ภาพ: LonNyoe / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ผลไม้ป่าล้านนา: บ่าเกี๋ยง บ่าต๋าว บ่ามื่น และผลไม้พื้นเมือง
ผลไม้ป่าล้านนา คือผลไม้ที่ขึ้นเองตามป่า หรือเป็นไม้พื้นเมืองที่คนเมืองเก็บกินมาแต่เดิม หลายชนิดไม่ค่อยเห็นในตลาดแล้ว แต่ยังมีชื่อคำเมืองบันทึกไว้ครบใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ชื่อเหล่านี้ขึ้นต้นด้วย บ่า แทน มะ แบบเดียวกับผลไม้ในตลาด เช่น บ่าเกี๋ยง บ่าฯกยฯง (คำเมืองอ่านว่า บ่าเกี๋ยง) ไม้พื้นเมืองของภาคเหนือ
บทความนี้เป็นตอนที่สามของชุดชื่อผักผลไม้ในคำเมือง ต่อจาก ชื่อผลไม้ในคำเมือง และ ชื่อผักในคำเมือง จัดผลไม้ป่าเป็นหมวดตามวิธีกินและใช้ประโยชน์ ทุกชื่อ ทุกอักษรล้านนา และทุกความหมายมาจากพจนานุกรม
บ่าฯกยฯง
บ่าเกี๋ยง
น.มะเกี๋ยง - ไม้พื้นเมืองตามภาคเหนือ เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ สูง ๑๕-๒๐ เมตร เปลือกค่อนข้างเรียบ สีเทาหรือน้ำตาลปนเทา ผลคล้ายลูกหว้า (บ่าห้า) แต่โตกว่า เมื่อสุกสีม่วงแดงหรือแดงอมดำ รสเปรี้ยวกว่าลูกหว้า นิยมนำมาทำเป็นผลไม้แปรรูปหลายชนิด เช่น ดอง ไวน์ น้ำผลไม้
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →ผลไม้ป่าที่เก็บกินสด
ผลไม้กลุ่มนี้สุกแล้วกินได้ทันที รสมีตั้งแต่หวานไปจนถึงเปรี้ยวอมฝาด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ตามพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| บ่าเกี๋ยง | บ่าฯกยฯง | มะเกี๋ยง | ไม้พื้นเมืองภาคเหนือ ผลคล้ายลูกหว้าแต่โตกว่า สุกสีม่วงแดงหรือแดงอมดำ รสเปรี้ยวกว่าลูกหว้า นิยมแปรรูป เช่น ดอง ไวน์ น้ำผลไม้ |
| บ่าห้า | บ่าฯห้า | ลูกหว้า | สุกสีม่วงเข้มจนถึงดำคล้ายองุ่น รสหวานอมฝาดเล็กน้อย นิยมทำน้ำลูกหว้า เยลลี่ แยม |
| บ่าเหม้า | บ่าฯเหั้มฯา | หมากเม่า | ผลกลมเป็นพวง อ่อนรสเปรี้ยว แก่จัดสีม่วงอมดำ หวานอมเปรี้ยว ใช้ทำน้ำดื่ม ยอดอ่อนใช้ชูรสแกงเห็ดเผาะ |
| บ่ากั๋บตอง | บ่าฯกัปฯทอฯง | มะพลับ | ผลรูปไข่ถึงกลมรี มีกลีบเลี้ยงติดที่ขั้ว สุกแล้วรสฝาด ๆ หวาน ๆ กินได้ |
| บ่าต๋าก๋บ | บ่าฯตาก฿ปฯ | ตะขบไทย | สุกสีชมพูแดง รสหวานหอม |
| บ่าเกว๋นป่า | บ่าฯเกวฯรป่า | ตะขบป่า | สุกแล้วนิ่ม สีแดงคล้ำ กินได้ (บ่าเกว๋น หรือ บ่าต๋าก๋บป่า ก็ว่า) |
| บ่าเกว๋นควาย | บ่าฯเกวฯรฅวฯายฯ | ตะขบควาย | สุกสีแดงอมดำ รสหวาน |
| บ่าตันขอ | บ่าฯทันฯขํอฯ | เล็บเหยี่ยว | ไม้วงศ์เดียวกับพุทรา ผลกลมเล็ก สุกสีแดงอมดำ รสหวานอมเปรี้ยว |
| บ่าหลอด | บ่าฯหลฯอฯด | — | ไม้เถา ผลคล้ายลูกตำลึง สุกสีส้มอมเหลืองหรือสีแดง บางชนิดหวาน บางชนิดเปรี้ยวอมฝาด |
| บ่าโจ้ก | บ่าฯโช฿กฯ | สะคร้อ | ผลทรงไข่ เมล็ดเดียว สุกแล้วรสเปรี้ยวอมหวาน |
| บ่ากวิ๋ด | บ่าฯกิวฯด | มะขวิด | เปลือกแข็ง เนื้อผลสุกสีเหมือนมะขามเปียก มีเม็ดมาก กินได้ |
