พระอุบาลีคุณูปมาจารย์: ปราชญ์สงฆ์เมืองแพร่แห่งวัดพระสิงห์

พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว) เป็นพระมหาเถระชาวแพร่ ผู้เป็นเจ้าอาวาส วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร เชียงใหม่ อยู่นานกว่า ๒๐ ปี ท่านเป็นผู้วางรากการศึกษาของพระสงฆ์ในภาคเหนือ ชำระคัมภีร์ มหาชาติฉบับสร้อยสังกร ที่พระนักเทศน์ล้านนานิยมใช้จนถึงทุกวันนี้ และเรียบเรียงตำรา หลักภาษาไทยพายัพ ซึ่งมีทั้งพจนานุกรมและแบบเรียนภาษาล้านนา บทความนี้เล่าประวัติของท่านจากเอกสารที่ตรวจสอบได้ พร้อมเพลง แสงประทีปแห่งล้านนา ที่แต่งขึ้นเพื่อน้อมรำลึกถึงท่าน

ชาติภูมิ: บุตรเมืองแพร่

ท่านมีนามเดิมว่า ฟู บรรเลง เกิดเมื่อวันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๔๔ ที่ตำบลในเมือง อำเภอเมืองแพร่ เป็นบุตรของนายหนานแสนกับแม่เจ้าฟอง บรรเลง ซึ่งเป็นเชื้อสายของ พระยาพิมพิสารราชา เจ้าผู้ครองนครแพร่ (ทำเนียบพระสังฆาธิการ; วิกิพีเดีย)

แพร่ ในภาษาล้านนาคือ เมืองแป้ เมิอฯงแระฯพ่ (คำเมืองอ่านว่า เมืองแป้) พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าคำเมืองออกเสียงชื่อจังหวัดแพร่ว่า "แป้" หรือ "เมืองแป้" ก่อนบวช ท่านเรียนจบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๒ และสอบได้ประกาศนียบัตรครูชั้นต้น ซึ่งเป็นพื้นฐานของงานด้านการศึกษาตลอดชีวิตของท่าน

บรรพชาอุปสมบทและการศึกษา

ท่านบรรพชาเป็นสามเณรเมื่อวันที่ ๒๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๖๑ ที่วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ กรุงเทพฯ โดยมีสมเด็จพระวันรัต (เฮง เขมจารี) ขณะดำรงสมณศักดิ์ที่พระธรรมไตรโลกาจารย์ เป็นพระอุปัชฌาย์

ต่อมาอุปสมบทเป็นพระภิกษุ หรือ ตุ๊เจ้า ทุเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊เจ้า) ตามที่คนล้านนาเรียกพระสงฆ์ เมื่อวันที่ ๒๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๔ ที่วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม โดยมีสมเด็จพระวันรัต (จ่าย ปุณฺณทตฺโต) เป็นพระอุปัชฌาย์ ได้ฉายาว่า อตฺตสิโว หลังบวชได้ศึกษาจนสอบได้ นักธรรมชั้นโท และ เปรียญธรรม ๖ ประโยค

งานปกครองคณะสงฆ์ภาคเหนือ

ท่านขึ้นมาทำงานในภาคเหนือตั้งแต่อายุไม่ถึง ๓๐ ปี และดูแลคณะสงฆ์ในหลายจังหวัดอยู่นานกว่า ๓๐ ปี ทำเนียบพระสังฆาธิการบันทึกตำแหน่งของท่านไว้ดังนี้

ตำแหน่งเจ้าอาวาส ในภาษาล้านนาเรียกว่า ตุ๊เจ้าหัววัด ทุเจั้าห฿วฯวัดฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊เจ้าหัววัด) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าหมายถึง "พระอธิการวัด, เจ้าอาวาส"

