ภาพ: Papa November / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ชื่อผักคำเมือง: บ่าเขือ บ่าแต๋ง บ่าฟัก บ่าห่อย บ่านอย
ชื่อผักคำเมือง หลายชื่อขึ้นต้นด้วย บ่า เหมือนชื่อผลไม้ เช่น บ่าเขือ บ่าฯเขิอฯอ (คำเมืองอ่านว่า บ่าเขือ) คือ มะเขือ ส่วนผักใบมักขึ้นต้นด้วย ผั๋ก ผักฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋ก) คือ ผัก บทความนี้รวบรวมชื่อผักผลและผักฝักในคำเมืองจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมอักษรล้านนาและภาพผักจริงของแต่ละชนิด
บ่าฯเขิอฯอ
บ่าเขือ
น.มะเขือ - ไม้พุ่มมีหลายชนิด ส่วนมากกินได้ บางชนิดกินไม่ได้
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →ทำไมผักก็ขึ้นต้นด้วย บ่า
ในไทยกลาง ชื่อผักหลายชนิดขึ้นต้นด้วย มะ เช่น มะเขือ มะระ มะรุม คำเมืองใช้ บ่า แทน และยังใช้ บ่า นำหน้าผักที่ไทยกลางไม่ได้ใช้ มะ เช่น บ่าแต๋ง (แตง) บ่าฟัก (ฟัก) บ่านอย (บวบ) และบ่าถั่ว (ถั่ว) พูดง่าย ๆ คือ ผักที่กินผลหรือฝัก คนเมืองมักเรียกด้วย บ่า
ชื่อผลไม้ในคำเมืองก็ใช้ บ่า เช่นกัน อ่านต่อได้ที่ ชื่อผลไม้ในคำเมือง
ครอบครัวบ่าเขือ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| บ่าเขือ | บ่าฯเขิอฯอ | มะเขือ ไม้พุ่มมีหลายชนิด ส่วนมากกินได้ |
| บ่าเขือส้ม | บ่าฯเขิอฯอส้฿มฯ | มะเขือเทศ |
| บ่าเขือป๊าว | บ่าฯเขิอฯอพ้าวฯ | มะเขือยาว |
| บ่าเขือผ่อย | บ่าฯเขิอฯอผ่อฯยฯ | มะเขือเปราะ มะเขือเสวย |
| บ่าเขือม่วง | บ่าฯเขิอฯอม่วฯง | มะเขือม่วง ผลกรอบ รสหวานคล้ายมะเขือเปราะ |
| บ่าเขือแจ้ | บ่าฯเขิอฯอแจ้ | มะเขือขื่น (บ่าเขือฮืน ก็ว่า) |
| บ่าเขือเดือนแจ้ง | บ่าฯเขิอฯอเดิอฯรแจ้งฯ | มะเขือขาว มะเขือที่มีผลสีขาว |
| บ่าเขือปู่ | บ่าฯเขิอฯอปู่ | มะอึก ผลกลมมีขนอ่อน สุกแล้วสีเหลืองอมส้ม |
| บ่าแคว้ง | บ่าฯแฅ้วฯง | มะเขือพวง (บ่าแคว้งกุลา ก็ว่า) |
| บ่าแคว้งขม | บ่าฯแฅ้วฯงข฿มฯ | มะแว้ง |
ภาพ: Petar43 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: PattayaPatrol / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: စာကလေး SarKaLay / Wikimedia Commons (CC0)
ภาพ: Vinayaraj / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Filo gèn' / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Dhivya dhivi DJ / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: ArionStar / Wikimedia Commons (CC0)
ภาพ: Wikimedia Commons / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
บ่าฯเขิอฯอส้฿มฯ
บ่าเขือส้ม
