ภาพ: Gigi2562 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
หมอเมือง ยาเมือง: คำเรียกหมอพื้นบ้านและสมุนไพรในคำเมือง
ก่อนจะมีโรงพยาบาลในทุกอำเภอ เวลาคนเมืองเจ็บไข้ได้ป่วย คนแรกที่นึกถึงคือ หมอเมือง หํมฯอฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า หมอเมือง) พจนานุกรมอธิบายว่าคือหมอพื้นบ้านล้านนา ผู้รักษาด้วยคาถาอาคม การทรงเจ้าเข้าผี หรือ ยาเมือง อยฯาเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ยาเมือง) คือสมุนไพรพื้นเมืองที่ทำเป็นยาได้หลายรูปแบบ
บทความนี้รวมคำเมืองเรื่องหมอและยาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ทั้งชื่อเรียกหมอแต่ละแบบ วิธีรักษา ชนิดของยา สมุนไพร และคำเรียกอาการเจ็บป่วย เพื่อเรียนภาษาและเข้าใจภูมิปัญญาของคนล้านนา
หมอ ในคำเมือง ไม่ได้แปลว่าแพทย์อย่างเดียว
พจนานุกรมให้ความหมายของ หมอ หํมฯอฯ ไว้กว้างกว่าภาษาไทยกลาง คือ ผู้รู้ ผู้เชี่ยวชาญในงานต่างๆ แล้วจึงหมายถึงแพทย์ผู้รักษาโรค และยังใช้เป็นคำวิเศษณ์แปลว่า ชำนาญ คนเมืองจึงเรียกผู้เชี่ยวชาญหลายอาชีพว่าหมอ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| หมอความ | หํมฯอฯฅวฯามฯ | ทนายความ |
| หมอป่า | หํมฯอฯป่า | นายพราน ผู้ชำนาญป่า |
| หมอจ๊าง | หํมฯอฯช้างฯ | ผู้ทำขวัญช้าง ผู้มีความรู้ด้านคชศาสตร์ |
| หมอตวาย | หํมฯอฯทวฯาฯยฯ | หมอดู ผู้ทำนายโชคชะตาและฤกษ์ยาม (หมอเมื่อ หํมฯอฯเมิ่อฯอ หมอหูลา หํมฯอหูรา ก็ว่า) |
| หมอดูกไก่ | หํมฯอฯดูกไก่ | หมอดูที่ทำนายจากการปักไม้ไปตามกระดูกขาไก่ที่ฆ่าใหม่ในพิธี |
| หมอง่อน | หํมฯอฯง่อฯร | ผู้ใช้ไม้ตีท้ายทอยหมูในพิธีการสังเวย |
หมอเมือง: หมอพื้นบ้านล้านนามีหลายแบบ
พจนานุกรมแบ่งวิธีรักษาของหมอเมืองไว้ ๓ แบบ แบบแรกใช้ไสยศาสตร์ คือคาถาอาคม การเสกเป่า การเช็ด การแหก และขวากซุย แบบที่สองเรียกว่า มด คือการทรงเจ้าเข้าผี รักษาด้วยจิตวิญญาณ แบบที่สามเรียกว่า หมอยา หํมฯอฯอยฯา คือการใช้ยาสมุนไพร หมอที่รักษาได้ทั้ง ๓ แบบเรียกว่า มดหมอ ม฿ดฯหมฯอฯ
หมอที่รักษาคนเจ็บ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| หมอเมือง | หํมฯอฯเมิอฯง | หมอพื้นบ้านล้านนา (หมอยา ก็ว่า) |
| มดหมอ | ม฿ดฯหมฯอฯ | หมอเมืองที่รักษาทั้งทางไสยศาสตร์ การทรงเจ้าเข้าผี และยาสมุนไพรไปพร้อมกัน |
| หมอเป่า | หํมฯอฯเปั่า | หมอพื้นบ้านที่บริกรรมคาถาแล้วเป่าไปตามร่างกายผู้ป่วย บางครั้งใช้สมุนไพรด้วย |
| หมอย่ำขาง | หํมฯอฯย่ำขางฯ | หมอเมืองที่รักษาด้วยการย่ำขาง |
| หมอขวากซุย | หํมฯอฯขวฯากฯซุ | ผู้รักษากระดูกแตกหักด้วยคาถาอาคมและน้ำมันงา โดยใช้เฝือกไม้ไผ่ |