ผู้วางรากการศึกษาสงฆ์ในภาคเหนือ

งานที่ทำให้ท่านเป็นที่จดจำมากที่สุดคือ การศึกษา ท่านได้ก่อตั้ง โรงเรียนพระปริยัติธรรม ขึ้นที่วัดพระบาทมิ่งเมือง แพร่ และที่วัดพระสิงห์ เชียงใหม่ และสร้าง โรงเรียนธรรมราชศึกษา ขึ้นด้วย (ทำเนียบพระสังฆาธิการ) วิกิพีเดียภาษาไทยระบุเพิ่มเติมว่า ท่านขึ้นไปจัดการศึกษาพระปริยัติธรรมที่เชียงใหม่ในช่วง พ.ศ. ๒๔๗๑–๒๔๗๒ แล้วขยายไปยังแพร่ เชียงราย และลำปาง และจัดตั้งโรงเรียนปริยัติสามัญที่แพร่ระหว่าง พ.ศ. ๒๔๗๓–๒๔๙๔

ท่านยังเป็นพระอุปัชฌาย์ของพระสงฆ์ล้านนารุ่นต่อมาหลายรูป ตัวอย่างหนึ่งคือ พระมหาโพธิวงศาจารย์ (สุจี กตสาโร) ซึ่งอุปสมบทที่วัดกาญจนาราม อำเภอเมืองแพร่ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๑ โดยมีท่าน ขณะดำรงสมณศักดิ์ที่ พระปริยัติวงศาจารย์ เป็นพระอุปัชฌาย์ (ทำเนียบพระสังฆาธิการ)

มหาชาติสร้อยสังกร และหลักภาษาไทยพายัพ

ท่านให้ความสำคัญกับ วรรณกรรมล้านนา มาก งานสำคัญชิ้นหนึ่งคือการชำระ ธรรมมหาชาติ ธัม์มฯมหาชาติ (คำเมืองอ่านว่า ธรรมหมะหาจ้าด) หรือมหาเวสสันดรชาดกฉบับล้านนา ซึ่งใช้เทศน์ใน ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง ปาเวณีตั้งฯธัม์มฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง) ท่านรวบรวมหลายสำนวน แล้วชำระและพิมพ์เป็นอักษรไทยใน พ.ศ. ๒๔๙๘ ขณะดำรงสมณศักดิ์ที่ พระธรรมราชานุวัตร โดยสำนักพิมพ์ ส. ธรรมภักดี ในชื่อ "ธรรมมหาชาติภาคพายัพฉบับสร้อยสังกร"

ในคำปรารภของหนังสือ ท่านอธิบายที่มาของชื่อไว้เอง ดังที่ วาทิต ธรรมเชื้อ (๒๕๕๖) ยกมาอ้างในวารสารมหาวิทยาลัยศิลปากร

ข้าพเจ้าได้พยายามเรียบเรียงธรรมมหาชาติล้านนา โดยให้มีถ้อยคำสัมผัสกันมากที่สุด ที่ชาวล้านนาเรียกว่า "สร้อย" จึงให้นามว่า "ธรรมมหาชาติภาคพายัพฉบับสร้อยสังกร" ความจริงไม่ใช่ธรรมที่ข้าพเจ้าแต่งขึ้นเอง แต่คัดลอกเอาธรรมมหาชาติหลายฉบับแล้วแก้ไขปรับปรุงต่อเติมให้เหมาะสม … แต่ก็พยายามรักษาภาษาล้านนาโบราณ ไม่ให้ภาษาสมัยใหม่ปะปน — พระธรรมราชานุวัตร (๒๔๙๘) อ้างใน วาทิต ธรรมเชื้อ (๒๕๕๖)

วาทิตอธิบายว่า การพิมพ์เป็นอักษรไทยทำให้พระภิกษุที่อ่าน ตั๋วเมือง ต฿วฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วเมือง) หรืออักษรธรรมล้านนาไม่ได้ ก็สามารถอ่านและใช้เทศน์ได้สะดวก และสำนวนนี้เขียนเป็นร่ายยาวที่เอื้อต่อการเทศน์ จึงเป็นที่นิยมของพระนักเทศน์เป็นพิเศษ ส่วน ณฐกร ปฏิภาณเมธี และคณะ (๒๕๖๖) สรุปว่าท่านปรับปรุงต้นฉบับใน ๓ ด้าน คือ เสียงของคำโดยเฉพาะเสียงสัมผัส คำศัพท์ และความหมาย และฉบับนี้ยังได้รับความนิยมมาจนปัจจุบัน อ่านเรื่องการเทศน์มหาชาติเพิ่มเติมได้ที่บทความ ตั้งธรรมหลวง

