ตัวละครในนิทานล้านนา: ยักข์ หละสี ต๊าวปันต๋า นางธอหละณี

ตัวละครในนิทานล้านนา มีทั้งยักษ์ที่กินคน ฤๅษีผู้ทำนาย เทวดาที่แปลงกายลงมาช่วยคน และสัตว์ในป่าหิมพานต์ บทความนี้รวบรวมคำเมือง ๓๐ คำจากพจนานุกรมมรดกล้านนาที่ใช้เรียกตัวละครเหล่านี้ เช่น ยักข์ ยัก์ขฯ (คำเมืองอ่านว่า ยักข์) หละสี รสี (คำเมืองอ่านว่า หละสี) ต๊าวปันต๋า ท้าฯวฯพันฯตา (คำเมืองอ่านว่า ต๊าวปันต๋า) และ นางธอหละณี นาฯงฯธํอฯรณี (คำเมืองอ่านว่า นางธอหละณี)

ทุกคำมีลิงก์ไปยังนิทานในชุดที่ตัวละครนั้นปรากฏอยู่ ถ้าคำไหนพจนานุกรมยังไม่มีเป็นคำหลัก เราจะเขียนเป็นอักษรไทยและบอกไว้ตรง ๆ

ยักข์ ผีเสื้อ และอารักษ์: ผู้เฝ้าป่า ถ้ำ และเมือง

พจนานุกรมอธิบายว่า ยักข์ คืออมนุษย์ในนิทานชาดก รูปร่างคล้ายคนแต่ตัวโตมาก เขี้ยวยาวและมีฤทธิ์ ส่วนคำที่มักเดินมาคู่กันคือ ผีเสื้อ ซึ่งในคำเมืองไม่ใช่แมลง แต่หมายถึงอารักษ์ ผีประจำถิ่น เช่น ผีเสื้อบ้าน ผีเสื้อดอย ผีเสื้อเมือง

ยักข์ในนิทานล้านนาไม่ได้เป็นผู้ร้ายเสมอไป ใน ปู่แสะย่าแสะ ตำนานเล่าว่ายักษ์ผัวเมียเคยจับคนกิน จนได้พบพระพุทธเจ้า ถือศีลห้า และกลายเป็นผู้พิทักษ์เมืองเชียงใหม่ ส่วนใน หงส์หิน ยักษ์ตนหนึ่งออกจับชาวเมืองกิน แล้วถูกกุมารฆ่าด้วยพระขรรค์ของพระอินทร์ ผู้เล่านิทานจึงใช้ยักข์ได้ทั้งเป็นผู้ร้ายและผู้พิทักษ์ ขึ้นอยู่กับเรื่อง

ใน เจ้าหลวงคำแดง ป้ายตำนานที่วัดถ้ำเชียงดาวเรียกนางอินเหลาว่า "ผีเสื้อยักษ์ถ้ำ" เมื่อดูตามพจนานุกรม ผีเสื้อในที่นี้คืออารักษ์เฝ้าถ้ำ ไม่ใช่แมลง

หละสี: ฤๅษีผู้ทำนายและผู้เลี้ยงดู

หละสี คือฤๅษี พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นนักบวชพวกหนึ่งที่มีมาก่อนพุทธกาล สละบ้านเรือนไปบำเพ็ญพรตในป่า เขา หรือถ้ำ ภาษาบาลีว่า "อิสี" แปลว่าผู้แสวงหาความดี คำเมืองมีหลายรูป ทั้ง หละสี พระรสี และ อิ๋สี ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าล้านนานิยมใช้ "รสี"

ฤๅษีในนิทานล้านนามักมาในจังหวะที่เรื่องต้องการคนรู้ ใน เจ้าหลวงคำแดง สำนวนเวียงเจ็ดลิน เล่าว่ากวางพาเจ้าสุวัณณะคำแดงลงใต้จนพบหละสี ส่วนอีกสำนวนเล่าว่าฤๅษีทำนายว่าบึงบัวเจ็ดกอเป็นนิมิตดีของการสร้างบ้านเมือง ใน ตำนานพญากาเผือก เด็กหนุ่มทั้งห้าที่เติบโตมากับแม่เลี้ยงออกบวชเป็นฤๅษี และใน ปู่แสะย่าแสะ ลูกยักษ์ที่บวชแล้วลาสิกขากลายเป็นสุเทพฤๅษีที่ถ้ำหลังดอยสุเทพ

