แค่ใจกว้าง แต่หมายถึงเผื่อแผ่เกินฐานะ มีใจนักเลง
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋ดี | ไจดี | มีใจเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ มีใจเมตตากรุณา ใจเย็นไม่โกรธง่าย ไม่เห็นแก่ตัว |
| ใจ๋บุญ | ไจบุญ | ชอบทำบุญทำกุศล มีใจฝักใฝ่ในการบุญ |
| ใจ๋ใหญ่ | ไจไห่ยฯ | ใจกว้าง ใจกล้าหาญ มีใจเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่เกินฐานะ มีใจนักเลง |
| ใจ๋สูง | ไจสูง | มีใจใฝ่ในทางดี ไม่มีใจคิดร้ายใคร |
| ใจ๋หลิ่งน้อม | ไจหิ่ลฯงน้อฯม | ใจใฝ่ในกุศลกรรม |
| ใจ๋ซื่อใจ๋ใส | ไจซื่ไจไส | ใจจริง ตรงไปตรงมา ซื่อสัตย์ |
ชอบใจ พอใจ
พจนานุกรมให้ความหมายของ ใจ๋หุม กับ ใจ๋ฮัก ว่า "ใจชอบ ใจนิยม พอใจ" และบอกว่าสองคำนี้ ก็ว่า เป็นคำเดียวกัน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋มัก | ไจมักฯ | ชอบใจ ต้องการ ประสงค์ ปรารถนา |
| ใจ๋หุม | ไจหุม | ใจชอบ ใจนิยม พอใจ (ใจ๋ฮัก ก็ว่า) |
| ใจ๋ฮัก | ไจรักฯ | ใจชอบ ใจนิยม พอใจ (ใจ๋หุม ก็ว่า) |
โกรธและใจร้อน
ใจ๋ขึ้น กับ ใจ๋บ่ได้ คือโกรธเมื่อมีเรื่องเกิดขึ้น ส่วน ใจ๋หิ้น กับ ใจ๋สั้น คือนิสัยโกรธง่าย ถ้าเป็นนิสัยรีบร้อนและกล้าลุยไม่ทันคิด พจนานุกรมมีอีกชุดหนึ่ง
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋ขึ้น | ไจขึ้นฯ | ฉุนโกรธ ไม่พอใจ เสียอารมณ์ |
| ใจ๋บ่ได้ | ไจบํได้ | โกรธ อดทนต่อไปไม่ได้อีกแล้ว |
| ใจ๋หิ้น | ไจหิ้นฯ | โกรธง่าย ขี้โมโห ฉุนเฉียว หงุดหงิด หมดความอดทน |
| ใจ๋สั้น | ไจสั้นฯ | ใจคอดุร้าย โกรธง่าย |
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋ฮ้อน | ไจร้อฯร | มีใจไม่หนักแน่น โมโหฉุนเฉียวง่าย รีบร้อนกระวนกระวายอยากจะได้ |
| ใจ๋ห้าว | ไจห้าวฯ | ใจร้อน เร่งรีบ กล้าบ้าบิ่น กล้าอย่างมุทะลุ |
| ใจ๋ม่อ | ไจมํอฯ | ใจง่าย ใจเร็ว ตัดสินใจไว |
กล้า ขี้ขลาด อดทน และท้อ
ใจ๋ก้า คือกล้า ส่วนคู่ตรงข้ามคือ ใจ๋หน้อย ที่แปลว่าใจเสาะ ขี้ขลาด ด้านอดทนมี ใจ๋ยาว ใจ๋เย็น ใจ๋หมั้น และเมื่อหมดแรงสู้ก็มี ใจ๋อ่อน กับ ใจ๋จ๋าง
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋ก้า | ไจก้ลฯา | กล้าทำ กล้าหาญ มีจิตใจไม่ครั่นคร้าม |
| ใจ๋กั๋ด | ไจกัดฯ | พจนานุกรมว่า ใจดำ ไม่หวั่นเกรง (พจนานุกรมใช้คำว่า "ใจดำ" แต่ขยายว่าไม่หวั่นเกรง) |
| ใจ๋หน้อย | ไจห้นฯอฯย | ใจเสาะ ขี้ขลาด |
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋ยาว | ไจยาวฯ | มีความอดทน ไม่ท้อถอย |
| ใจ๋เย็น | ไจเอยฯันฯ | มีใจหนักแน่น ไม่โมโหฉุนเฉียวง่าย ไม่รีบเร่ง |
