ภาพ: Blowing Puffer Fish / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ปู่แสะย่าแสะ: ตำนานยักษ์ผู้พิทักษ์เมืองเชียงใหม่ และประเพณีเลี้ยงดง
ปู่แสะย่าแสะ ผีปู่แสะย่าแสะ (คำเมืองอ่านว่า ปู่แส๋ะย่าแส๋ะ) คือ ผีประจำเมืองเชียงใหม่ ตามพจนานุกรมมรดกล้านนา และเป็น ผีบรรพบุรุษของชาวลัวะ ตำนานเล่าว่าทั้งสองเป็นยักษ์ผัวเมียที่เคยกินคน จนได้พบพระพุทธเจ้า จึงกลายเป็นผู้พิทักษ์ป่าและบ้านเมือง ทุกปีชาวบ้านเชิงดอยคำยังคง "เลี้ยงดง" บวงสรวงทั้งสองตนสืบมาจนทุกวันนี้
ปู่แสะย่าแสะคือใคร
พจนานุกรมอธิบายคำว่า แส๋ะ แสะ ว่าเป็น "ชื่อผีบรรพบุรุษของลวะ และยอมรับเป็นผีประจำเมืองเชียงใหม่ด้วย" ลัวะ ลวฯะ คือชนเผ่าตระกูลมอญ–เขมร ที่อยู่ในถิ่นล้านนามาก่อนคนไทยวนจะเข้ามา และปัจจุบันยังมีอาศัยอยู่ในล้านนา
ในงานวิชาการ อาสา คำภา (๒๕๕๕) ศึกษาตำนานและพิธีกรรมนี้ แล้วสรุปว่าปู่แสะย่าแสะเป็น อารักษ์ผีเมืองที่เก่าแก่และสำคัญที่สุดองค์หนึ่งของเชียงใหม่
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ผีเมือง | ผีเมิอฯง | อารักษ์ประจำเมือง |
| เสื้อเมือง | เสิ้อฯอเมิอฯง | อารักษ์ที่คุ้มครองดูแลเมือง |
| ผีเจ้านาย | ผีเจั้านาฯยฯ | อารักษ์ที่เป็นบุคคลสำคัญในตำนาน ได้รับยกย่องเป็นเทวดาอารักษ์ |
| เก๊าผี | เคั้าฯฯผี | บ้านที่เป็นที่สถิตของผีตระกูลหรือผีปู่ย่า |
| ยักข์ | ยัก์ขฯ | อมนุษย์ในนิทานชาดก ตัวโตมาก มีเขี้ยวยาว ชอบกินเนื้อสด |
ตำนาน: ยักษ์ที่พบพระพุทธเจ้า
ตำนานนี้ปรากฏในเอกสารโบราณหลายฉบับ เช่น ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ตำนานเชียงใหม่ปางเดิม และ ธรรมตำนานวัดนันทาราม และยังเล่าสืบกันแบบมุขปาฐะ (ปากต่อปาก) ซึ่งมีรายละเอียดแตกต่างกันไป
เมืองระมิงค์นคร (บุพพนคร) เป็นเมืองของชาวลัวะ ตั้งอยู่ระหว่างแม่น้ำปิงกับ ดอยอ้อยช้าง มียักษ์ ๓ ตน คือพ่อ แม่ และลูก จับชาวเมืองกินทุกวัน จนชาวเมืองต้องหนีไป
พระพุทธเจ้าเสด็จมาโปรด แสดงอภินิหารและเทศนา ยักษ์ทั้งสามเลื่อมใส และรับ ศีลห้า แต่ทูลขอกินเนื้อมนุษย์ต่อไป เพราะเป็นอาหารของยักษ์ เมื่อไม่ได้รับอนุญาต จึงขอกิน ควายปีละ ๑ ตัว แทน ซึ่งพระพุทธองค์ไม่ตรัสตอบ
ยักษ์จึงไปขอกับเจ้าเมืองลัวะ เจ้าเมืองยอมถวายควายปีละ ๑ ตัว โดยยักษ์ต้อง รักษาพระพุทธศาสนาให้ครบ ๕,๐๐๐ ปี และปกปักรักษาชาวเมืองให้อยู่เย็นเป็นสุข นี่คือที่มาของการเซ่นควายให้ปู่แสะย่าแสะทุกปี