ภาพ: Ton Rulkens / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Steve Fitzgerald / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Delwar Hossain / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Vinayaraj / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Vijay Barve / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
💡 เกร็ดความรู้
บ่าเกี๋ยง กับ บ่าห้า หน้าตาคล้ายกันมาก พจนานุกรมบอกว่าบ่าเกี๋ยง "ผลคล้ายลูกหว้า (บ่าห้า) แต่โตกว่า" และ "รสเปรี้ยวกว่าลูกหว้า" ส่วน บ่าหลอด มีสองคำในพจนานุกรม อีกคำหนึ่งคือ สลอดเถา ซึ่งเป็นคนละต้นกัน
ผลไม้รสเปรี้ยวฝาด ใช้ปรุงอาหาร
ผลไม้ป่าหลายชนิดไม่ได้กินเป็นผลไม้ แต่ใช้เป็นรสเปรี้ยวในครัว ใช้ดอง หรือใช้ทั้งใบทั้งผล
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ตามพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| บ่ากอก | บ่าฯกอฯก | มะกอก | ใบอ่อนรสเปรี้ยว นิยมกินกับลาบ ผลสุกรสเปรี้ยวเจือฝาด ใช้ปรุงอาหาร |
| บ่ากอกน้ำ | บ่าฯกอฯกนาฯ | มะกอกน้ำ | ขึ้นริมน้ำ ผลเล็กกลมรี รสฝาดอมเปรี้ยว ใช้ดองเป็นของขบเคี้ยว |
| บ่ายม | บ่าฯย฿มฯ | มะยม | ผลกลมแป้นหยักเป็นพู สุกสีเหลืองอ่อน รสเปรี้ยว |
| บ่าแฟน | บ่าฯแฟนฯ | มะแฟน, มะแพน | ผลค่อนข้างกลม โตเท่านิ้วมือ สุกสีน้ำตาลแก่ รสเปรี้ยว |
| บ่าคอแลน | บ่าฯฅํอฯแลนฯ | คอแลน | ผลไม้ป่าชนิดหนึ่ง ผลคล้ายระกำ แต่รสเปรี้ยว |
| บ่าต๋าเสือ | บ่าฯตาเสิอฯอ | ลูกยอ | ผลสุกกินได้เลย ผลดิบนิยมยำหรือทำส้มตำแทนมะละกอ ใบอ่อนใช้รองห่อหมก |
| บ่าตัน | บ่าฯทันฯ | พุทรา | ไม้ต้น กิ่งมีหนาม ผลมีทั้งกลมและรี |
ภาพ: Rohit Naniwadekar / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: PJeganathan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: ImagePerson / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Fpalli / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
💡 เกร็ดความรู้
ชื่อผลไม้บางชื่อมีอีกความหมายหนึ่ง พจนานุกรมบอกว่า บ่ากอก ยังแปลว่า มะเหงก กำปั้น ได้ด้วย และ บ่าตัน ใช้เป็นคำวิเศษณ์แปลว่า "ไม่ทัน" ช้ากว่าที่กำหนด
ส้มพื้นเมือง
ล้านนามีส้มพื้นเมืองหลายชนิดที่ชื่อไม่เหมือนส้มในตลาด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ตามพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| บ่าเกี้ยง | บ่าฯก้ลฯยฯง | ส้มเกลี้ยง | ผลกลมถึงกลมแป้น ผิวมีตุ่มน้ำมัน สุกสีเหลืองแกมเขียวถึงส้มสด กลิ่นหอม กินสดหรือคั้นน้ำ |
| บ่าแง | บ่าฯแง | ส้มแก้ว | ต้นและผลคล้ายส้มเกลี้ยง แต่ลูกเล็ก รสเปรี้ยว |
| บ่าจุ๋ก | บ่าฯจุก | — | คล้ายส้มเขียวหวาน แต่หัวเป็นจุกเล็กนูนขึ้น (บ่าบาง บ่าฯบาฯงฯ ก็ว่า) |
| บ่าขุน | บ่าฯขุร | — | ลูกกลมคล้ายส้มซ่า เปลือกหนา รสเปรี้ยวปนขม |
ผลจากต้นตาว ต้นตาล และต้นค้อ
