ผาสาทผีต๋าย: ปราสาทศพล้านนา ลำดับชั้น และนกหัสดีลิงค์

ปราสาทศพ คำเมืองเรียกว่า ผาสาทผีต๋าย ผา(ระฯบาฯ)สาทฯผีตายฯ (คำเมืองอ่านว่า ผาสาทผีต๋าย) หรือ ผาสาทศ๋พ ผา(ระฯบาฯ)สาทฯศ฿พฯ พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นเครื่องประกอบพิธีงานศพของชาวล้านนา ทรงปราสาท มียอดเป็นชั้น ๆ ครอบรองรับโลงศพ ใช้แห่ศพไปสุสานเพื่อประชุมเพลิง งานวิจัยของ พระพีร์ญาภพพ์ ธารพนาลี และคณะ (๒๕๖๓) ชี้ว่าการจัดแต่งปราสาทใส่ศพนี้เองที่ทำให้งานศพล้านนาต่างจากงานศพของภาคอื่น บทความนี้พาไปดูว่าปราสาทศพแต่ละแบบใช้กับใคร สร้างอย่างไร ทำไมบางหลังจึงตั้งอยู่บนหลัง นกหัสดีลิงค์ และเรื่องของปราสาทที่ไม่ได้ถูกเผา

ลำดับพิธีงานศพทั้งหมดตั้งแต่วาระสุดท้ายจนถึงวันเก็บกระดูก อ่านได้ในบทความ งานศพล้านนา ส่วนบทความนี้เล่าเฉพาะตัวปราสาท

ผาสาท: เรือนยอดสำหรับผู้ล่วงลับ

ผาสาท ผาสาทฯ (คำเมืองอ่านว่า ผาสาท) คือปราสาท พจนานุกรมให้ความหมายว่า "เรือนมียอดเป็นชั้นๆ สำหรับเป็นที่ประทับของพระเจ้าแผ่นดินหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์" การทำเรือนแบบนี้ให้ผู้ตาย จึงเป็นการยกย่องผู้ล่วงลับให้สูงส่ง

งานวิจัยของพระพีร์ญาภพพ์และคณะ ซึ่งอ้างงานของ พระมหาจรัญ จิตฺตสํวโร (๒๕๕๔) อธิบายว่า การประดับปราสาทศพด้วยดอกไม้ให้งดงาม นอกจากเป็นการยกย่องให้ผู้ตายได้ขึ้นสู่สรวงสวรรค์แล้ว ยังทำให้ญาติที่ยังอยู่มั่นใจว่าผู้ตายจะมีปราสาทไว้อาศัยหลังละโลกนี้ไป ความคิดนี้ชวนให้นึกถึงอีกคำหนึ่งในพจนานุกรม คือ ผาสาทแก้ววิมานคำ ผา(ระฯบาฯ)สาทฯแก้วฯวิมานฯฅำ ปราสาทวิมานประดับแก้วและทองบนสวรรค์ ที่ว่ากันว่าผู้ทำบุญไว้มากจะได้ไปพำนักเมื่อสิ้นชีวิต

แบ่งตามฐานะ: จากแมวควบถึงผาสาทหลังกูบ

ล้านนาในอดีตไม่ได้ใช้ปราสาทศพแบบเดียวกันทุกงาน พจนานุกรมบันทึกว่าปราสาทแยกตามชั้นหรือฐานันดรของศพ ดังนี้

คำว่า หลังกูบ หัลฯงกูบ พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ชุดส่วนที่เป็นหลังคาของปราสาท" ส่วน แมว แมวฯ ในความหมายที่สามคือฝาครอบโลงศพ รูปร่างคล้ายเต็นท์พักแรมหรือมุ้งประทุนครอบเด็ก ใช้กับศพสามัญชนในอดีต เรียกอีกอย่างว่า แมวควบ แมวฯฅวฯบ (คำเมืองอ่านว่า แมวควบ)

