ปอยส่างลอง: งานบวชเณรของชาวไตในแผ่นดินล้านนา

ปอยส่างลอง คืองานบวชสามเณรหมู่ของ ชาวไต หรือไทใหญ่ ที่ตั้งบ้านเรือนอยู่ในแผ่นดินล้านนามาหลายชั่วคน เด็กชายที่จะบวชเรียกว่า ส่างลอง ส่างฯลอฯง (คำเมืองอ่านว่า ส่างลอง) แต่งกายงดงามอย่างเจ้าชาย ขี่คอผู้ใหญ่แห่ไปทั่วเมืองใต้ร่มทองนานหลายวัน ก่อนจะถอดเครื่องทรงทั้งหมดออกแล้วห่มผ้าเหลือง

ประเพณีนี้ไม่ใช่ของคนเมืองล้านนาโดยตรง แต่เป็นของเพื่อนบ้านที่อยู่ร่วมแผ่นดินกันมานาน และพจนานุกรมมรดกล้านนาก็บันทึกคำนี้ไว้ บทความนี้จึงพาไปรู้จักปอยส่างลอง และเทียบกับ บวชลูกแก้ว ของคนเมือง ว่าเหมือนและต่างกันอย่างไร

ปอยส่างลองคืออะไร

พจนานุกรมอธิบายว่า ส่างลองคือ "นาคของชาวไทใหญ่ที่กำลังจะเข้าพิธีบวช โดยมากมักจะเป็นเด็กแต่งกายแบบเจ้าชาย" ส่วนคำว่า ปอย พอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปอย) แปลว่า งานฉลอง งานรื่นเริง ปอยส่างลองจึงหมายถึง งานฉลองการบวชส่างลอง

งานวิจัยของ พระอาทิตย์ ภู่คำ และคณะ (๒๕๖๓) อ้างสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ อธิบายที่มาของชื่อไว้ดังนี้

ส่วนข่าวของแนวหน้า (๒๕๖๖) อธิบายว่า "อลอง" หมายถึง เชื้อสายกษัตริย์ ทั้งสองความหมายชี้ไปทางเดียวกัน คือเด็กผู้จะบวชได้รับการยกย่องเหมือนเจ้าชายผู้มีบุญ

ชาวไต: ไทใหญ่ในแผ่นดินล้านนา

พจนานุกรมอธิบายคำว่า ไต ไท (คำเมืองอ่านว่า ไต) ว่าหมายถึงชาวไทใหญ่ ซึ่ง "คนไทใหญ่เองเรียกตัวเองว่า ไต" ส่วนคนไทยและคนลาวเรียกว่า เงี้ยว ง้ยฯว ชาวไตตั้งบ้านเรือนอยู่ในไทย พม่า ลาว และจีนตอนใต้ ในประเทศไทยพบที่เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน และเพชรบูรณ์

คำว่า คนไต ฅ฿นฯไท ในพจนานุกรมยังหมายรวมถึงคนตระกูลไทหลายกลุ่ม ได้แก่ ไทเขิน ไทใหญ่ ไทลื้อ ไทเหนือ ไทยวน และไทยอง ไทยวนก็คือคนเมืองล้านนานั่นเอง คนเมืองกับชาวไทใหญ่จึงเป็นญาติทางภาษาและวัฒนธรรมกัน

งานวิจัยของพระอาทิตย์ ภู่คำ และคณะ (๒๕๖๓) เล่าว่าชาวไทใหญ่เดินทางไปมาค้าขายในล้านนา และบางส่วนตั้งถิ่นฐานรอบเมืองเชียงใหม่ ตั้งแต่ราว พ.ศ. ๒๓๕๗–๒๔๕๗ ปัจจุบันวัดป่าเป้าและวัดกู่เต้า (วัดเวฬุวนาราม) ในตัวเมืองเชียงใหม่ เป็นศูนย์กลางงานประเพณีของชาวไทใหญ่ รวมถึงปอยส่างลอง

ทำไมส่างลองจึงแต่งกายอย่างเจ้าชาย

ผู้รู้แต่ละถิ่นเล่าที่มาของการแต่งกายแตกต่างกัน งานวิจัยของ อานุรักษ์ สาแก้ว และพระมหาธนกร สุภวโส (๒๕๖๓) ซึ่งศึกษาที่เมืองเชียงตุง รวบรวมไว้สองตำนาน ส่วนแนวหน้า (๒๕๖๖) เล่าเพิ่มอีกหนึ่งตำนาน