พระพุทธเจ้ามอบให้ยักษ์ผัวเมียดูแล ดอยคำ และ ดอยอ้อยช้าง ซึ่งก็คือ ดอยสุเทพ ในปัจจุบัน ส่วนลูกยักษ์ได้บวชเป็นพระภิกษุ ต่อมาลาสิกขาและบำเพ็ญพรตเป็นฤๅษีชื่อ สุเทพฤๅษี ที่ถ้ำฤๅษีหลังดอยสุเทพ ซึ่งยังมีร่องรอยบ่อน้ำที่ชาวบ้านเรียกว่า "บ่อฤๅษี"
ลูกทั้ง ๓๒ ตน: ต้นตระกูลผีเมืองเชียงใหม่
ทุกตำนานยกย่องปู่แสะย่าแสะเป็น เก๊าผี หรือต้นตระกูลของผีสำคัญของเมืองเชียงใหม่ มีลูกถึง ๓๒ ตน ที่รู้จักกันดี เช่น
| ลูกของปู่แสะย่าแสะ | ดูแล |
|---|---|
| เจ้าหลวงคำแดง | เป็นใหญ่เหนือผีทั้งปวงของล้านนา |
| เจ้าสร้อย | เมืองแม่แจ่ม (อำเภอแม่แจ่ม) |
| เจ้าบัวระพา | เมืองแหง (อำเภอเวียงแหง) |
| เจ้าสมภะมิตร | ดงแม่คะนิล (อำเภอหางดง) |
พจนานุกรมมรดกล้านนายกตัวอย่าง ผีเจ้าหลวงคำแดง ไว้ในคำว่า ผีเจ้านาย และยกตัวอย่าง ศาลปู่แส๋ะย่าแส๋ะ กับ ศาลเจ้าพ่อคำแดง ไว้ในคำว่า ศาล
ประเพณีเลี้ยงดง
ดง ด฿งฯ แปลว่าป่าที่มีต้นไม้ขึ้นหนาแน่น เลี้ยงผี ล้ยฯงผี คือการนำอาหารและเครื่องสังเวยไปให้ผี เพื่อขอให้ช่วยคุ้มครอง เลี้ยงดง จึงเป็นพิธีเลี้ยงผีปู่แสะย่าแสะผู้รักษาป่าดง ชาวบ้านเชื่อว่าทั้งสองยังสถิตอยู่ในป่าของดอยคำและดอยสุเทพ และช่วยให้ ฝนตกต้องตามฤดูกาล การทำนาได้ผล
ที่ไหน: ลานเลี้ยงดง หน่วยพิทักษ์อุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ–ปุย ที่ ๔ (แม่เหียะ) ตำบลแม่เหียะ อำเภอเมืองเชียงใหม่ พจนานุกรมบันทึกว่าศาลปู่แสะย่าแสะ เดิมอยู่ที่หมู่บ้านเชิงดอยสุเทพ ปัจจุบันอยู่ที่วัดดอยคำ หลังสวนหลวงราชพฤกษ์
ขั้นตอนของพิธี
- แห่ผ้าพระบฏ: ชาวบ้านอัญเชิญ ผ้าพระบฏ ระฯพบ฿ฏฯฯ ผืนโบราณ (ผ้าที่มีรูปพระพุทธเจ้า) จากวัดในชุมชนไปแขวนที่ลานพิธี เป็นสัญลักษณ์แทนพระพุทธเจ้าตามตำนาน ชาวบ้านเชื่อว่าผ้าที่ปลิวไหวคือสัญญาณว่าพระพุทธเจ้ารับรู้พิธี
- บวงสรวงศาล: บวงสรวงศาลปู่แสะย่าแสะบริเวณทางขึ้นวัดพระธาตุดอยคำ ด้วยข้าวตอก ดอกไม้ และอาหารคาวหวาน
- เชิญผีเข้าทรง: พ่อหนาน (หนาน หนฯานฯ คือผู้ที่ลาสิกขาจากพระภิกษุ) เป็นผู้อัญเชิญวิญญาณปู่แสะย่าแสะพร้อมลูก ๓๒ ตน เข้าประทับ ม้าขี่ ม้าขี่ คือคนทรง
- เครื่องเซ่น: ควายตัวผู้ ตามคำในพจนานุกรมคือ "ควายก็อกหรือควายแถ่ว" ควายเพศผู้ที่มีเขายาวเพียงหู (แถ่ว แถ่วฯ แปลว่า วัยรุ่น หนุ่มน้อย)
- ให้พร: ร่างทรงย่าแสะเดินมากราบผ้าพระบฏ ร่างทรงเดินให้พรแก่ผู้มาร่วมงาน และนำเนื้อควายไปประกอบอาหารแจกชาวบ้าน