งานวิจัยของพระพีร์ญาภพพ์และคณะ ซึ่งอ้างงานของ คมเนตร เชษฐพัฒนวนิช (๒๕๓๙) และ สุจิตต์ วงษ์เทศ (๒๕๕๑) เล่าภาพเดียวกันด้วยชื่อเรียกทางช่าง

• ศพผู้สูงศักดิ์ คือพระสงฆ์สำคัญ กษัตริย์ และผู้มีเชื้อสายเจ้านาย ใช้ปราสาทที่มีเสาตั้งแต่ ๑๒ ถึง ๒๔ ต้น หลังคามีจั่วทั้ง ๔ ด้าน แต่ละจั่วซ้อนกันหลายชั้น (๓ ๕ ๗ หรือ ๙ ชั้น) มียอด มีช่อฟ้าใบระกา และชักลากไปป่าช้าพร้อมแห่ดนตรี
• ศพผู้มีฐานะ เช่นเศรษฐีหรือคหบดี ใช้แบบที่เรียกว่า "ไม้หลังกลาย" คือปราสาทหลังคาไม่มียอด มีเสา ๘ ต้น ใช้คนหามไป ไม่ชักลาก
• ศพชาวบ้าน ใช้แบบที่ช่างเรียกว่า "กาจง" มีเสา ๖–๘ ต้น หลังคาไม่มีจั่ว คือแมวควบ ไม่ชักลาก และไม่แห่ดนตรี

ชื่อเรียกแต่ละแบบต่างกันไปตามแหล่งและท้องถิ่น งานวิจัยของ พิมพ์กัลยา ฤทธิ์เพ็ญ (๒๕๖๗) ที่เล่าไว้ในบทความงานศพล้านนา พบแบบ "ปากกระบาน" ที่ไม่มีจั่วและยอดสำหรับชาวบ้าน และแบบ "หลังกลาย" มี ๔ จั่วสำหรับผู้อาวุโส ปัจจุบันข้อจำกัดเหล่านี้คลายลงมาก ขึ้นอยู่กับกำลังของเจ้าภาพเป็นหลัก

ภาณุภัค โมกขศักดิ์ (๒๕๖๔) อ้างหนังสือ ผาสาทล้านนา ของพระครูสิริวิชโรภาสและคณะ (๒๕๕๔) ว่าปราสาทใส่ศพน่าจะพัฒนาจากสิ่งง่าย ๆ อย่างแมวครอบศพ มาเป็นปราสาทหลังเปียง ปราสาทหลังก๋าย ปราสาทมุจรินทร์ ปราสาทกาโจง ปราสาทยอด จนถึงปราสาทที่เทินบนหลังสัตว์หิมพานต์ และปราสาทบนหลังนกหัสดีลิงค์

สร้างอย่างไร: เบา โปร่ง และพับยอดได้

คนที่สร้างปราสาทศพคือ สะหล่า ส่ๆลฯา (คำเมืองอ่านว่า สะหล่า) คือช่างหรือผู้ชำนาญงานฝีมือ งานใหญ่มี สะหล่าเก๊า ส่ๆลฯาเคั้าฯ เป็นหัวหน้าช่าง และ สะหล่าหย้อง ส่ๆลฯาอยฯอฯง ช่างตกแต่ง งานวิจัยของภาณุภัค (๒๕๖๔) ศึกษางานที่ช่างสำนักวัดเกาะกลาง อำเภอเมือง เชียงใหม่ สร้างปราสาทนกหัสดีลิงค์

พระพีร์ญาภพพ์และคณะแบ่งโครงสร้างปราสาทเป็น ๔ ส่วน

1. ยอด ปลายแหลมคล้ายฉัตร ๓ หรือ ๕ ชั้น ส่วนบนสุดมักเป็นรูปดอกบัวตูม
2. หลังคา มี ๓ ลักษณะ คือหลังคาซ้อนชั้น หลังคาทรงกระจังหรือปากบาน และหลังคาทรงจั่ว รูปหลังคาเป็นหลักสำคัญที่ใช้จำแนกปราสาทศพเป็นแบบต่าง ๆ
3. ตัวเรือนและเสา มีตั้งแต่ ๘ ๑๒ ๑๖ ไปจนถึง ๒๐ ต้น ตามขนาด
4. ฐาน มีทั้งฐานซ้อนชั้นธรรมดา ฐานย่อมุม และฐานทรงแท่นแก้ว

