เงาะสีแดงวางกองเต็มแผงผลไม้ในกาดวโรรส เชียงใหม่

ภาพ: Adam Jones from Kelowna, BC, Canada / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

ชื่อผลไม้ในคำเมือง: บ่าม่วง บ่าเต้า บ่าขะหนั๋ด และผลไม้เหนือ

14 ตุลาคม 2569 · คำศัพท์ · อ่านประมาณ 8 นาที

ชื่อผลไม้คำเมือง หลายชนิดขึ้นต้นด้วยเสียง บ่า ตรงกับ มะ ในภาษาไทยกลาง เช่น บ่าม่วง บ่าฯม่วฯง (คำเมืองอ่านว่า บ่าม่วง) คือ มะม่วง แต่ก็มีอีกไม่น้อยที่ชื่อต่างจากไทยกลางจนเดาไม่ออก อย่างแตงโมที่คนเมืองเรียกว่า บ่าเต้า หรือสับปะรดที่เรียกว่า บ่าขะหนั๋ด

บทความนี้รวมชื่อผลไม้ในคำเมืองจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมอักษรธรรมล้านนาและภาพของผลไม้แต่ละชนิด เริ่มจากผลไม้ที่เห็นในกาดทุกวัน ไปจนถึงชื่อที่ไม่เหมือนไทยกลางเลย และพันธุ์มะม่วงที่มีชื่อเฉพาะ

บ่าฯม่วฯง

บ่าม่วง

น1.มะม่วง ภาษาถิ่นเหนือเรียก ''บ่าม่วง'': มะม่วง หรือ บ่าม่วง - เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ สูง 10-30 เมตร ใบเดี่ยวรูปหอก โคนใบมนปลายแหลมสีเขียวเข้ม ดอกเป็นช่อ สีเหลืองอ่อนหรือขาวนวล ผล มีลักษณะต่างกันขึ้นอยู่กับพันธุ์ เช่นรูปมนรี ยาวรี กลมป้อม ผลดิบสีเขียว เมื่อสุกเปลี่ยนเป็นสีเหลืองหรือเหลืองส้ม ภายในมีเมล็ด 1 เมล็ด มีหลายชนิดหลายพันธุ์ เช่น แก้ว น้ำดอกไม้ เขียวเสวย: ผล ใช้รับประทานเป็นผลไม้ ใบอ่อนและผลใช้เป็นอาหาร; น2.ฝีที่โคนขาหนีบ เกิดจากต่อมน้ำเหลืองติดเชื้อกามโรค ตรงกลางเป็นร่องคล้ายร่องของมะม่วงอกร่อง เรียกว่า ฝีมะม่วง

ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ผลไม้ในกาด: ชื่อที่ฟังแล้วพอเดาได้

ผลไม้ที่วางขายในกาดทุกวันส่วนใหญ่ใช้ บ่า แทน มะ และหลายคำเปลี่ยนเสียงตามแบบคำเมือง เช่น ร เป็น ฮ ไม่มีเสียงควบกล้ำ และ พ เป็น ป ฟังแล้วจึงพอเดาได้ว่าเป็นผลไม้อะไร

คำเมือง	อักษรล้านนา	ไทยกลาง	ลักษณะ (ตามพจนานุกรม)
บ่าม่วง	บ่าฯม่วฯง	มะม่วง	ผลดิบสีเขียว สุกแล้วสีเหลืองหรือเหลืองส้ม มีหลายพันธุ์
บ่าลำไย	บ่าฯลำไย	ลำไย	ผลกลมเป็นพวง เนื้อขาวใส รสหวาน มีพันธุ์อีดอ สีชมพู อีแห้ว
บ่าหนุน	บ่าฯหนฯร	ขนุน	ผลใหญ่ ผิวมีหนามสั้น เนื้อหุ้มเมล็ดสีเหลือง หอมหวาน
บ่าป๊าว	บ่าฯพ้ลฯาวฯ	มะพร้าว	ผลเป็นทะลาย คนเมืองเรียกทะลายว่า ขะแนง
บ่านาว	บ่าฯนาฯวฯ	มะนาว	รสเปรี้ยว กลิ่นหอม เนื้อแบ่งเป็นกลีบชุ่มน้ำ
บ่าขาม	บ่าฯขามฯ	มะขาม	ผลเป็นฝัก ใช้ปรุงรสเปรี้ยว
บ่าขามข้อง	บ่าฯขามฯข้อฯง	มะขามเทศ	ฝักบิดเป็นเกลียว เนื้อขาวกรอบ
บ่ามุด	บ่าฯมุด	ละมุด	ผลสุกนิ่ม รสหวาน ผิวสีน้ำตาล
บ่าต้อง	บ่าฯต้อฯง	กระท้อน	เมล็ดมีปุยขาวหุ้ม มีทั้งหวานและเปรี้ยว (บ่าตื๋น ก็ว่า)
บ่าผาง	บ่าฯผางฯ	มะปราง	สุกแล้วสีเหลืองอมส้ม รสเปรี้ยวหรือหวาน
บ่าจมปู	บ่าฯช฿ม	ชมพู่	มีหลายชนิด เช่น ชมพู่มะเหมี่ยว ชมพู่สาแหรก
บ่าเฟือง	บ่าฯเฟิอฯง	มะเฟือง	ผลเป็นพูรูปดาว ๕ แฉก ผู้ป่วยโรคไตต้องงด
บ่าตัน	บ่าฯทันฯ	พุทรา	ผลกลมหรือรี กิ่งมีหนาม
บ่ายม	บ่าฯย฿มฯ	มะยม	ผลกลมแป้นเป็นพู รสเปรี้ยว
บ่าเกี้ยง	บ่าฯก้ลฯยฯง	ส้มเกลี้ยง	คล้ายส้มโอแต่ผลเล็กกว่า กลิ่นหอม
บ่าขูด	บ่าฯขูด	มะกรูด	ผิวขรุขระ ใบและผลใช้แต่งกลิ่นอาหาร
บ่าต๋าล	บ่าฯตาลฯฯ	ลูกตาล	ผลของต้นตาล เนื้อลูกอ่อนกินได้ ใช้ทำเข้าหนมต๋าล