| หมอนวด | หํมฯอฯนวฯด | ผู้ชำนาญการนวดให้เส้นหรือกล้ามเนื้อผ่อนคลาย (จ้างบีบ ก็ว่า) |
| หมอจั้ง | หํมฯอฯจั้งฯ | หมอตำแย |
| แม่ช่าง | แม่ช่างฯ | หมอตำแย หญิงที่ทำคลอดตามแผนโบราณ (แม่จั้ง แม่ชั่งฯ ก็ว่า) |
พจนานุกรมยกย่อง หมอเป่า ว่าเป็นหมอพื้นบ้านที่มีบทบาทต่อสังคมชนบท ได้รับความรู้สืบต่อจากปู่ ตา พ่อ หรือครู คิดค่ารักษาเพียงเล็กน้อยเป็นสินน้ำใจ หรือรักษาให้ฟรีถ้าผู้ป่วยไม่มีเงิน และเมื่อหายป่วยแล้ว ผู้ป่วยมักนำของกินของใช้ไปตอบแทน
หมอด้านพิธีกรรมและคาถา
หมอกลุ่มนี้เกี่ยวกับความเชื่อเรื่องผีและอำนาจที่มองไม่เห็น พจนานุกรมบันทึกไว้ดังนี้
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| หมอผี | หํมฯอฯผี | ผู้ใช้เวทมนตร์คาถาเชื้อเชิญ ไล่ หรือปราบผี |
| หมอส่งขึ๋ด | หํมฯอฯส่฿งฯขึดฯ | ผู้ชำนาญพิธีสะเดาะเคราะห์ ส่งสิ่งอัปมงคลออกไป |
| หมอไป่หมอแป๋ง | หํมฯอฯไป่ลฯหํมฯอฯแปลฯง | หมอเสน่ห์ ผู้ใช้คาถาทำให้คนรักหรือเกลียดกัน |
| หมอตู้ | หํมฯอฯตู้ | ผู้ใช้คาถาอาคมทำให้ผู้ถูกกระทำมีอันเป็นไป ตามความเชื่อ |
อ่านคำเรื่องผีเพิ่มเติม เช่น ม้าขี่ (คนทรง) และลงผี ได้ที่ ผีในคำเมือง
วิธีรักษาแบบหมอเมือง
วิธีรักษาหลายอย่างมีชื่อเรียกเฉพาะในคำเมือง ตารางนี้เล่าตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้ เพื่อให้รู้จักคำ ไม่ใช่วิธีให้ลองทำเอง
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เป่า | เปั่า | หมอเมืองบริกรรมคาถาแล้วเป่าลงบนบริเวณที่เจ็บป่วย เพื่อถอนพิษ |
| แหก | แหกฯ | หมอเมืองเสกคาถาลงมีดหมอ แล้วขูด ขีด หรือลูบตามบริเวณที่เจ็บซ้ำหลายครั้ง (แฮก แรกฯ ก็ว่า) |
| มีดหมอ | มีดฯหํมฯอฯ | มีดเล็กลงคาถา มักทำด้วยไม้แห้งตายฟ้าผ่า ใช้ในพิธีและการรักษา (มีดแหก มีดฯแหกฯ ก็ว่า) |
| ย่ำขาง | ยาขางฯ | หมอใช้เท้าจุ่มน้ำไพลหรือน้ำมันงา เหยียบขางที่เผาจนร้อนแดง แล้วย่ำไปตามร่างกายผู้ป่วยพร้อมเสกคาถา |
| ตอกเส้น | ตอฯกเส้นฯ | ทาน้ำมันสมุนไพร แล้วใช้ไม้ตอกตามจุดที่เส้นเอ็นหรือกล้ามเนื้อตึง พร้อมเสกคาถาบนหัวค้อน |
| ขวากซุย | ขวฯากฯซุย | การรักษาบาดแผลและกระดูกหักให้ประสานกัน ด้วยคาถาเสกเป่าร่วมกับยาสมุนไพร |
| บีบ | บีบฯฯ | นวด เฟ้น เช่น บีบแข้งบีบขา |
| คาถา | คาฯถา | คำเสกเป่าที่ถือกันว่าศักดิ์สิทธิ์ |
| น้ำมนต์ | นาฯม฿น์ตฯ | น้ำที่ผ่านพุทธมนต์หรือเสกแล้ว ใช้กิน ประพรม หรืออาบ เพื่อความเป็นสิริมงคล |
ภาพ: Mattes / Wikimedia Commons (Public domain)
ยาเมือง: ยามีหลายรูปแบบ