ไม้ตระกูลปาล์มในป่าให้ผลเป็นทะลาย และคนเมืองกินกันคนละแบบ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ตามพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| บ่าต๋าว | บ่าฯตาวฯ | ลูกตาว, ลูกชิด | ผลออกเป็นทะลายใหญ่ แต่ละผลมีเมล็ดเรียงชิดกัน ๒–๓ เมล็ด จึงเรียกว่า ลูกชิด กินสด ต้ม หรือเชื่อมเป็นของหวาน |
| บ่าต๋าล | บ่าฯตาลฯฯ | ลูกตาล | ลูกตาลอ่อนกินได้ น้ำจากลูกตาลสุกใช้ทำ เข้าหนมต๋าล (ขนมตาล) |
| บ่าก๊อ | บ่าฯคํอฯ | ลูกค้อ | ต้นคล้ายต้นตาล ผลเล็กกว่าลูกปิงปองเล็กน้อย เปลือกสีฟ้า นึ่งให้สุกคลุกเกลือ กินเป็นอาหารว่าง |
บ่าฯตาวฯ
บ่าต๋าว
น.บ่าตาว คำเมือง หรือภาษาถิ่นเหนือเรียก ''บ่าต๋าว'' - คือ ผลของต้นตาว เป็นทะลายขนาดใหญ่ แต่ละทะลายมีผลจำนวนมาก ลักษณะของผลเป็นรูปไข่ โตประมาณ 3-4 ซ.ม. ผลอ่อนสีเขียวอ่อน เมื่อแก่สีเหลืองอมดำ หรือม่วงเข้มจนถึงดำ, เมล็ดอ่อนสีขาวขุ่น นิ่ม อ่อน เมื่อแก่สีดำ เปลือกของเมล็ดจะกลายเป็นกะลาบางๆ แข็งๆ ในแต่ละผลมีเมล็ดเรียงชิดกันอยู่ 2-3 เมล็ด ด้วยเหตุนี้จึงเรียกผลของต้นตาวว่า ''ลูกชิด''; ผลอ่อน หรือเนื้อในเมล็ดที่เรียกว่า ''ลูกชิด'' รับประทานสดๆ หรือต้ม หรือเชื่อม รับประทานเป็นของหวานได้; ดู...ต้นต๋าว
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ภาพ: W.A. Djatmiko (Wie146) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Harshanh / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Saosukham / Wikimedia Commons (CC0)
ผลไม้เปลือกแข็ง คั่วกินรสมัน
ผลไม้ป่าบางชนิดกินเนื้อในเมล็ด ต้องคั่วก่อน แล้วได้รส มัน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ตามพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| บ่าก่อ | บ่าฯกํอฯ | มะก่อ | ผลของต้นก่อในป่า มีสองอย่าง คั่วให้สุกกินได้ รสมัน |
| บ่าก่อเดือย | บ่าฯกํอฯเดิอฯยฯ | ก่อเดือย | ลูกเล็กคล้ายเม็ดเดือย เปลือกแข็ง เนื้อในสีขาวนวล |
| บ่าก่อแป้น | บ่าฯกํอฯแป้นฯ | ก่อแป้น | ลูกคล้ายเกาลัดแต่เล็กกว่า (บ่าก่อหิน ก็ว่า) |
| บ่ามื่น | บ่าฯมื่นฯ | เม็ดกระบก | ตากผลให้แห้ง กะเทาะเปลือกนอก ทุบเปลือกแข็งออก แล้วคั่วไฟอ่อนจนเนื้อในเป็นสีเหลืองทอง กินเป็นของขบเคี้ยว รสมัน |
บ่าฯมื่นฯ
บ่ามื่น
น.เม็ดกระบก - เป็นผลของต้นกระบก ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ สูง ๑๐-๓๐ เมตร ลักษณะเป็นผลแบบผนังชั้นในแข็ง รูปรีหรือรูปไข่ แบนเล็กน้อย กว้าง 3-4 ซ.ม. ยาว 4-5 ซ.ม. ผลสีเขียว เมื่อสุกสีเขียวอมเหลืองอ่อน เนื้อสีส้ม มีเมล็ดรูปไตขนาดใหญ่ 1 เมล็ด หนา แข็ง รูปไข่หรือรูปรีแกมรูปไข่ เนื้อในเมล็ดสีขาว และมีน้ำมัน : วิธีทำ นำผลกระบกมาตากแห้ง กระเทาะเปลือกข้างนอกออกให้หมด จากนั้นผ่าหรือทุบเอาเปลือกแข็งออก เนื้อในสีขาว มีเปลือกบางๆ สีน้ำตาลเข้มหุ้มไว้อีกชั้นหนึ่ง นำไปคั่วด้วยไฟอ่อนๆ จนเมล็ดเปลี่ยนเป็นสีเหลืองทอง รับประทานเป็นผลไม้ หรืออาหารว่างขบเคี้ยวได้ มีรสมัน
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ภาพ: Lannafolium / Wikimedia Commons (CC0)