ผลงานอีกชิ้นคือตำรา หลักภาษาไทยพายัพ ซึ่งมีทั้งพจนานุกรมภาษาไทยกลาง–ภาษาไทยถิ่นเหนือ และแบบเรียนภาษาล้านนา (ทำเนียบพระสังฆาธิการ) งานชิ้นนี้คือการเก็บรักษา กำเมือง คำฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า กำเมือง) ไว้ในรูปตำราที่คนรุ่นหลังใช้เรียนได้ ซึ่งเป็นงานแบบเดียวกับที่พจนานุกรมมรดกล้านนาทำอยู่ในวันนี้

สมณศักดิ์

ราชทินนามที่ท่านได้รับตามลำดับ ตามที่ทำเนียบพระสังฆาธิการและวิกิพีเดีย (ซึ่งอ้างราชกิจจานุเบกษา) บันทึกไว้

ร่วมยุคกับครูบาศรีวิชัย

ท่านทำงานในภาคเหนือช่วงเดียวกับ ครูบาศรีวิชัย ระฯคูบาฯระฯสีวิไชยฯ (คำเมืองอ่านว่า ครูบาศรีวิชัย) พระสงฆ์ที่ชาวล้านนายกย่องเป็นตนบุญ คำว่า ครูบา ระฯคูบาฯ (คำเมืองอ่านว่า ครูบา) ในพจนานุกรมหมายถึงตำแหน่งทางสังคมของสงฆ์ที่ใช้เฉพาะในวัฒนธรรมล้านนา เพื่อยกย่องพระผู้อาวุโสที่เคร่งครัดในพระวินัย

เส้นทางของทั้งสองรูปต่างกัน ครูบาศรีวิชัยเติบโตในจารีตสงฆ์ล้านนาเดิม ส่วนพระอุบาลีคุณูปมาจารย์บวชและเรียนที่กรุงเทพฯ แล้วขึ้นมาทำงานในระบบการปกครองและการศึกษาของคณะสงฆ์ส่วนกลาง แต่วัดสำคัญที่ทั้งสองดูแลมีจุดที่ซ้อนกัน งานวิจัยของกฤษณา หงษ์อุเทน (๒๕๖๔) ระบุว่าครูบาศรีวิชัยบูรณะ พระธาตุช่อแฮ ใน พ.ศ. ๒๔๖๖ และ วัดพระสิงห์ ใน พ.ศ. ๒๔๖๗ อีกราว ๒๖–๒๗ ปีต่อมา พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ได้เป็นเจ้าอาวาสทั้งสองวัดนี้

ในช่วงที่ครูบาศรีวิชัยถูกไต่สวนเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๘–๒๔๗๙ ท่านเป็นเจ้าคณะจังหวัดแพร่แล้ว แหล่งข้อมูลที่อ้างถึงในบทความนี้ไม่ได้บันทึกว่าท่านมีบทบาทในเรื่องนั้นโดยตรง อ่านเรื่องราวของครูบาศรีวิชัยได้ที่บทความ ครูบาศรีวิชัย

มรณภาพ

พระอุบาลีคุณูปมาจารย์มรณภาพด้วยโรคกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน เมื่อวันที่ ๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๑๖ เวลา ๑๗.๑๐ น. ที่โรงพยาบาลรามาธิบดี สิริอายุ ๗๑ ปี พรรษา ๕๒ ตั้งศพบำเพ็ญกุศลที่วัดพระสิงห์ และได้รับพระราชทานน้ำสรงศพ โกศ และเครื่องประกอบสมณศักดิ์ เมื่อวันที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๕๑๗ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จฯ มาพระราชทานเพลิงศพที่วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร (ทำเนียบพระสังฆาธิการ; วิกิพีเดีย)

เพลงแสงประทีปแห่งล้านนา

แสงประทีปแห่งล้านนา (The Light of Lanna) เป็นเพลงน้อมรำลึกพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว) เนื้อร้องและทำนองโดย อ.จรีย์ สุนทรสิงห์ เผยแพร่ใน OverNormal Play เมื่อ ๑ ตุลาคม ๒๕๖๙ เนื้อเพลงเล่าถึงสายเลือดเมืองแพร่ของท่าน โรงเรียนธรรมราช วัดพระสิงห์ หลักภาษาไทยพายัพ และมหาชาติสร้อยสังกร