น.มะเขือเทศ ภาษาถิ่นเหนือ(กำเมือง) เรียก ''บ่าเขือส้ม''; มะเขือเทศ หรือ บ่าเขือส้ม - เป็นไม้ล้มลุก อายุสั้นประมาณ 1 ปี ลำต้นแข็ง ตั้งตรง สูง 50-150 ซ.ม. ลักษณะเป็นพุ่ม มีขนอ่อนๆ ปกคลุม ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก แต่หยักไม่เท่ากัน ดอกเป็นดอกเดี่ยวหรือเป็นช่อกระจุกกันอยู่ สีเหลือง มีหลายพันธุ์ ผลมีรูปร่างและขนาดแตกต่างกัน ผิวเกลี้ยงบาง ผลสุกสีแดงอมส้มถึงแดงสด: มะเขือเทศ เป็นผลไม้ที่ได้รับความนิยมมาก ไม่ว่าจะเป็นแบบสด หรือปรุงสุก ทำเป็นซอส หรือคั้นน้ำ ทุกวันนี้ ''มะเขือเทศ'' หรือ ''บ่าเขือส้ม'' ถูกมองว่าเป็นอาหารเพื่อสุขภาพ เพราะให้พลังงานต่ำ มีวิตามิน ซี และ โพแทสเซียม สูง: มะเขือเทศ หรือ บ่าเขือส้ม เป็นผลไม้ที่นิยมบริโภคกันทั่วโลก จากการสำรวจขององค์การอนามัยโลกพบว่า 10 อันดับแรกของผลไม้ที่ขาวโลกนิยมบริโภคได้แก่ 1.มะเขือเทศ 180 ล้านตันต่อปี จากประเทศจีนทั้งแบบสดและแปรรูปมากกว่าครึ่ง 2.กล้วย 3.แตงโม 4.แอปเปิ้ล 5.ส้ม 6.องุ่น 7.ฝรั่ง,มะม่วง 8.สับปะรด 9.ท้อ และ 10.แพร์ ในประเทศไทย ผลไม้ที่นิยมบริโภค 10 อันดับแรก คือ 1.ทุเรียน 2.มะม่วง 3.สับปะรด 4.ฝรั่ง 5.กล้วย 6.แตงโม 7.มะละกอ 8.แคนตาลู้ป 9.แอปเปิ้ล และ 10.ส้ม
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →⚠️ ข้อควรระวัง
เขือ ที่ไม่ใช่มะเขือ มีสองคำที่ควรระวัง คือ บ่าเขือมื่น บ่าฯเขิอฯอมื่นฯ (คำเมืองอ่านว่า บ่าเขือมื่น) คือ กระเจี๊ยบเขียว และ บ่าเขือเครือ บ่าฯเขิอฯอเระฯคิอฯอ (คำเมืองอ่านว่า บ่าเขือเครือ) คือ มะระหวาน หรือฟักแม้ว ซึ่งพจนานุกรมบอกว่า บ่าห่อยแม้ว ก็ว่า
ตระกูลแตงและฟัก: บ่าแต๋ง บ่าฟัก บ่าน้ำ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| บ่าแต๋ง | บ่าฯแตงฯ | แตง ไม้เถาล้มลุกหลายชนิด |
| บ่าแต๋งซั้ง | บ่าฯแตงฯซั้งฯ | แตงกวา แตงร้าน |
| บ่าแต๋งอ้ม | บ่าฯแตงฯอ้฿มฯ | แตงกวาขนาดใหญ่ เปลือกสีขาว ผลปุ้ม มีกลิ่นหอม |
| บ่าฟัก | บ่าฯฟักฯ | ฟัก ไม้เถา ผลกลมหรือรี มีหลายพันธุ์ |
| บ่าฟักหม่น | บ่าฯฟักฯห่฿มฯร | ฟักเขียว |
| บ่าฟักแก้ว | บ่าฯฟักฯแก้วฯ | ฟักทอง |
| บ่าฟักเข้า | บ่าฯฟักฯเขั้า | ฟักข้าว (บ่าเข้า บ่าฯเขั้า ก็ว่า) |
| บ่าน้ำ | บ่าฯนาฯ | น้ำเต้า ผลคล้ายขวด |
ภาพ: Bff / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Kpsudeep / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Zenon Sych / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Ron Diggity / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: 撮影者はカールおじさんです。 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