พจนานุกรมอธิบายว่ายาเมืองมีหลายรูปแบบ เช่น ยาต้ม ยาฝน ยาโฮม ยาสัก ยาดอง ยาสูบ ยาผง ยาเม็ด ยาทา และยาจู้ ชนิดที่มีคำอธิบายในพจนานุกรมมีดังนี้
ยาที่ใช้กิน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ยาฝน | อยฯาฝ฿นฯ | ยาสมุนไพรที่นำตัวยามาฝนกับน้ำกระสาย ได้ "น้ำยาฝน" ให้ผู้ป่วยดื่ม |
| ยาธาตุ | อยฯาธาฯตฯ | ตามแพทย์แผนไทย คือกลุ่มยาปรับธาตุในร่างกายให้เป็นปกติ |
| ยาแก้ | อยฯาแก้ | ยารวมสมุนไพรหลายชนิด ทำเป็นก้อนเล็กสีน้ำตาลอมดำ แก้อาการได้หลายอย่าง เช่น ปวดท้อง ท้องอืด |
คำว่า ยาฝน มาจาก ฝน ฝ฿นฯ ซึ่งนอกจากแปลว่าน้ำฝนแล้ว ยังเป็นคำกริยาแปลว่า ลับ หรือถู เช่น ฝนมีด ฝนยา พจนานุกรมบันทึกว่าตัวยาฝนทำจากพืช เช่น ราก หัว ลำต้น จากของจากสัตว์ เช่น เขี้ยวเสือ เขากวาง และจากวัตถุธาตุที่เชื่อว่าศักดิ์สิทธิ์
ยาที่ใช้ภายนอก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ยาจู้ | อยฯาจู้ | ยาประคบ บรรจุในถุงผ้า อบให้ร้อนด้วยไอน้ำ ประคบคลายเมื่อยหรือความเจ็บปวด |
| ยาก้อบ | อยฯาคอฯบ | ยาพอก โปะบริเวณที่ปวดหรือปากแผล |
| ยาข่มหัว | อยฯาข฿มฯห฿วฯ | ยาประคบศีรษะ |
| ยาอาบ | อยฯาอาปฯ | ยาที่แช่น้ำหรือผสมน้ำอาบ |
| ยาฮม | อยฯาร฿มฯ | ยาที่รักษาด้วยการรมควันหรือรมไอน้ำ |
| ยาผู่ | อยฯาผู่ | ยาที่เคี้ยวหรือผสมน้ำแล้วพ่นใส่ผู้ป่วย |
| ยาหม่อง | อยฯาห่มฯอฯง | ยาขี้ผึ้งกลิ่นหอม ร้อนซ่า ทาบรรเทาพิษแมลงกัดต่อยหรือปวดเมื่อย |
ภาพ: Government of Thailand / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: Athikhun.suw / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ชื่อยาตามอาการ
ชื่อยาหลายชนิดบอกอาการไว้ในตัว ถ้ารู้คำเรียกอาการ ก็เดาชื่อยาได้
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ยาแก้ซาง | อยฯาแก้ซางฯ | ยาแก้โรคตานขโมย ยาแก้ปากเปื่อย (ยาขาง อยฯาขางฯ ก็ว่า) |
| ยาแก้ปิ๊ด | อยฯาแก้พิษฯฯ | ยาแก้พิษ (ยาดั๋บปิ๊ด อยฯาดัปฯพิษฯฯ ก็ว่า) |
| ยาแก้หลุ๋ต๊อง | อยฯาแก้หลฯท้อฯง | ยาแก้ท้องร่วง |
| ยาตุ๊ดเลือด | อยฯาทุดเลิอฯด | ยาทำให้เลือดหยุดไหล |
| ยาปิ๋ | อยฯาปิ | ยาแก้เป็นลม |
| ยาซะ | อยฯาซะ | ยาขับพิษ ยาถ่ายพยาธิ (ยาซวะ อยฯาซวฯะ ยาส๋ะ อยฯาสะ ก็ว่า) |
| ยาถุ๋ | อยฯาถุ | ยาถ่ายพยาธิ (ยาหลุ๋ อยฯาหลฯ ก็ว่า) |
| ยาถีบ | อยฯาถีปฯ | ยาขับพิษต่างๆ |
คำกริยาที่ควรรู้คือ ยาตั๋ว อยฯาต฿วฯ แปลว่า รักษาตัวให้หายจากโรคภัยไข้เจ็บ
สมุนไพรที่พจนานุกรมบอกว่าใช้ทำยา
พืชหลายชนิดในครัวคนเมืองเป็นทั้งอาหารและยา ตารางนี้เลือกเฉพาะพืชที่พจนานุกรมระบุว่าใช้ทำยาได้