เบื้องหลังทั้งหมดนี้คือเรื่องของ ราหุล พระโอรสของเจ้าชายสิทธัตถะ ซึ่งบรรพชาเมื่อพระชนม์ ๗ พรรษา และนับเป็น สามเณรรูปแรกในพระพุทธศาสนา (อานุรักษ์ สาแก้ว และคณะ, ๒๕๖๓) เด็กที่บวชส่างลองโดยมากอายุราว ๗–๑๕ ปี ตามงานวิจัยที่เชียงใหม่ ส่วนที่เชียงตุงนิยมบวชตั้งแต่อายุ ๑๐ ปีขึ้นไป

ขั้นตอนงานปอยส่างลอง

ปอยส่างลองจัดได้ตั้งแต่ ๓ ถึง ๗ วัน ขึ้นอยู่กับความพร้อมของแต่ละชุมชน แหล่งข้อมูลจึงเรียกชื่อวันต่างกันไป ตารางนี้ใช้ลำดับที่ Posttoday (๒๕๖๑) บันทึกจากงานที่วัดกลางทุ่ง แม่ฮ่องสอน ซึ่งจัด ๔ วัน

ตะแป ผู้แบกเจ้าชายตัวน้อย

ตลอดงาน ส่างลองแทบไม่ได้เดินเอง ตะแป หรือพี่เลี้ยง จะให้ขี่คอพาไปทุกที่ และพาฟ้อนไปในขบวนด้วย (Posttoday, ๒๕๖๑) ข้างตัวส่างลองมีผู้กางร่มทองที่เรียกว่า ทีคำ กั้นให้ ชาวบ้านริมทางร่วมขบวนและโปรยข้าวกับดอกไม้ต้อนรับ

เครื่องแต่งกายของส่างลอง

Posttoday (๒๕๖๑) บรรยายชุดส่างลองไว้ว่า นุ่ง โจงกระเบนสีสด ปล่อยชายด้านหลังยาว คาดเข็มขัดเงินหรือลายนาค ใส่เสื้อแขนยาวปักลายดอก โพกผ้าบนศีรษะประดับดอกไม้หลากสี สวมสร้อย กำไล แหวน เขียนคิ้ว ทาปากแดง และสวมถุงเท้าขาว

วันบวช

ที่เชียงตุง อานุรักษ์ สาแก้ว และคณะ (๒๕๖๓) บันทึกว่าเมื่อถึงวัด ส่างลองกล่าวขออนุญาตบรรพชาจากพระผู้ใหญ่ สมาทานศีล ๕ กล่าวคำขอบวชและขอศีล ๑๐ แล้ว เปลี่ยนชุดเจ้าชายเป็นผ้ากาสาวพัสตร์ พระสงฆ์ตั้งชื่อใหม่ให้ เช่น เด็กชายแสงเป็น "สามเณรแสง" ตามความเชื่อ สามเณรใหม่ต้องอยู่ในเขตวัดให้ครบ ๓ วันก่อนจึงออกไปข้างนอกได้

เสียงมองเซิงและการฟ้อนในขบวนแห่

ขบวนแห่ส่างลองครึกครื้นด้วยดนตรีไทใหญ่ ได้แก่ ฆ้องชุด ฉาบ และ มองเซิง มอฯงเซิงฯ (คำเมืองอ่านว่า มองเซิง) (อานุรักษ์ สาแก้ว และคณะ, ๒๕๖๓) พจนานุกรมอธิบายว่ามองเซิงคือ "กลองสองหน้าของชาวไทใหญ่ คล้ายตะโพนไทยแต่ขนาดโตกว่า" ใช้ฝ่ามือตี

ระหว่างทางมีขบวนฟ้อนแบบไทใหญ่ร่วมด้วย (แนวหน้า, ๒๕๖๖) พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกศิลปะการฟ้อนของชาวไทใหญ่ไว้หลายแบบ เช่น ฟ้อนกิงกะหล่า ฟ้อฯรกิงฯกห่ลฯา (คำเมืองอ่านว่า ฟ้อนกิ๋งก๋ะหล่า) ซึ่งเลียนแบบกินนร และ ฟ้อนเงี้ยว ฟ้อฯรง้ยฯว ที่ผสมผสานท่าฟ้อนไทใหญ่กับล้านนา

ปอยส่างลองกับบวชลูกแก้วของคนเมือง

คนเมืองล้านนาก็มีประเพณีคล้ายกัน เรียกว่า บวชลูกแก้ว บวฯชลูกแก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า บวชลูกแก้ว) และงานฉลองเรียกว่า ปอยลูกแก้ว พอฯยฯลูกแก้วฯ พจนานุกรมอธิบายว่า ก่อนเป็นนาค "ชาวล้านนานิยมฉลองโดยการจัดขบวนแห่ ขี่ช้าง ขี่ม้า หรือขี่คอ ตามควรแก่ฐานะ" เรียกว่า แห่ลูกแก้ว ไปบ้านญาติพี่น้องและผู้ที่เคารพนับถือ