💡 เกร็ดความรู้
บ่าฟักแก้ว คือ ฟักทอง ไม่ใช่ฟักที่ใสเหมือนแก้ว และ บ่าฟักหม่น คือ ฟักเขียว ส่วนคำว่า บ่าน้ำ ฟังเหมือนผลไม้ฉ่ำน้ำ แต่หมายถึง น้ำเต้า
ขมแต่ดี: บ่าห่อย และบ่านอย
พจนานุกรมบอกว่าคนเหนือเรียก บวบทุกชนิด ว่า บ่านอย และเรียกมะระว่า บ่าห่อย แล้วต่อท้ายเพื่อบอกพันธุ์
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| บ่าห่อย | บ่าฯห่อฯยฯ | มะระ |
| บ่าห่อยขี้นก | บ่าฯห่อฯยฯขี้น฿กฯ | มะระขี้นก ผลเล็กคล้ายกระสวย ผิวขรุขระ |
| บ่าห่อยจีน | บ่าฯห่อฯยชีนฯ | มะระจีน |
| บ่าห่าย | บ่าฯห่ายฯ | พืชจำพวกเดียวกับมะระ ผิวสากเล็กน้อย รสขม |
| บ่านอย | บ่าฯนอฯยฯ | บวบ |
| บ่านอยขม | บ่าฯนอฯยฯข฿มฯ | บวบขม ขมมาก ไม่นิยมกิน ใช้ปรุงยา |
| บ่านอยข้อง | บ่าฯนอฯยฯข้อฯง | บวบเหลี่ยม |
| บ่านอยงู | บ่าฯนอฯยฯงู | บวบงู ผลเรียวยาวโค้งบิดคล้ายงู |
| บ่านอยอ้ม | บ่าฯนอฯยฯอ้฿มฯ | บวบหอม ผลแก่มีเส้นใยใช้ขัดถูแทนฟองน้ำ |
ภาพ: Salil Kumar Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Sonja Pauen - Stanhopea / Wikimedia Commons (CC BY 2.0 de)
ภาพ: Augustus Binu : flickr : Instagram / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Forest and Kim Starr / Wikimedia Commons (CC BY 3.0 us)
บ่าฯห่อฯยฯ
บ่าห่อย
น.มะระ ภาษาถิ่นเหนือ(กำเมือง) เรียก ''บ่าห่อย''; มะระ หรือ บ่าห่อย - เป็นไม้เถาเลื้อย มีมือเกาะ ใบเดี่ยวรูปฝ่ามือ เว้าเป็นแฉกลึก 5-7 แฉก ใบและลำต้นมีขนสากอยู่ทั่วไป ดอกสีเหลืองรูปแตร ปลายกลีบดอกแยกเป็น 5 แฉก ออกเดี่ยวตามซอกใบ ผลรูปกระสวยผิวขรุขระ สีเขียวเข้ม รสขม เมื่อสุกสีเหลือง ใช้ยอดอ่อนและผลที่ยังไม่สุกเป็นอาหาร ผักจิ้ม ต้ม แกง สรรพคุณทางยาตำราไทย ช่วยเจริญอาหาร รักษาเบาหวาน ผลแก่หั่นเนื้อตากแห้งชงน้ำร้อนดื่มต่างน้ำชา เป็นต้น: ''มะระ หรือ บ่าห่อย'' ที่รู้จักกันดีมี ๒ สายพันธุ์ คือ มะระขี้นก และ มะระจีน
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →ฝักและถั่ว: บ่าถั่ว บ่าแปบ บ่าค้อนก้อม
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| บ่าถั่ว | บ่าฯถ฿วฯ | ไม้เถาหลายชนิด ใช้ใบ ยอด ดอก ฝัก เมล็ดเป็นอาหาร |
| บ่าถั่วซั้ง | บ่าฯถ฿วฯซั้งฯ | ถั่วฝักยาว (ถั่วก๊าง ก็ว่า) |
| บ่าถั่วน้อย | บ่าฯถ฿วฯน้อฯยฯ | ถั่วลันเตา |
| บ่าถั่วปู | บ่าฯถ฿วฯพู | ถั่วพู |
| บ่าถั่วแขก | บ่าฯถ฿วฯแขกฯ | ถั่วแขก ต้องทำให้สุกก่อนกิน |
| บ่าถั่วงอก | บ่าฯถ฿วฯงอฯก | ถั่วงอก |