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ภาษาไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ปูเลย | พลฯเลิยฯ | ไพล | ไม้ล้มลุกมีหัวคล้ายข่า หัวสีเหลืองอมเขียว ใช้ทำยา |
| ขิง | ขิงฯ | ขิง | ไม้ล้มลุก เหง้ารสเผ็ด ใช้ประกอบอาหารและทำยา |
| ข่า | ข่า | ข่า | ไม้ล้มลุก เหง้ากลิ่นฉุน ใช้ปรุงอาหารและทำยา |
| บ่าขามป้อม | บ่าฯขามฯป้อฯม | มะขามป้อม | ผลรสฝาดเปรี้ยวอมหวาน ใช้ทำยาได้ |
| บ่านะ | บ่าฯนะ | สมอ | ทั้งดอก ผล และเปลือกต้น ใช้ทำยาได้หลายชนิด |
| ส้มป่อย | ส฿มฯป่อฯยฯ | ส้มป่อย | ทุกส่วนใช้ทำยาได้ ฝักแห้งใช้ทำน้ำขมิ้นส้มป่อยในพิธีดำหัว |
| ฝาง | ฝางฯ | ฝาง | ไม้ยืนต้นมีหนาม เนื้อไม้สีแดง ใช้ทำยาหรือย้อมผ้า |
| หญ้าคา | ห้ยฯาฅา | หญ้าคา | ใบใช้มุงหลังคา เหง้าใช้ทำยา |
| งา | งา | งา | เมล็ดใช้สกัดน้ำมัน น้ำมันงาใช้ในการย่ำขางและขวากซุย |
ภาพ: Francisco Manuel Blanco (O.S.A.) / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: Judethedeus / Wikimedia Commons (CC0)
ภาพ: Susan Slater / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Krish Dulal / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Salil Kumar Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Thamizhpparithi Maari / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: J.M.Garg / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
ภาพ: Apurv013 / Wikimedia Commons (CC0)
งานวิจัยจากคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (๒๕๖๗) ซึ่งรวบรวมคำศัพท์การแพทย์พื้นบ้านของกลุ่มชาติพันธุ์ในล้านนาจากเอกสาร ๒๕๖ เรื่อง พบคำศัพท์ ๑,๘๕๘ คำ และกลุ่มที่มีคำมากที่สุดคือ การบำบัดรักษาด้วยสมุนไพร แสดงว่าความรู้เรื่องยาสมุนไพรเป็นหัวใจของภูมิปัญญานี้
ภาพ: Mattes / Wikimedia Commons (Public domain)
คำเรียกอาการเจ็บป่วย
ถ้าจะคุยกับหมอเมือง ต้องรู้คำเรียกอาการด้วย คำที่ควรจำที่สุดคือ เมื่อย เมิ่อฯยฯ ซึ่งคำเมืองแปลว่า ไม่สบาย เป็นไข้ไม่มีกำลัง ส่วนคำว่า ไข้ ไข้ นั้น พจนานุกรมหมายเหตุไว้ว่าเป็นคำยืม ภาษาล้านนาเดิมใช้ เมื่อย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เมื่อย | เมิ่อฯยฯ | ไม่สบาย เป็นไข้ไม่มีกำลัง และอาการเพลียของกล้ามเนื้อ |
| ไข้ป่า | ไข้ป่า | ไข้จับสั่น ไข้มาลาเรีย |
| ไข้ป้าง | ไข้ป้างฯ | จุกผาม ไข้จับสั่นเรื้อรัง ตับและม้ามโต |
| ซาง | ซางฯ | โรคตามตำราแพทย์แผนโบราณที่มักเป็นกับเด็กเล็ก เรียก เป๋นซาง |
| เกี่ยว | ก่ยฯว | ตะคริว กล้ามเนื้อเกร็งแข็งและปวดขึ้นอย่างรวดเร็ว |
