
ภาพ: Patiparn.Nice2002bkk / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
คำเมืองเอาตัวรอด: 40 ประโยคทักทาย กิน ซื้อของ เดินทาง
คำเมืองเอาตัวรอด คือชุดประโยคสั้น ๆ ที่คนมาเที่ยวล้านนาใช้ได้จริงตั้งแต่ตื่นจนเข้านอน ตั้งแต่ทักทาย ขอบคุณ สั่งอาหาร ต่อราคา ไปจนถึงถามทางและขอความช่วยเหลือ คำแรกที่ควรจำคือ ยินดี ยินฯดี (คำเมืองอ่านว่า ยินดี) ซึ่งในคำเมืองแปลว่า ขอบคุณ
บทนี้เป็นตอนปิดของชุด เที่ยวล้านนาแบบคนเมือง รวม ๔๐ ประโยคจากบทเรียนก่อนหน้า ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา หรือจากประโยคที่เคยลงไว้ในบทความของเราแล้ว ถ้าคำไหนพจนานุกรมไม่มี เราไม่เดาให้ และบอกไว้ตรง ๆ ท้ายบทความ
แตะบัตรด้านล่างเพื่อฝึก เลือกกลุ่มสถานการณ์ กดดาวเก็บประโยคที่อยากใช้ แล้วกดพิมพ์เพื่อได้ตารางสรุปไปติดตัว
ก่อนเริ่ม: ๓ ข้อที่ทำให้ฟังเป็นคนเมือง
- ลงท้ายให้สุภาพ ผู้หญิงลงท้ายด้วย เจ้า เจั้า ผู้ชายใช้ ครับ ได้เลย เพราะพจนานุกรมไม่มีคำลงท้ายของผู้ชายเป็นคำเมืองโดยเฉพาะ อ่านเรื่องคำลงท้ายต่อได้ที่ คำลงท้ายคำเมือง
- พูดช้า ยิ้ม แล้วพูดซ้ำ คนเมืองยินดีสอนอยู่แล้ว ถ้าฟังไม่ทัน ขอให้พูดช้าลงได้ (ดูกลุ่มที่ ๓)
- ดูป้ายกำกับบนบัตร ประโยคที่เป็นคำหรือวลีในพจนานุกรมมีป้ายสีเขียว ส่วนประโยคที่เรานำคำในพจนานุกรมมาต่อกันแบบที่ใช้ในบทความของเรา มีป้ายสีแดง
๑. ทักทายและลา
คนเมืองทักกันด้วยคำถามอบอุ่นอย่าง ไปตางใดมา ไพทาฯงฯไดมา (ไปไหนมา) ไม่ใช่การสอดรู้ ตอบสั้น ๆ แล้วยิ้มก็พอ รายละเอียดและการไหว้อยู่ใน ทักทายแบบคนเมือง
| # | คำเมือง | อักษรล้านนา | อ่านว่า | ความหมาย |
|---|---|---|---|---|
| ๑ | สวัสดีเจ้า | สัวฯªดี | sawatdi jao | สวัสดี (ผู้ชายลงท้ายครับ) |
| ๒ | ไปตางใดมา | ไพทาฯงฯไดมา | pai tang dai ma | ไปไหนมา (คำทักทาย) |
| ๓ | ไปแอ่ว | ไพแอ่วฯ | pai aeo | ไปเที่ยว (คำตอบ) |
| ๔ | ไปกาด | ไพกาดฯ | pai kat | ไปตลาด (คำตอบ) |
| ๕ | กิ๋นเข้าแล้วกา | กินฯเขั้า | kin khao laeo ka | กินข้าวหรือยัง |
| ๖ | กิ๋นแล้วเจ้า | กินฯเขั้า | kin laeo jao | กินแล้วค่ะ |
| ๗ | เมือบ้าน | เมิอฯอบ้าฯนฯ | mue ban | กลับบ้าน (ใช้ลาได้) |
| ๘ | อยู่ดีมีสุ๋ข | อยฯู่ดีมีสุข์ | yu di mi suk | ขอให้อยู่เย็นเป็นสุข |
ข้อ ๕ และ ๖ ใช้คำ กิ๋นเข้า กินฯเขั้า ในพจนานุกรม ต่อกับ …แล้วกา ซึ่งพจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ว่า อาบน้ำแล้วกา แปลว่า อาบน้ำแล้วหรือยัง ส่วนข้อ ๘ เป็นคำอวยพรที่ผู้ใหญ่ให้ผู้น้อย ให้ยกมือไหว้แล้วตอบว่า ยินดีเจ้า หรือ ยินดีครับ