ปราสาทศพมีลักษณะเฉพาะที่ต่างจากเรือนยอดอื่น ๆ ด้วย ยอดพับงอลงได้ เพื่อให้ขบวนแห่ลอดใต้สายไฟฟ้าที่พาดขวางถนน ตัวเรือนโปร่งไม่มีผนัง ยกโลงขึ้นลงได้สะดวก ฐานเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้าตามรูปโลง และใช้วัสดุที่เบาและติดไฟง่าย เช่น กระดาษ ไม้ไผ่ และไม้ งิ้ว งิ้วฯ ตกแต่งด้วยกระดาษสีและดอกไม้ ปราสาทของผู้สูงศักดิ์ยังมี จ้อฟ้า ชํอฯฟ้า (ช่อฟ้า) ประดับปลายหลังคาเช่นเดียวกับวิหาร

นกหัสดีลิงค์: พาหนะที่พาขึ้นสวรรค์

ปราสาทศพที่งามที่สุดของล้านนาตั้งอยู่บนหลัง นกหั๋สดีลิงค์ น฿กฯหัสีดฯลิง์คฯ (คำเมืองอ่านว่า นกหั๋สดีลิงค์) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นนกในนิยายที่อยู่ในป่าหิมพานต์ ตัวโตมาก หัวเป็นช้าง มีงวงมีงา ตัวเป็นนก มีกำลังมหาศาล ชาวล้านนานิยมใช้ประกอบปราสาทศพของ "ผู้หลักศักดิ์ใหญ่" หรือพระสงฆ์มหาเถระ เรียกปราสาทแบบนี้ว่า ผาสาทนกหั๋สดีลิงค์ ผา(ระฯบาฯ)สาทฯน฿กฯหัสฯฯดีลิง์คฯ

พจนานุกรมยกตัวอย่างนกตัวนี้จากมหาเวสสันดรชาดก กัณฑ์มัทรี ตอนที่พระนางมัทรีกลับจากป่าแล้วไม่พบสองกุมาร จึงคร่ำครวญว่า "นกหัสดีลิงค์ล่าบินบน บินเหินหนอากาศ ซูดทึ้งยาดเอาไป" (อ่านเรื่องการเทศน์มหาชาติได้ใน ตั้งธรรมหลวง)

ภาณุภัคบันทึกว่า นกนี้เรียกกันสั้น ๆ ว่า "นกช้าง" หรือ "นกหัส" ลักษณะผสมระหว่างช้างกับ หงส์ ห฿ง์สฯฯ คือหัวเป็นช้าง ตัวและหางเป็นหงส์ ชาวล้านนาเชื่อว่านกนี้เป็นพาหนะพาดวงวิญญาณของผู้ปฏิบัติดีขึ้นสู่สวรรค์ และสร้างปราสาทนกหัสดีลิงค์เฉพาะในงานศพของพระมหาเถระและเจ้านายชั้นสูงเท่านั้น

นกตัวนี้มาจากไหน สุรชัย พุดชู (๒๕๖๕) ศึกษาคัมภีร์และวรรณกรรมพุทธศาสนา พบนกหัสดีลิงค์ในพระไตรปิฎกและอรรถกถา รวมทั้งวรรณกรรมอย่างตำนานมูลศาสนา ปัญญาสชาดก และไตรภูมิพระร่วง คัมภีร์บอกเพียงว่านกนี้ตัวใหญ่ มีกำลังเท่าช้าง ๕ เชือก อาศัยอยู่ในอุตตรกุรุทวีป ซึ่งตามคติจักรวาลพุทธอยู่ทางทิศเหนือของเขา สิ๋เนลุ สิเนรุ (เขาพระสุเมรุ ภูเขากลางจักรวาล) คัมภีร์ตอนหนึ่งที่ผู้วิจัยยกมาเล่าว่าฝูงนกหัสดีลิงค์โฉบห่อศพจากป่าช้าขึ้นไปบนยอดเขาหิมพานต์ เพราะเข้าใจว่าเป็นชิ้นเนื้อ ผู้วิจัยสรุปว่าวรรณกรรมยุคหลังจึงค่อยให้นกมีบทบาทในทางดี จนช่างนำมาสร้างเป็นปราสาทศพที่สื่อความหมายเรื่องการส่งผู้ตายไปเกิดบนสวรรค์