| ใจ๋หมั้น | ไจหั้มฯร | หนักแน่น ใจคอมั่นคง |
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋จ๋าง | ไจจางฯ | อ่อนใจ หมดกำลังใจ |
| ใจ๋อ่อน | ไจอ่อฯร | หมดกำลังใจ ไม่มีกำลังใจ เสียความตั้งใจ ไม่อยากทำต่อไป |
คิดถึง ใจลอย ใจจดจ่อ
กลุ่มนี้บอกว่าใจไปอยู่ที่ไหน ใจ๋ห้อย คือคิดถึง คนึงหา ส่วน ใจ๋ลอย คือใจไม่อยู่กับเนื้อกับตัว ตรงข้ามกับ ใจ๋ติด ที่ใจจดจ่ออยู่กับสิ่งเดียว
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋ห้อย | ไจห้อฯยฯ | คิดถึง คนึงหา |
| ใจ๋ลอย | ไจลอฯยฯ | คิดถึงเรื่องราวต่าง ๆ จนลืมตัว เคลิบเคลิ้ม ใจไม่อยู่กับเนื้อกับตัว เผลอสติ |
| ใจ๋ติด | ไจติดฯ | ใจจดจ่อ ฝักใฝ่อยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เอาใจมุ่งอยู่ |
| ใจ๋ใส่ | ไจไส่ | ตั้งใจทำงานอย่างเต็มที่ (ใส่ใจ๋ ก็ว่า) |
ใจแคบและเห็นแก่ตัว
กลุ่มนี้ใหญ่ที่สุดร่วมกับกลุ่มใจดี คือ ๖ คำ พจนานุกรมให้ความหมายของ ใจ๋กีด กับ ใจ๋จ๊อม เหมือนกันทุกคำ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋กีด | ไจกีดฯ | ใจแคบ ไม่นึกถึงคนอื่น ไม่เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ |
| ใจ๋จ๊อม | ไจช้อฯม | ใจแคบ ไม่นึกถึงคนอื่น ไม่เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ |
| ใจ๋ถี่ | ไจถี่ | คิดเล็กคิดน้อย ใจแคบ |
| ใจ๋ดำ | ไจดำ | ไม่กรุณา ไม่เอื้อเฟื้อใคร เห็นแก่ตัว |
| ใจ๋คิ่นใจ๋ค้อ | ไจฅิ่นฯไจฅํอฯ | ใจดำ ไร้น้ำใจ |
| ใจ๋หมิ่น | ไจหิ่มฯร | ใจคอดุร้าย สามหาว |
ใจ๋ ที่ไม่ใช่ความรู้สึก
คำเหล่านี้ขึ้นต้นด้วย ใจ๋ เหมือนกัน แต่ไม่ได้บอกอารมณ์ ใจ๋บ่ดี เป็นอาการทางกาย (ใจ๋บ่าดี ก็ว่า) ส่วน ใจ๋ก๋าง ใจ๋บ้าน และ ใจ๋เมือง คือ "ใจกลาง" ของบ้านหรือเมือง
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ใจ๋ | ไจ | หัวใจ; สิ่งที่รู้ รู้สึก นึก และคิด; (พูดเร็ว ๆ) รีบ เช่น ใจ๋กิ๋น = รีบ ๆ กิน |
| ใจ๋บ่ดี | ไจบํดี | รู้สึกหน้ามืดตาลาย หายใจไม่สะดวกคล้ายจะเป็นลม (ใจ๋บ่าดี ก็ว่า) |
| ใจ๋ก๋าง | ไจกลฯางฯ | ศูนย์กลาง เช่น ใจ๋ก๋างบ้าน = ใจกลางหมู่บ้าน |
| ใจ๋บ้าน | ไจบ้าฯนฯ | ตำแหน่งที่ชาวบ้านกำหนดไว้เป็นใจกลางบ้าน (โดยทั่วไปเป็นตำแหน่งเสื้อบ้าน) |
| ใจ๋เมือง | ไจเมิอฯง | หลักเมือง ใจกลางของเมือง (ดือเมือง สะดือเมือง ดือเวียง ก็ว่า) |
พจนานุกรมให้ตัวอย่างว่า ใจ๋ก๋างบ้าน แปลว่า ใจกลางหมู่บ้าน
ดีใจ กังวล ภูมิใจ: ใจ๋ อยู่ท้ายคำ