๒. ขอบคุณ ขอโทษ และมารยาท
ในภาษาไทยกลาง ยินดี แปลว่า ดีใจ แต่ในคำเมืองคือคำขอบคุณ ส่วนคำอื่นที่คุ้นหูอย่าง ขอบใจ๋ ขอบคุณ ไม่ได้เป็นคำหลักในพจนานุกรมล้านนา
| # | คำเมือง | อักษรล้านนา | อ่านว่า | ความหมาย |
|---|---|---|---|---|
| ๙ | ยินดี | ยินฯดี | yin di | ขอบคุณ |
| ๑๐ | ยินดีจ้าดนัก | ยินฯดีชาดฯนักฯ | yin di jat nak | ขอบคุณมาก |
| ๑๑ | สูมาเต๊อะ | สูมาเทิอฯะ | su ma toe | ขอโทษ (ชายหญิงใช้ได้) |
| ๑๒ | สูมาเต๊อะเจ้า | สูมาเทิอฯะเจั้า | su ma toe jao | ขอโทษค่ะ (สตรีทุกวัยใช้ได้ทุกโอกาส) |
| ๑๓ | บ่เป๋นหยัง | บเปนฯหัยฯง | bo pen yang | ไม่เป็นไร |
| ๑๔ | บ่เอาเจ้า | บ | bo ao jao | ไม่เอาค่ะ (ตัวอย่างในพจนานุกรม) |
| ๑๕ | แม่นแล้ว | แม่นฯ¦วฯ | maen laeo | ใช่แล้ว ถูกต้องแล้ว |
ลองจำคู่นี้ไว้: เมื่อมีคนขอโทษ ตอบว่า บ่เป๋นหยัง และเมื่อมีคนช่วยเหลือ ตอบว่า ยินดี อ่านคำปฏิเสธอื่น ๆ ได้ที่ คำปฏิเสธคำเมือง และคำที่คนเมืองชอบฟังที่ คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง
๓. พูดคุยและเรียกคน
การเรียกคนด้วยคำเรียกญาติแสดงความนับถือ คนขายของที่อายุมากกว่าเรียก อ้าย (ผู้ชาย) หรือ ปี้ (ผู้หญิง) ผู้สูงอายุเรียก ป้ออุ๊ย หรือ แม่อุ๊ย และพระภิกษุเรียก ตุ๊เจ้า
| # | คำเมือง | อักษรล้านนา | อ่านว่า | ความหมาย |
|---|---|---|---|---|
| ๑๖ | อู้กำเมืองบ่จ้าง | อู้คำฯเมิอฯง (อู้กำเมือง) | u kam mueang bo jang | พูดคำเมืองไม่เป็น |
| ๑๗ | อู้จ๊า ๆ | ช้า (จ๊า) | u ja ja | พูดช้า ๆ หน่อย |
| ๑๘ | อู้ม่วน | อู้ม่วฯร | u muan | พูดเพราะ (คำชมที่เราอาจได้ยิน) |
| ๑๙ | อ้าย · ปี้ | อ้ายฯ · พี่ | ai · pi | พี่ชาย · พี่สาว |
| ๒๐ | ป้ออุ๊ย · แม่อุ๊ย | พํ่อฯอุ้ย · แม่อุ้ | po ui · mae ui | ผู้สูงอายุชาย · หญิง |
| ๒๑ | ตุ๊เจ้า | ทุเจั้า | tu jao | พระภิกษุ (ไม่ว่าพรรษาเท่าใด) |
คำว่า จ๊า ช้า แปลว่า ช้า พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า เตียวจ๊า (เดินช้า) และ กิ๋นจ๊า (กินช้า) เราจึงต่อเป็น อู้จ๊า ๆ ได้ ส่วนคำว่า จ้าง ใน อู้บ่จ้าง แปลว่า ช่าง คือชำนาญ ไม่ได้แปลว่าจ้างงาน ถ้าได้ยินคนบอกว่า อู้ม่วน แปลว่าเขากำลังชมว่าเราพูดน่าฟัง ตอบ ยินดี ได้เลย ส่วนวิธีเข้าวัดและพบพระดูได้ที่ มารยาทเข้าวัดล้านนา
๔. กินอาหาร