| บ่าแปบ | บ่าฯแปปฯ | ถั่วแปบ ฝักแบนใหญ่ เปลือกหนา |
| บ่าค้อนก้อม | บ่าฯฅ้อฯรก้อฯม | ฝักมะรุม (ยอดอ่อนเรียก ผั๋กอี่ฮึม ผักฯอี่ฮึม) |
| บ่าลิดไม้ | บ่าฯลิดฯไม้ | เพกา (บ่าลิ้นไม้ ก็ว่า) |
| บ่าเก๋งเค็ง | บ่าฯเกงฯเฅังฯ | กระเจี๊ยบแดง กระเจี๊ยบเปรี้ยว |
ภาพ: David / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: Forest and Kim Starr / Wikimedia Commons (CC BY 3.0 us)
ภาพ: David E Mead / Wikimedia Commons (CC0)
ภาพ: 16:9clue / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: 국립국어원 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0 kr)
ภาพ: SAplants / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Erector / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Xufanc / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: စာကလေး SarKaLay / Wikimedia Commons (CC0)
ผั๋ก: คำนำหน้าผักใบ
ผักที่กินใบและยอดมักขึ้นต้นด้วย ผั๋ก หลายคำเคยอธิบายไว้ในบทความอื่นของมรดกล้านนาแล้ว
- ผั๋กกาด ผักฯกาดฯ ผักกาด ใช้ทำ ผักกาดจอ
- ผั๋กหล๋ะ ผักฯหลฯะ ผักชะอม
- ผั๋กเฮือด ผักฯเฮิอฯด ใบอ่อนของต้นเลียบ
- ผั๋กปั๋ง ผักฯปังฯ ผักปลัง
- ผั๋กเซียงดา ผักฯซยฯงดา ผักเซียงดา
ผักในเพลงและอาหารเหนือ
ชื่อผักชุดนี้พบในเพลงคำเมืองหลายเพลงที่มรดกล้านนาเคยอธิบาย เพลง ของกิ๋นคนเมือง มีทั้ง ส้าบ่าเขือผ่อย คั่วบ่าถั่วปู และแก๋งบ่าค้อนก้อม ส่วนท่อนแร็ปของ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ มี ตำมะเขือ ส้าแตงกวา ส้ามะเขือแจ้ และยำมะถั่วมะเขือ ซึ่งคนเมืองเรียกเป็น ต๋ำบ่าเขือ ส้าบ่าแต๋งซั้ง ส้าบ่าเขือแจ้ และยำบ่าถั่วบ่าเขือ
สรุป
- ผักที่กินผลหรือฝักในคำเมืองมักขึ้นต้นด้วย บ่า ส่วนผักใบขึ้นต้นด้วย ผั๋ก
- บ่าเขือส้ม คือ มะเขือเทศ บ่าเขือผ่อย คือ มะเขือเปราะ และ บ่าแคว้ง คือ มะเขือพวง
- บ่าเขือมื่น คือ กระเจี๊ยบเขียว และ บ่าฟักแก้ว คือ ฟักทอง
- บวบทุกชนิดเรียก บ่านอย มะระเรียก บ่าห่อย และฝักมะรุมเรียก บ่าค้อนก้อม
ค้นชื่อผักเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านชุดเดียวกันต่อที่ ชื่อผลไม้ในคำเมือง และ ผลไม้ป่าล้านนา หรือดูทั้งชุดที่ ชื่อผักผลไม้คำเมือง
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: บ่าเขือ · บ่าเขือส้ม · บ่าห่อย · บ่านอย · บ่าค้อนก้อม
- ภาพผักทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ
ค้นหาคำว่า "บ่าเขือ" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 47 คำ จำได้แค่ไหน?