รองผู้ว่าราชการจังหวัดแม่ฮ่องสอนเองก็เปรียบปอยส่างลองกับการบวชลูกแก้วของชาวล้านนา (ไทยโพสต์, ๒๕๖๒) ทั้งสองประเพณีมาจากความเชื่อเดียวกัน คือการบวชลูกชายเป็นบุญใหญ่ของพ่อแม่ ส่วนผู้ที่ร่วมทำบุญ พจนานุกรมเรียกว่า เจ้าศรัทธา เจั้าสัทธฯาฯ หมายถึงเจ้าของเครื่องไทยทานในงานบุญ

คุณค่าและความท้าทายในวันนี้

งานวิจัยที่ชุมชนวัดป่าเป้าและวัดกู่เต้า เชียงใหม่ (พระอาทิตย์ ภู่คำ และคณะ, ๒๕๖๓) พบว่าปอยส่างลองช่วย ขัดเกลาเด็กให้มีวินัย ทำให้เยาวชนไทใหญ่รู้รากเหง้าของตน และทำให้ญาติพี่น้องได้มาพบกันช่วงวันหยุด

แม้ปอยส่างลองจะกลายเป็นงานที่นักท่องเที่ยวมาชมมากขึ้น แต่สำหรับครอบครัวชาวไต ที่นี่คือวันที่ลูกชายก้าวจากเจ้าชายตัวน้อยไปสู่ร่มกาสาวพัสตร์ ผู้ไปชมจึงควรให้เกียรติพิธี ไม่ขวางขบวน และขออนุญาตก่อนถ่ายภาพใกล้ ๆ

สรุป

• ปอยส่างลอง คืองานบวชสามเณรหมู่ของชาวไตหรือไทใหญ่ จัดราวมีนาคม–เมษายน ทั้งที่แม่ฮ่องสอนและชุมชนไทใหญ่ในเชียงใหม่
• ชื่อมาจากภาษาไทใหญ่ ปอย = งาน ส่าง = สามเณร ลอง (อะลอง) = หน่อพุทธางกูรหรือหน่อกษัตริย์
• ส่างลองแต่งกายอย่างเจ้าชาย ตามตำนานเจ้าชายสิทธัตถะหรือเทพทั้งสี่ในวันเทโว มี ตะแป ให้ขี่คอ และขบวนแห่มีเสียง มองเซิง
• งานกินเวลา ๓–๗ วัน จบที่วันข่ามส่าง วันบรรพชาเป็นสามเณร
• คนเมืองล้านนามีประเพณีพี่น้องกัน คือ บวชลูกแก้ว ส่วนคำว่า "ส่าง" ในคำเมืองหมายถึงผู้ลาสิกขาจากสามเณร ที่คนล้านนาเรียกว่า "น้อย"

ค้นคำเรื่องการบวชและชาวไตเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านประเพณีของคนเมืองล้านนาได้ที่บทความ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ส่างลอง · ไต · ลูกแก้ว · มองเซิง
• พระอาทิตย์ ภู่คำ, โผน นามณี และพระครูสมุห์ธนโชติ จิรธมฺโม. (๒๕๖๓). แนวทางการอนุรักษ์ประเพณีปอยส่างลองในเขตอำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา ๑๑(๑) (อ้างสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ, ๒๕๔๒)
• อานุรักษ์ สาแก้ว และพระมหาธนกร สุภวโส. (๒๕๖๓). การศึกษาประวัติความเป็นมาของประเพณีปอยส่างลองในเมืองเชียงตุง ประเทศเมียนมาร์. วารสารวิทยาลัยสงฆ์นครลำปาง ๙(๑)
• กาญจน์ อายุ. (๒๕๖๑, ๑๔ เมษายน). เรื่องปอยส่างลอง แม่ฮ่องสอน. Posttoday
• แนวหน้า. (๒๕๖๖, ๓๐ เมษายน). คอลัมน์ภูมิบ้าน ภูมิเมือง (เรื่องปอยส่างลอง)
• ไทยโพสต์. (๒๕๖๒, ๖ มีนาคม). วธ. ผนึก จ.แม่ฮ่องสอน ยกระดับประเพณี 'ปอยส่างลอง'
• ทรูปลูกปัญญา. (๒๕๖๔). ประเพณีวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