บ่าม่วง คือ มะม่วง — **บ่าม่วง** · มะม่วง
ภาพ: Asit K. Ghosh Thaumaturgist / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

บ่าลำไย คือ ลำไย — **บ่าลำไย** · ลำไย
ภาพ: Wikimedia Commons / Wikimedia Commons (Public domain)

บ่าหนุน คือ ขนุน — **บ่าหนุน** · ขนุน
ภาพ: Adityamadhav83 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

บ่าป๊าว คือ มะพร้าว — **บ่าป๊าว** · มะพร้าว
ภาพ: Filo gèn' / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่านาว คือ มะนาว — **บ่านาว** · มะนาว
ภาพ: Evan-Amos / Wikimedia Commons (CC0)

บ่าขาม คือ มะขาม — **บ่าขาม** · มะขาม
ภาพ: Jungle Rebel / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

บ่าขามข้อง คือ มะขามเทศ — **บ่าขามข้อง** · มะขามเทศ
ภาพ: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่ามุด คือ ละมุด — **บ่ามุด** · ละมุด
ภาพ: HK Arun / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

บ่าต้อง คือ กระท้อน — **บ่าต้อง** · กระท้อน
ภาพ: plantboyofsingapore / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

บ่าผาง คือ มะปราง — **บ่าผาง** · มะปราง
ภาพ: Philsacor / Wikimedia Commons (CC0)

บ่าจมปู คือ ชมพู่ — **บ่าจมปู** · ชมพู่
ภาพ: Basile Morin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่าเฟือง คือ มะเฟือง — **บ่าเฟือง** · มะเฟือง
ภาพ: SMasters / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

บ่าตัน คือ พุทรา — **บ่าตัน** · พุทรา
ภาพ: reivax / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

บ่ายม คือ มะยม — **บ่ายม** · มะยม
ภาพ: PJeganathan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่าขูด คือ มะกรูด — **บ่าขูด** · มะกรูด
ภาพ: Susan Slater / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่าต๋าล คือ ลูกตาล — **บ่าต๋าล** · ลูกตาล
ภาพ: Fotokannan at Malayalam Wikipedia / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)

💡 เกร็ดความรู้

บ่าตัน บ่าฯทันฯ ในพจนานุกรมมีสองความหมาย นอกจากจะเป็นพุทราแล้ว ยังแปลว่า "ไม่ทัน" ช้ากว่าเวลาที่กำหนด เพราะ บ่ เป็นคำปฏิเสธ จึงเป็นคำพ้องเสียงที่น่าจำ เช่น ไปบ่าตัน = ไปไม่ทัน

ชื่อที่ไม่เหมือนไทยกลางเลย

ผลไม้กลุ่มนี้คือส่วนที่สนุกที่สุดของคำเมือง เพราะชื่อแทบไม่เหลือเค้าของไทยกลาง ถ้าไม่เคยได้ยินมาก่อนจะเดาไม่ออกเลย