ในประวัติศาสตร์ ภาณุภัคอ้างพงศาวดารโยนกว่า เมื่อ พระนางวิสุทธิเทวี ผู้ครองเมืองเชียงใหม่ถึงแก่พิราลัย มีการทำพิมานบุษบกตั้งบนนกหัสดีลิงค์ขนาดใหญ่ รองด้วยล้อเลื่อน ใช้ช้างฉุดลาก และเจาะกำแพงเมืองเป็นทางลากไปถึงทุ่งวัดโลก แล้วเผาพร้อมปราสาท ส่วนพระพีร์ญาภพพ์และคณะอ้างงานของ สรัสวดี อ๋องสกุล (๒๕๔๖) ว่า ในสมัยเชียงแสนมีปราสาทศพบนนกหัสดีลิงค์ของเจ้านายและพระมหาเถระหลายองค์ ภาณุภัคสรุปว่า ต่อมาพิธีศพเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ปรับตามแบบราชสำนักสยาม ปราสาทบนหลังนกหัสดีลิงค์จึงคงเหลือหลัก ๆ ในงานศพพระสงฆ์ชั้นผู้ใหญ่จนถึงทุกวันนี้

วันเผา: ลากผาสาท และไฟที่ยอดปราสาท

งานศพพระเถระหรือผู้ที่คนนับถือมาก คำเมืองเรียกว่า ปอยล้อ พอฯยฯลํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ปอยล้อ) พจนานุกรมอธิบายว่ามักทำเรือนศพเป็นปราสาทบรรจุบนล้อหรือเกวียน แล้วลากไปยังที่เผา การที่ผู้คนช่วยกันชักปราสาทเรียกว่า ลากผาสาท ลากฯระฯบาฯสาทฯ พจนานุกรมบอกว่าแต่ก่อนตั้งปราสาทบนฐานท่อนซุงหรือต้นมะพร้าวคู่ ต่อมาหมายรวมถึงการช่วยกันชักศพบนยานชนิดอื่นด้วย

ภาณุภัคบันทึกขั้นตอนในงานที่สำนักวัดเกาะกลาง ดังนี้

• งานปอยล้อมีทำบุญ เลี้ยงอาหาร และมหรสพราว ๓–๗ วัน
• ขบวนแห่ปราสาทนำด้วย ก๋องจุม กลฯอฯงชุม (กลองชุด) และปี่แน บรรเลงเพลงแหย่งหลวงหรือ "ปราสาทไหว" ให้จังหวะก้าวเดินช้า ๆ พจนานุกรมยังบันทึก ปาน พานฯ เครื่องตีคล้ายฆ้องที่ใช้ตีนำขบวนแห่ศพพระเถระ
• ถึงลานพิธีแล้วจะเวียนรอบปราสาทที่ใช้เผา ๓ รอบ ขอขมาศพ แล้วจึงเชิญศพขึ้นตั้งบนปราสาท

ที่เผาศพหรือป่าช้า คำเมืองเรียกว่า ป่าเฮ่ว ป่าเฮ่วฯ (คำเมืองอ่านว่า ป่าเฮ่ว)

ปราสาทที่ไม่ได้เผา: กลายเป็นธรรมาสน์

ปราสาทศพส่วนใหญ่ถูกเผาไปพร้อมศพ แต่พระพีร์ญาภพพ์และคณะสำรวจธรรมาสน์สำคัญ ๑๕ หลังในเชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง แพร่ และน่าน แล้วพบว่า ๓ หลังเคยเป็นปราสาทศพมาก่อน