| มะโหก | มโห฿กฯ | โรคกระษัยตามตำราแพทย์แผนโบราณ ร่างกายทรุดโทรม ผอม ตัวเหลือง (บ่าโหก ก็ว่า) |
| จุ๊ | ชุ | ฟกช้ำ ระบม |
| ปวด | ปวฯด | รู้สึกเจ็บต่อเนื่อง เช่น ปวดหัว ปวดฟัน |
| ไอ | ไอ | อาการที่ลมพุ่งขึ้นจากปอดโดยแรง เกิดเสียงไอ |
| ฝี | ฝี | ตุ่มบวมกลัดหนอง |
| ตุ่ม | ตุ่ม | เม็ดนูนบนผิวหนัง เช่น ตุ่มยุง |
| หาย | หายฯ | พ้นจากโรค เช่น หายไข้ |
ยา ที่ไม่ได้แปลว่ายา
คำเมืองบางคำขึ้นต้นด้วย ยา แต่ความหมายพาไปคนละทาง ถ้ารู้ไว้จะไม่เข้าใจผิด
ยา แปลว่า อุดรอยรั่ว คำกริยา ยา ในคำเมืองใช้กับการซ่อมให้ไม่รั่ว เช่น ยาหลังคา อยฯาหัลฯงฅา (อุดรูรั่วหลังคา) ยาเฮือ อยฯาเริอฯอ (อุดรูรั่วเรือ) และ ยาน้ำคุ อยฯานาฯฅุ (อุดรอยรั่วถังน้ำ)
ยา แปลว่า ยาสูบ เช่น ยาสูบ อยฯาสูบ ยาขื่น อยฯาขื่นฯ (ยาสูบรสฉุน) ยาจ๋าง อยฯาจางฯ (ยาสูบรสจืด) ยาแป้ อยฯาแระฯพ่ (ยาสูบรสดีจากจังหวัดแพร่) และ ยาควัน อยฯาฅัวฯร ที่แปลว่า บุหรี่ คำกลุ่มนี้รวมไว้เพื่อเรียนภาษา ไม่ได้ชวนให้สูบ
ยา ที่เป็นพิษ คือ ยาปิ๊ษ อยฯาพิษฯฯ (ยาพิษ) และ ยาเบือ อยฯาเบิอฯอ (ยาเบื่อ)
ส่วนคำอย่าง ยาม (เวลา) ยาว และยาย เป็นคนละคำ ไม่เกี่ยวกับยา
สรุป
- หมอ ในคำเมืองแปลว่าผู้เชี่ยวชาญด้วย เช่น หมอความ (ทนาย) หมอป่า (นายพราน) หมอตวาย (หมอดู)
- หมอเมือง รักษาได้ ๓ แบบ คือ คาถาเสกเป่า การทรงแบบ มด และยาสมุนไพรแบบ หมอยา ถ้ารักษาครบทั้ง ๓ แบบเรียก มดหมอ
- วิธีรักษามีชื่อเฉพาะ เช่น เป่า แหก ย่ำขาง ตอกเส้น ขวากซุย
- ยาเมือง มีหลายรูปแบบ เช่น ยาฝน ยาจู้ (ประคบ) ยาก้อบ (พอก) และ ยาตั๋ว แปลว่ารักษาตัว
- คำว่า เมื่อย แปลว่าไม่สบาย และ ยา ยังแปลว่าอุดรอยรั่ว หรือยาสูบได้ด้วย
ค้นคำเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องความเชื่อได้ที่ ผีในคำเมือง และ ฮ้องขวัญ หรือดูส้มป่อยในพิธีได้ที่ ดำหัว
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: หมอเมือง · หมอเป่า · ย่ำขาง · ตอกเส้น · ยาเมือง · ยาฝน
- Pakamon Charoensuk และ Watsaporn Arayaphan. (๒๕๖๗). Analysis and Grouping of Knowledge and Wisdom: Folk Medicine of Ethnic Groups in Lanna. Journal of Information and Learning, 35(1), 40–55.
- THE STANDARD. (๑๑ มิถุนายน ๒๕๖๒). ราชกิจจาฯ ประกาศรับรองใบอนุญาต 'หมอพื้นบ้าน' แล้ว ให้รักษาโรคด้วยภูมิปัญญาแพทย์แผนไทย
- ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ ใช้ประกอบคำศัพท์ บางภาพถ่ายนอกภาคเหนือหรือนอกประเทศไทยตามที่ระบุ
ค้นหาคำว่า "หมอเมือง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 95 คำ จำได้แค่ไหน?