ผลไม้ที่ใช้ทำยาและใช้ในบ้าน
ผลไม้กลุ่มสุดท้ายพจนานุกรมบันทึกว่าใช้ทำยา ใช้ย้อมสี หรือแม้แต่ใช้ซักผ้า บทความนี้เล่าตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้เท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ตามพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| บ่าปิน | บ่าฯพินฯ | มะตูม | เปลือกแข็ง ผลสุกสีเหลือง เนื้อในเหลืองนวลเป็นเมือก รสหวานหอม ทำมะตูมเชื่อม มะตูมแห้ง น้ำมะตูม |
| บ่าขามป้อม | บ่าฯขามฯป้อฯม | มะขามป้อม | ผลกลมเล็ก รสฝาดเปรี้ยว ขมอมหวาน ใช้ทำยาได้ |
| บ่านะ | บ่าฯนะ | สมอ | ผลรสเปรี้ยวอมฝาด เมล็ดเดียว ทั้งดอก ผล และเปลือกต้นใช้ทำยา |
| บ่าแหน | บ่าฯแหนฯ | สมอพิเภก | ผลกลมหรือรีแข็ง มี ๕ สัน อ่อนรสเปรี้ยว แก่รสเปรี้ยวอมฝาด ใช้ทำยา |
| บ่าฮกฟ้า | บ่าฯร฿กฯฟ้า | รกฟ้า | ผลรูปรีมีครีบ ๕ ครีบ เปลือกให้น้ำฝาดสีแดง ใช้ย้อมสีและทำยา |
| บ่าจี้ | บ่าฯชี่ | ผลคนทา | ผลกลมแป้นขนาดราวหัวแม่มือ รสขม ใช้ทำยา |
| บ่าซัก | บ่าฯซักฯ | ประคำดีควาย | ผลแก่นำมาทุบแช่น้ำ ตีให้เกิดฟอง ใช้ซักผ้าไหมและทำความสะอาดเครื่องทอง |
ภาพ: SUDHANSHU YADAV / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Lalithamba from India / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: Sipuwildlife / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Dinesh Valke from Thane, India / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Dinesh Valke from Thane, India / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
⚠️ ข้อควรระวัง
ผลไม้ป่าบางชนิดชื่อขึ้นต้นด้วย บ่า เหมือนกัน แต่ กินไม่ได้ พจนานุกรมบันทึกว่า บ่าข่าง บ่าฯข่างฯ (สลอด) ทุกส่วนเป็นพิษ บ่าหุ่ง บ่าฯหุ่ง (ละหุ่ง) ทุกส่วนเป็นพิษ และ บ่าตึ่ง บ่าฯตึ่งฯ (ตูมกาขาว) สุกแล้วสีเหลืองสดแต่กินไม่ได้ อย่าเก็บผลไม้ป่าที่ไม่รู้จักมากิน
สรุป
- ผลไม้ป่าล้านนาขึ้นต้นด้วย บ่า เช่นเดียวกับผลไม้ในตลาด เช่น บ่าเกี๋ยง บ่าห้า บ่าเหม้า
- ผลไม้ป่าที่กินสด เช่น บ่าเกี๋ยง (มะเกี๋ยง) บ่าห้า (ลูกหว้า) บ่ากั๋บตอง (มะพลับ) บ่าโจ้ก (สะคร้อ)
- ผลไม้รสเปรี้ยวใช้ปรุงอาหาร เช่น บ่ากอก บ่ายม บ่าต๋าเสือ (ลูกยอ) และส้มพื้นเมืองอย่าง บ่าแง บ่าจุ๋ก
- บ่าต๋าว คือลูกชิด และ บ่ามื่น คือเม็ดกระบกที่คั่วกินรสมัน
- บางชนิดใช้ทำยาหรือใช้ในบ้าน เช่น บ่าปิน (มะตูม) บ่านะ (สมอ) บ่าซัก (ใช้ซักผ้า) และบางชนิดเป็นพิษ เช่น บ่าข่าง บ่าหุ่ง
ค้นชื่อผลไม้ชนิดอื่นได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกันที่ ชื่อผลไม้ในคำเมือง และ ชื่อผักในคำเมือง หรือเรียนคำที่ใช้ตอนไปซื้อของที่ ไปกาดแบบคนเมือง และชื่ออาหารเหนือ ๙๙ เมนูที่ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ
แหล่งอ้างอิง
ค้นหาคำว่า "บ่าเกี๋ยง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 40 คำ จำได้แค่ไหน?