ที่โต๊ะอาหารคนเมืองเชิญด้วยคำว่า กิ๋นเต๊อะ และชมอาหารด้วย ลำแต๊ ถ้าไม่ถนัดเผ็ดให้บอกก่อนสั่ง เรื่องมารยาทการปั้นข้าวเหนียวและนั่งขันโตกอยู่ใน มารยาทการกินแบบคนเมือง ส่วนเมนูที่ควรลองอยู่ใน อาหารเหนือที่ต้องลอง
| # | คำเมือง | อักษรล้านนา | อ่านว่า | ความหมาย |
|---|---|---|---|---|
| ๒๒ | กิ๋นเต๊อะ | กินฯเทิอฯะ | kin toe | กินเถอะ (เจ้าของบ้านชวน) |
| ๒๓ | ลำแต๊ | ลำแท้ | lam tae | อร่อยจริง ๆ |
| ๒๔ | ลำก่อ | ลำกํ่อฯ | lam ko | อร่อยไหม |
| ๒๕ | อยากเข้า | อยฯากฯเขั้า | yak khao | หิวข้าว |
| ๒๖ | บ่เอาเผ็ด | บ · เผัดฯ | bo ao phet | ไม่เอาเผ็ด |
| ๒๗ | เผ็ดหน้อยเดียว | เผัดฯ · ห้นฯอฯยดยฯว | phet noi diao | เผ็ดนิดเดียว |
| ๒๘ | เอาแหม | ´า · แหมฯ | ao mae | เอาอีก |
| ๒๙ | อิ่มแล้ว ปอแล้ว | อิ่มฯ · พํอฯ | im laeo, po laeo | อิ่มแล้ว พอแล้ว |
ช่อง "อักษรล้านนา" ของประโยคที่ประกอบจากหลายคำ แสดงเฉพาะคำหลักในพจนานุกรมแต่ละคำ ตามลำดับที่ปรากฏ ไม่ได้เป็นการเขียนทั้งประโยคเป็นอักษรล้านนา เพราะพจนานุกรมไม่ได้เก็บประโยคเหล่านั้นไว้เป็นรายการเดียว และเราไม่เดาตัวสะกด
๕. ซื้อของและต่อราคา
การต่อราคาในกาดต้องยิ้มและสุภาพ ถามราคาด้วย เต้าใด เทัาฯฯได ถ้าแพง บอกว่า แปงก้า แล้วขอลดอย่างนุ่มนวล ตัวเลขและมารยาททั้งหมดอยู่ใน ต่อราคาแบบคนเมือง
| # | คำเมือง | อักษรล้านนา | อ่านว่า | ความหมาย |
|---|---|---|---|---|
| ๓๐ | เต้าใด | เทัาฯฯได | tao dai | เท่าไหร่ |
| ๓๑ | แปงก้า | แพงฯค่าฯ | paeng ka | แพง ราคาสูง |
| ๓๒ | ย่อมหื้อได้ก่อเจ้า | ย่อฯมหื้ · ได้กํอฯ | yom hue dai ko jao | ลดให้ได้ไหมคะ |
| ๓๓ | แถมหื้อได้ก่อเจ้า | แถมฯ · ได้กํอฯ | thaem hue dai ko jao | แถมให้ได้ไหมคะ |
| ๓๔ | ขอผ่อก่อเจ้า | ขํอฯ · ผํอฯ | kho pho ko jao | ขอดูก่อนนะคะ |
คำว่า ก่อ ต่อท้ายทำให้ประโยคเป็นคำถาม (ได้ก่อ = ได้ไหม) ใช้ได้กับเกือบทุกประโยค ถ้าอยากรู้คำถามแบบอื่น ดู ถามแบบคนเมือง
๖. เดินทางและขอความช่วยเหลือ
พจนานุกรมมีคำสำหรับทางเดินไม่มากนัก แต่ก็พอให้ชี้และถามได้ เช่น ลัดซื่อ ลัดฯซื่ ที่แปลว่า ตัดตรงไป และ หลงตาง ห฿ลฯงทาฯงฯ ที่แปลว่า หลงทาง

| # | คำเมือง | อักษรล้านนา | อ่านว่า | ความหมาย |
|---|---|---|---|---|
| ๓๕ | ซ้าย · ขวา | ซ้ายฯ · ขวฯา | sai · khwa | ซ้าย · ขวา |
| ๓๖ | ลัดซื่อ | ลัดฯซื่ | lat sue | ตัดตรงไป |
| ๓๗ | ไก๋ | ไกลฯ | kai | ไกล |
| ๓๘ | หลงตาง | ห฿ลฯงทาฯงฯ | long tang | หลงทาง |
| ๓๙ | ส้วม | ส้วฯม | suam | ที่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ (ห้องส้วม) |