ตำนานนี้บอกอะไรเรา
มุมมองนักวิชาการ
- อาสา คำภา (๒๕๕๕) อธิบายว่าพิธีนี้เดิมเป็นส่วนหนึ่งของ พิธีเลี้ยงผีเมือง เพื่อคุ้มครองบ้านเมือง เคยจัดหลายแห่งทั่วเชียงใหม่ในเดือน ๘–๙ เมื่อมีการรวมศูนย์อำนาจตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๕ พิธีระดับเมืองค่อย ๆ หายไป แต่ชาวบ้านยังสืบทอดไว้ในชื่อ "เลี้ยงดง" และพิธีนี้สะท้อน การผสมผสานความเชื่อเรื่องผีกับพุทธศาสนา
- ณหทัย แสนมงคล นักวิชาการอิสระ ตีความว่าตำนานนี้อธิบายการที่คนพื้นเมืองเดิม (ลัวะ) ต้องหลีกทางให้คนกลุ่มใหม่ (ไทยวน) ปู่แสะย่าแสะจึงเป็นภาพแทนชาวลัวะ และตำนานช่วยให้คนสองกลุ่มอยู่ร่วมกันได้
- ผศ.ดร.พิพัฒน์ กระแจะจันทร์ (๒๕๖๕) ซึ่งเคยศึกษาพิธีนี้ เน้นว่าความเข้าใจต่อวัฒนธรรมความเชื่อเป็นเรื่องละเอียดอ่อนและซับซ้อน
พิธีกรรมนี้คือส่วนหนึ่งของต้นรากทางประวัติศาสตร์ของเมืองเชียงใหม่ — ผศ.ดร.พิพัฒน์ กระแจะจันทร์ (THE STANDARD, ๒๕๖๕)
สรุป
- ปู่แสะย่าแสะ (อ่านว่า ปู่แส๋ะย่าแส๋ะ) เป็นผีบรรพบุรุษของชาวลัวะ และผีประจำเมืองเชียงใหม่
- ตำนานเล่าว่าเป็นยักษ์ที่เลิกกินคนหลังพบพระพุทธเจ้า แลกกับควายปีละตัว และสัญญาว่าจะรักษาพระศาสนาและบ้านเมือง
- มีลูก ๓๒ ตน เช่น เจ้าหลวงคำแดง ลูกยักษ์อีกตนบวชเป็นสุเทพฤๅษีที่ดอยสุเทพ
- ประเพณี เลี้ยงดง จัดทุกปีราวเดือน ๘–๙ เหนือ ที่แม่เหียะ เชิงดอยคำ เพื่อขอให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล
ค้นคำล้านนาเรื่องผีและความเชื่อเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านประเพณีอื่นของล้านนาได้ที่บทความ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ผีปู่แส๋ะย่าแส๋ะ · แส๋ะ · ลัวะ · ม้าขี่
- ปู่แสะย่าแสะ. วิกิพีเดีย (ตำนาน ลูก ๓๒ ตน และสถานที่ อ้างจากตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่และเอกสารอื่น)
- อาสา คำภา. (๒๕๕๕). ปู่แสะย่าแสะ กับประเพณีเลี้ยงผีเมืองเชียงใหม่. วารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี ๖(๒)
- ชลธิชา ปะโมนะตา. (๒๕๖๖). ปู่แสะย่าแสะ: ความเชื่อและพิธีกรรม จะคงอยู่หรือเสื่อมสลาย. คณะการสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
- พิพัฒน์ กระแจะจันทร์. (๒๕๖๕). พิธีเลี้ยงดง. THE STANDARD
- THE STANDARD. (๒๕๖๙, ๓๐ พฤษภาคม). ประเพณีเลี้ยงดง บวงสรวงปู่แสะ–ย่าแสะ