▶

พระอุบาลีคุณูปมาจารย์… ร่มโพธิ์ไทรคุ้มกัน
มอบวิชาความรู้… ให้ศิษย์ใช้ฝ่าฟัน
เป็นพระคุณยิ่งใหญ่… ร้อยศรัทธาผูกพัน
ชื่อ ฟู อตฺตสิโว… สถิตอยู่นิรันดร์
— แสงประทีปแห่งล้านนา, เนื้อร้อง อ.จรีย์ สุนทรสิงห์ (OverNormal)

ฟังเพลงฉบับเต็ม อ่านเนื้อเพลงทั้งหมด และฟังฉบับบรรเลงได้ที่ OverNormal Play: แสงประทีปแห่งล้านนา

สรุป

• พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว) เกิดที่เมืองแพร่ พ.ศ. ๒๔๔๔ บวชและเรียนที่กรุงเทพฯ จนได้เปรียญธรรม ๖ ประโยค
• ท่านดูแลคณะสงฆ์ภาคเหนือกว่า ๓๐ ปี เป็นเจ้าคณะจังหวัดแพร่ และเจ้าอาวาสวัดพระสิงห์ เชียงใหม่ ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๙๓ จนมรณภาพ
• ท่านก่อตั้งโรงเรียนพระปริยัติธรรมและโรงเรียนธรรมราชศึกษา ให้ทั้งพระ เณร และเด็กได้เรียน
• ท่านชำระ มหาชาติฉบับสร้อยสังกร (๒๔๙๘) ที่พระนักเทศน์ยังนิยมใช้ และเรียบเรียง หลักภาษาไทยพายัพ
• ท่านมรณภาพเมื่อ ๕ มีนาคม ๒๕๑๖ และมีเพลง แสงประทีปแห่งล้านนา ที่แต่งขึ้นเพื่อรำลึกถึงท่าน

ค้นคำล้านนาเกี่ยวกับวัดและพระสงฆ์เพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องพระสงฆ์ล้านนาอีกรูปได้ที่บทความ ครูบาศรีวิชัย

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: พระสิงห์ · เมืองแป้ · ตุ๊เจ้าหัววัด · ครูบา
• ทำเนียบพระสังฆาธิการ. พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว ป.ธ.๖). (ประวัติ ตำแหน่ง สมณศักดิ์ และมรณกาล)
• ทำเนียบพระสังฆาธิการ. พระมหาโพธิวงศาจารย์ (สุจี กตสาโร ป.ธ.๓). (การอุปสมบท พ.ศ. ๒๔๘๑)
• วาทิต ธรรมเชื้อ. (๒๕๕๖). วรรณศิลป์ล้านนาจากมหาชาติภาคพายัพ สำนวนสร้อยสังกร. วารสารมหาวิทยาลัยศิลปากร ฉบับภาษาไทย ๓๓(๑)
• ณฐกร ปฏิภาณเมธี (ไชยบุตร) และคณะ. (๒๕๖๖). การวิเคราะห์หลักธรรมที่ปรากฏในมหาชาติเวสสันดรชาดก ฉบับสร้อยสังกร ตามกรอบแนวคิดธรรมนูญชีวิตของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต). วารสารรัฐศาสตร์รอบรู้และสหวิทยาการ ๖(๓)
• กฤษณา หงษ์อุเทน. (๒๕๖๔). อนุสาวรีย์ครูบาศรีวิชัย ณ เชิงดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่: ปิดตำนานปาฏิหาริย์แห่งอมตะวาจาครูบาศรีวิชัย. วารสารวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๑๒(๒)
• Bowie, K. A. (2023). Dating the First Arrest of Khruba Srivichai, the Saint of Northern Thailand. Journal of the Siam Society 111(1)
• พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว). วิกิพีเดีย (ใช้เป็นเบาะแส; อ้างราชกิจจานุเบกษา และหนังสือ วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่)
• OverNormal Play. (๒๕๖๙). แสงประทีปแห่งล้านนา. เนื้อร้อง/ทำนอง อ.จรีย์ สุนทรสิงห์