คำเมือง	อักษรล้านนา	ไทยกลาง	ลักษณะ (ตามพจนานุกรม)
บ่าเต้า	บ่าฯเตั้า	แตงโม	ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน เนื้อแดงหรือเหลือง เมล็ดดำ รสหวาน
บ่าขะหนั๋ด	บ่าฯขหันฯด	สับปะรด	ใบเรียวยาว ขอบใบมีหนาม
บ่าก๊อแกง	บ่าฯคํอฯแคงฯ	ทับทิม	เนื้อหุ้มเมล็ดสีแดงคล้ายพลอยทับทิม หวานอมเปรี้ยว
บ่าถั่วเลียน	บ่าฯถ฿วฯรยฯร	ทุเรียน	ผลใหญ่เป็นพู มีหนามแข็ง เนื้อหวานมัน
บ่าหน้อแหน้	บ่าฯหํนฯอฯแห้นฯ	น้อยหน่า	เปลือกนูนเป็นตา ๆ เนื้อขาว เมล็ดดำ
บ่าหนุนแฮ้ง	บ่าฯหนฯรแร้งฯ	น้อยโหน่ง	สกุลเดียวกับน้อยหน่า ผลโตกว่า เปลือกเรียบ (บ่าดาก ก็ว่า)
บ่าก้วยเต้ด	บ่าฯก้ลฯวฯยฯเทดฯ	มะละกอ	ไม้ล้มลุก ใบรูปฝ่ามือ มียางขาว
บ่าก้วย	บ่าฯก้ลฯวฯยฯ	ฝรั่ง	ผลกลมหรือรี เนื้อขาวกรอบ (บ่าก้วยก๋า ก็ว่า)
บ่าลิอ่อง	บ่าฯลิอ่อฯง	กล้วยน้ำว้า	กล้วยใต้ ก็ว่า
บ่าแต๋งลาย	บ่าฯแตงฯลายฯ	แตงไทย	ผลอ่อนเขียวมีลายขาว แก่แล้วสีเหลือง
บ่าแต๋งลายฝะหลั่ง	บ่าฯแตงฯลายฯระฯฝั่งฯ	แคนตาลูป	คล้ายแตงไทย ผิวมีลายร่างแห เนื้อสีส้ม

บ่าฯเตั้า

บ่าเต้า

น.แตงโม คนเมืองเรียกว่า ''บ่าเต้า'': แตงโม หรือ บ่าเต้า - เป็นไม้เถาล้มลุก เถาจะเลื้อยไปตามพื้นดิน ลำต้นเดี่ยวมีลักษณะกลมๆ เถาแข็งและเหนียว สีเขียวมีขนอ่อนปกคลุม ใบรูปสามเหลี่ยมยาว ดอกสีเหลือง ผลทรงกลมหรือทรงกระบอก เปลือกแข็งสีเขียวหรือเหลืองอ่อน บางสายพันธุ์มีลายบนเปลือกด้วย เนื้อข้างในสีแดงหรือเหลือง เมล็ดดำ มีส่วนประกอบของน้ำมาก รสหวาน

ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

บ่าเต้า คือ แตงโม — **บ่าเต้า** · แตงโม
ภาพ: Susan Slater / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่าขะหนั๋ด คือ สับปะรด — **บ่าขะหนั๋ด** · สับปะรด
ภาพ: Diego Delso / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่าก๊อแกง คือ ทับทิม — **บ่าก๊อแกง** · ทับทิม
ภาพ: Ivar Leidus / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่าถั่วเลียน คือ ทุเรียน — **บ่าถั่วเลียน** · ทุเรียน
ภาพ: Carlquist, Sherwin John, 1930-2021 / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

บ่าหน้อแหน้ คือ น้อยหน่า — **บ่าหน้อแหน้** · น้อยหน่า
ภาพ: Dr. Chinchu C. / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

บ่าหนุนแฮ้ง คือ น้อยโหน่ง — **บ่าหนุนแฮ้ง** · น้อยโหน่ง
ภาพ: Ks.mini / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

บ่าก้วยเต้ด คือ มะละกอ — **บ่าก้วยเต้ด** · มะละกอ
ภาพ: Ivar Leidus / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

บ่าก้วย คือ ฝรั่ง — **บ่าก้วย** · ฝรั่ง
ภาพ: Hans Hillewaert / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

ก้วย คือ กล้วย — **ก้วย** · กล้วย
ภาพ: Jiafei Slay Queen / Wikimedia Commons (CC0)

บ่าแต๋งลายฝะหลั่ง คือ แคนตาลูป — **บ่าแต๋งลายฝะหลั่ง** · แคนตาลูป
ภาพ: USDA photo by Scott Bauer. Image Number K7355-11. / Wikimedia Commons (Public domain)

⚠️ ข้อควรระวัง

บ่าก้วย บ่าฯก้ลฯวฯยฯ ไม่ใช่กล้วย แต่คือ ฝรั่ง ส่วนกล้วยในคำเมืองคือ ก้วย ก้ลฯวฯยฯ พจนานุกรมอธิบายว่าเพราะคำเมืองไม่มีเสียงควบกล้ำ กล้วยจึงเป็นก้วย และกล้วยน้ำว้าเรียกว่า บ่าลิอ่อง หรือ ก้วยกะลิอ่อง ก้ลฯวฯยฯกลิอ่อฯง ถ้าไปกาดแล้วขอบ่าก้วย จะได้ฝรั่งกลับมา