ผู้วิจัยอธิบายว่า ธรรมเนียมนี้น่าจะมาจากคติล้านนาที่ว่า ของที่เจ้านายใช้แล้ว เมื่อเจ้านายละโลกไปจะไม่มีใครใช้ต่อได้นอกจากพระสงฆ์ คุ้มที่เจ้านายประทับจึงถูกรื้อไปสร้าง วิหาร วิหารฯ ถวายวัด ส่วนปราสาทศพก็ถวายเป็นธรรมาสน์ ทั้งสามหลังยังใช้เทศน์ในโอกาสสำคัญมาจนทุกวันนี้

ธรรมเนียมนี้มีแบบกลับด้านด้วย ในงานศพ ครูบาพรหมา พรหมจกฺโก อดีตเจ้าอาวาสวัดพระพุทธบาทตากผ้า เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๐ มีการสร้างธรรมาสน์จำลองแบบธรรมาสน์วัดต้นแก้ว เวียงยอง ลำพูน เพื่อประดิษฐานศพ แล้วตั้งไว้บนนกหัสดีลิงค์

คำเมืองเกี่ยวกับผาสาทผีต๋าย

บทความนี้ไม่มีบัตรคำและแบบทดสอบท้ายเรื่อง ด้วยความเคารพต่อผู้ล่วงลับและครอบครัว ทบทวนคำได้จากตารางด้านบน หรือค้นในพจนานุกรมมรดกล้านนา

สรุป

• ปราสาทศพคำเมืองเรียกว่า ผาสาทผีต๋าย หรือ ผาสาทศ๋พ ใช้ครอบโลงแห่ศพไป ป่าเฮ่ว
• แต่เดิมแบ่งตามฐานะ ตั้งแต่ แมวควบ ของสามัญชน ถึงผาสาทหลังกูบของกษัตริย์และพระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์ การใช้ผิดฐานะถือเป็น ขึ๋ด
• สะหล่า สร้างปราสาทให้เบา โปร่ง ติดไฟง่าย และพับยอดได้เพื่อลอดสายไฟ
• ปราสาทบนหลัง นกหั๋สดีลิงค์ สงวนไว้สำหรับพระมหาเถระและเจ้านายชั้นสูง เชื่อกันว่านกพาดวงวิญญาณขึ้นสวรรค์
• ปราสาทศพบางหลังไม่ได้เผา แต่ถวายวัดเป็นธรรมาสน์ เช่นที่วัดเชตุพน วัดพระธาตุหริภุญชัย และวัดพระธาตุช่อแฮ

ค้นคำอื่น ๆ ได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านลำดับพิธีงานศพทั้งหมดได้ที่ งานศพล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ผาสาทผีต๋าย · นกหั๋สดีลิงค์ · ผาสาทนกหั๋สดีลิงค์ · ลากผาสาท · ปอยล้อ · แมว
• พระพีร์ญาภพพ์ ธารพนาลี, พระครูประวิตรวรานุยุต และพระครูพิพิธสุตาทร. (๒๕๖๓). จากปราสาทศพสู่ธรรมาสน์ล้านนา. วารสารมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ๑๗(๓), ๔๙–๖๐
• ภาณุภัค โมกขศักดิ์. (๒๕๖๔). ดนตรีในพิธีเผาปราสาทนกหัสดีลิงค์ สำนักวัดเกาะกลาง อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่. Mahidol Music Journal ๔(๑)
• สุรชัย พุดชู. (๒๕๖๕). ปราสาทนกหัสดีลิงค์: รูปสัญญะแห่งความหมายและแหล่งที่มาจากคัมภีร์และวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา. ธรรมธารา ๘(๒), ๑๗๕–๒๑๗
• พิมพ์กัลยา ฤทธิ์เพ็ญ. (๒๕๖๗). รูปแบบของพิธีกรรมในงานศพที่คล้ายคลึงกันของชาวล้านนาและชาวเขมรถิ่นไทย. Journal of Modern Learning Development ๙(๑๐)