ใน ๓๙ คำที่ขึ้นต้นด้วย ใจ๋ ไม่มีคำที่แปลตรง ๆ ว่า ดีใจ กังวล หรือภูมิใจ แต่พจนานุกรมมีคำที่เอา ใจ๋ ไว้ท้ายคำ บอกความรู้สึกเหล่านี้ ตัวอย่างที่ตรวจแล้วมีดังนี้
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ดีใจ๋ | ดีไจ | ชอบใจ พอใจ ยินดี สุขใจ |
| ดีอ๋กดีใจ๋ | ดีอ฿กฯดีไจ | ดีใจมาก ชอบใจมาก ยินดีมาก |
| บานใจ๋ | บาฯนฯไจ | เบิกบาน เป็นสุข อิ่มใจ |
| จุ้มใจ๋ | ชุ่มไจ | เบิกบานใจ |
| ขีใจ๋ | ขีไจ | เดือดร้อนใจ กังวลใจ ทุกข์ใจ หนักใจ |
| บ่ม่วนใจ๋ | บม่วฯรไจ | เป็นทุกข์ใจ กังวลใจ ไม่สบายใจ |
| ตุ๊กข์ใจ๋ | ทุก์ขฯไจ | ใจเป็นทุกข์ ลำบากใจ |
| อิ่มไจ๋ | อิ่มฯไจ | สบายใจ ภูมิใจ ปลื้มใจ ปีติยินดี (อิ่มอ๋กอิ่มไจ๋ ก็ว่า) |
| ม่วนอ๋กม่วนใจ๋ | ม่วฯรอ฿กฯม่วฯรไจ | ปลื้มใจ สบายใจ |
| ต่ำค้อยน้อยใจ๋ | ตําค้ลฯอฯยฯน้อฯยฯไจ | รู้สึกเสียใจ |
| ถอดใจ๋ | ถอฯดไจ | ยอมแพ้ ท้อถอย ถอยกลางคัน |
เทียบกับใจในภาษาไทยกลาง
ส่วนนี้เป็นความรู้ทั่วไปของภาษาไทยกลาง ไม่ได้มาจากพจนานุกรมของเรา คำอย่าง ใจดี ใจร้อน ใจเย็น ใจแคบ ใจดำ ใจลอย มีในภาษากลางเช่นกัน และความหมายหลักใกล้กับที่พจนานุกรมคำเมืองให้ไว้ ผู้พูดภาษากลางจึงเดาถูกได้หลายคำ จุดที่ต้องระวังมีสองข้อ
- ใจ๋อ่อน ภาษากลางมักหมายถึงเห็นใจง่าย แต่คำเมืองในพจนานุกรมคือหมดกำลังใจ
- ใจ๋หน้อย ฟังคล้าย "น้อยใจ" ในภาษากลาง แต่คำเมืองแปลว่าใจเสาะ ขี้ขลาด
ถ้าสนใจคำอื่นที่ฟังเหมือนกันแต่ความหมายต่างกัน อ่านต่อที่ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องความรู้สึก
ลองเล่น: วงล้อความรู้สึก
แตะส่วนของวงล้อเพื่อเปิดคำ ใจ๋ ของแต่ละความรู้สึก (กลุ่มดีใจ กังวล และภูมิใจจะเป็นคำที่ ใจ๋ อยู่ท้ายคำ) แล้วกดแท็บที่ ๒ เพื่อทดสอบ ๕ ข้อ
สรุป
- ใจ๋ คือหัวใจและจิตใจ ในพจนานุกรมมีคำที่ขึ้นต้นด้วย ใจ๋ ๓๙ รายการ จัดได้ ๑๐ กลุ่ม
- กลุ่มใหญ่คือใจดี และใจแคบ (กลุ่มละ ๖ คำ) ส่วนโกรธมี ๔ คำ อดทน ใจร้อน และกล้า กลุ่มละ ๓ คำ
- ไม่มี ใจ๋ฮ้าย ส่วน ใจ๋หน้อย แปลว่าขี้ขลาด ไม่ใช่น้อยใจ
- ดีใจ กังวล ภูมิใจ ใช้ ใจ๋ ท้ายคำ เช่น ดีใจ๋ ขีใจ๋ อิ่มไจ๋
- ระวัง ใจ๋อ่อน ที่ต่างจากภาษากลาง
เมื่อเจ็บหรือตกใจ คนเมืองมีคำอุทานให้ใช้ อ่านต่อที่ คำอุทานคำเมือง และถ้าอยากรู้ว่า บ่ ในคำอย่าง ใจ๋บ่ดี ทำงานอย่างไร ดู คำปฏิเสธคำเมือง หรือค้นคำเพิ่มในพจนานุกรม: ใจ๋
แหล่งอ้างอิง
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 40 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ใจ๋" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 50 คำ จำได้แค่ไหน?