บ่าม่วงมีกี่พันธุ์

มะม่วงเป็นผลไม้ที่คำเมืองมีชื่อแยกพันธุ์ไว้มาก พจนานุกรมบันทึกไว้หลายชื่อ บางชื่อบอกรูปร่าง บางชื่อไม่ใช่มะม่วงจริง ๆ ด้วยซ้ำ กดแต่ละแท็บเพื่อดู

บ่าม่วงงา บ่าฯม่วฯงงา — มะม่วงที่ผลยาวงอนคล้าย งาช้าง

บ่าม่วง คือ มะม่วงพันธุ์ไทยในกระจาด — **บ่าม่วง** · มะม่วงพันธุ์ไทยในกระจาด
ภาพ: Asit K. Ghosh Thaumaturgist / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

บ่าม่วงแตดห้อย คือ มะม่วงหิมพานต์ — **บ่าม่วงแตดห้อย** · มะม่วงหิมพานต์
ภาพ: Wilfredor / Wikimedia Commons (CC0)

ผลไม้พื้นเมืองล้านนา

นอกจากผลไม้ในกาดแล้ว ล้านนายังมีผลไม้พื้นเมืองและผลไม้ป่าอีกมาก เช่น บ่าเกี๋ยง บ่าฯกยฯง (คำเมืองอ่านว่า บ่าเกี๋ยง) ไม้พื้นเมืองภาคเหนือที่ผลคล้ายลูกหว้าแต่โตกว่า นิยมทำน้ำผลไม้และไวน์ บ่าต๋าว บ่าฯตาวฯ (คำเมืองอ่านว่า บ่าต๋าว) ผลของต้นตาวที่เรียกกันว่า ลูกชิด และ บ่าเหม้า บ่าฯเหั้มฯา (คำเมืองอ่านว่า บ่าเหม้า) หรือหมากเม่า ผลเป็นพวง รสเปรี้ยว

อ่านชื่อผลไม้ป่าครบชุดได้ที่ ผลไม้ป่าล้านนา ส่วนผักที่ขึ้นต้นด้วย บ่า อย่าง บ่าเขือ บ่าแต๋ง บ่าฟัก อยู่ในบทความ ชื่อผักในคำเมือง

💡 เกร็ดความรู้

บ่า ที่ไม่ใช่ผลไม้ ระวังอย่าเหมาว่าทุกคำที่ขึ้นต้นด้วย บ่า เป็นผลไม้ บ่าต่อม บ่าฯต่อฯม คือ กระดุม บ่าต้อ บ่าฯตํอฯ คือ ตะกร้อ ลูกกลมที่ใช้เตะ ส่วน บ่า บ่าฯ คำเดียวก็คือบ่า ส่วนของร่างกายระหว่างคอกับไหล่ เหมือนไทยกลาง และยังใช้นำหน้าชื่อผู้ชายที่อายุน้อยกว่าหรือเพื่อนสนิท คล้าย "ไอ้" ในไทยกลาง ไม่ควรใช้กับผู้ใหญ่

สรุป

ชื่อผลไม้คำเมืองหลายชนิดใช้ บ่า แทน มะ เช่น บ่าม่วง บ่าขาม บ่านาว บ่าผาง
บางชื่อต่างจากไทยกลางจนเดาไม่ได้ เช่น บ่าเต้า (แตงโม) บ่าขะหนั๋ด (สับปะรด) บ่าก๊อแกง (ทับทิม) บ่าถั่วเลียน (ทุเรียน)
บ่าก้วย คือฝรั่ง ส่วนกล้วยคือ ก้วย และกล้วยน้ำว้าคือ บ่าลิอ่อง
มะม่วงมีชื่อพันธุ์ เช่น บ่าม่วงงา บ่าม่วงแก้ว บ่าม่วงอ๋กฮ่อง และ บ่าม่วงแตดห้อย ที่จริงคือมะม่วงหิมพานต์
คำที่ขึ้นต้นด้วย บ่า ไม่ใช่ผลไม้เสมอไป เช่น บ่าต่อม (กระดุม) บ่าต้อ (ตะกร้อ)

ค้นชื่อผลไม้อื่น ๆ เพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เรียนคำที่ใช้ตอนซื้อผลไม้ต่อได้ที่ ไปกาดแบบคนเมือง และดูเรื่องเสียง มะ เป็น บ่า ในเพลงได้ที่ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: ชื่อผักในคำเมือง · ผลไม้ป่าล้านนา หรือดูทั้งชุดที่ ชื่อผักผลไม้คำเมือง