| ๔๐ | โฮงยา | โร฿งฯอยฯา | hong ya | โรงพยาบาล |
พจนานุกรมเก็บ ซ้าย และ ขวา ทั้งในความหมายตรงข้ามกันและในฐานะเสียงที่ชาวนาตะโกนสั่งวัวควายเมื่อไถนา คนเมืองก็ใช้ชี้ทางได้ แต่ถ้าสื่อสารไม่เข้าใจ ให้ชี้มือประกอบ
ขอความช่วยเหลือ: ที่พจนานุกรมมี และที่ไม่มี
พจนานุกรมมี จ้วย (ช่วย) เจ็๋บ (เจ็บ ป่วย) และ ปวด แต่ไม่มีประโยคตะโกนขอความช่วยเหลือสำเร็จรูป เราจึงไม่แต่งเอง ในเหตุฉุกเฉินให้ใช้เบอร์ทางการดีกว่า ตามที่กระทรวงต่างประเทศอังกฤษ (FCDO) ระบุไว้สำหรับนักท่องเที่ยวในประเทศไทย ได้แก่ ตำรวจ 191 รถพยาบาล 1669 ดับเพลิง 199 และตำรวจท่องเที่ยว 1155
ที่พจนานุกรมไม่มี (เราไม่เดาให้)
- ใกล้ ไม่พบเป็นคำเมืองในพจนานุกรม พบเฉพาะ ไก๋ (ไกล)
- เลี้ยวซ้าย เลี้ยวขวา ไม่พบเป็นวลี ให้ชี้มือ หรือใช้ ซ้าย ขวา ตามข้างต้น
- ขอบใจ๋ ขอบคุณ ครับ เน้อ ไม่ใช่คำหลักในพจนานุกรม (เน้อ ปรากฏในตัวอย่างบางรายการเท่านั้น)
- ห้องน้ำ ตำรวจ รถแดง ลาก่อน ไม่พบเป็นคำเมืองในพจนานุกรม จึงใช้ ส้วม และเบอร์ฉุกเฉินแทน
ถ้าพบคำเหล่านี้ในที่อื่น ลองค้นใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อีกครั้ง เพราะพจนานุกรมเพิ่มคำใหม่เรื่อย ๆ
ลองทายสถานการณ์
เมื่อฝึกบัตรแล้ว ลองทายว่าสถานการณ์ต่อไปนี้ควรพูดประโยคไหน
สรุป
- ทักทาย = ไปตางใดมา · ตอบ = ไปแอ่ว ไปกาด · ลา = เมือบ้าน
- ขอบคุณ = ยินดี · ขอโทษ = สูมาเต๊อะ · ไม่เป็นไร = บ่เป๋นหยัง
- กิน = กิ๋นเต๊อะ ลำแต๊ บ่เอาเผ็ด · ซื้อ = เต้าใด แปงก้า
- ทาง = ลัดซื่อ ไก๋ หลงตาง · ฉุกเฉิน = โทร 191 · 1669 · 1155
- ลงท้าย เจ้า (หรือ ครับ) พูดช้า และยิ้ม คนเมืองฟังออกว่าเราตั้งใจ
ค้นคำเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เรียนเรื่องงานบุญและวันสำคัญตลอดปีต่อได้ที่ เทศกาลล้านนา ๒๕๗๐
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ยินดี · ไปตางใดมา · ไปแอ่ว · ลำแต๊ · เต้าใด · ลัดซื่อ · หลงตาง · โฮงยา
- บทความในชุด: ทักทายแบบคนเมือง · คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง · มารยาทการกินแบบคนเมือง · ต่อราคาแบบคนเมือง · ถามแบบคนเมือง
- เบอร์ฉุกเฉิน: UK Foreign, Commonwealth & Development Office, Thailand travel advice: getting help (ตรวจเมื่อ ๒๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๙)
ค้นหาคำว่า "ยินดี" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 49 คำ จำได้แค่ไหน?