ต๊าวปันต๋า และเทวดา: ผู้ลงมาช่วยเมื่อคนลำบาก

ต๊าวปันต๋า คือพระอินทร์ แปลตรงตัวว่า "ท้าวพันตา" ตามพจนานุกรมคือผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งมีหลายชื่อ เช่น ท้าวสักกะเทวาธิราช และอีกคำคือ อินท์ ±น์ทฯ (คำเมืองอ่านว่า อินท์)

พระอินทร์ปรากฏในนิทานล้านนาหลายเรื่อง ใน หงส์หิน พระอินทร์รับกุมารไปเลี้ยงบนสวรรค์ แล้วเสกก้อนหินให้เป็นหงส์พากลับมาหาแม่ ใน แมงสี่หูห้าตา มีอีกสำนวนที่เล่าว่าสัตว์ประหลาดตัวนั้นคือพระอินทร์จำแลง และในตำนานการสร้างพระแก้วที่เล่าไว้ใน พระแก้วมรกตในล้านนา พระอินทร์เป็นผู้ให้พระวิษณุกรรมไปนำแก้วมณีโชติมาสร้างพระพุทธรูป

นางธอหละณี: แม่ธรณีผู้เป็นพยาน

นางธอหละณี พจนานุกรมอธิบายสั้น ๆ ว่าเป็น "เทวีผู้รักษาแผ่นดิน" และมีอีกชื่อว่า แม่ธรณี ในชีวิตประจำวัน พจนานุกรมบันทึกธรรมเนียมเก่าของคนเมืองว่า เมื่อกินข้าวนอกบ้าน ให้ปั้นข้าวเป็นคำเล็ก ๆ สังเวยเจ้าที่ พร้อมกล่าวว่า "ขอเจินแม่ธรณีเจ้าตี้มากิ๋นเข้าก่อนเน้อ" (อ่านเพิ่มที่ มารยาทการกินแบบคนเมือง)

ส่วนในเรื่องเล่าพุทธประวัติ หนังสือพิมพ์แนวหน้า (๒๕๖๙) เล่าว่าคืนตรัสรู้ พญามารอ้างว่าที่นั่งเป็นของตน พระพุทธองค์ "ทรงเปล่งวาจาอ้างเอา ธรณี เป็นพยาน" แม่ธรณีจึงบีบมวยผม น้ำที่พระองค์เคยหลั่งอุทิศไว้ตลอดหลายชาติไหลท่วมจนกองทัพมารพ่ายไป ตอนนี้เป็นภาพที่ช่างเขียนจิตรกรรมวัดนำมาเขียนบนผนังโบสถ์ เช่นภาพด้านล่าง

นาค ราชสีห์ หงส์ และสัตว์จากป่าหิมพานต์

ป่าหิมพานต์ ตามพจนานุกรมคือป่ารอบเขาหิมาลัย และเป็นชื่อป่าใหญ่ที่มักพบในวรรณกรรมชาดก เช่น เวสสันดรชาดก สัตว์ในนิยายที่อยู่ในป่านี้จึงมีให้เห็นทั้งในนิทานและบนงานศิลปะของวัด

นาค ในพจนานุกรมมีหลายความหมาย ทั้งงูใหญ่ ผู้ประเสริฐ และผู้ที่กำลังจะบวช ใน ตำนานพญากาเผือก ไข่ห้าฟองถูกสัตว์ห้าชนิดเก็บไปเลี้ยง ได้แก่ แม่ไก่ แม่นาค (บางแหล่งว่าแม่งู) แม่เต่า แม่โค และแม่ ราชสีห์ ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นสัตว์ในนิยายแห่งป่าหิมพานต์ เป็นใหญ่แก่สัตว์ทั้งหลาย ส่วนที่ประตูวัดทางเหนือก็มักมีราชสีห์หรือ สิงห์ นั่งเฝ้า

หงส์ คือพาหนะของพระพรหมตามคติพราหมณ์ ในเรื่องหงส์หินจึงเป็นนกที่พากุมารกลับมาหาแม่ และ นกหั๋สดีลิงค์ คือนกในนิยายหัวเป็นช้าง มีงวงมีงา ตัวเป็นนก ชาวล้านนานิยมใช้ประกอบปราสาทศพของพระมหาเถระ อ่านรายละเอียดที่ ผาสาทศพล้านนา นกตัวนี้ยังปรากฏในกัณฑ์มัทรีของมหาเวสสันดรชาดก ตอนพระนางมัทรีคร่ำครวญหาลูกที่หายไป (อ่านต่อที่ ไธ้)

ท้าว พญา และพระโพธิสัตว์: ตัวเอกของชาดก

ตัวละครหลักของนิทานล้านนาหลายเรื่องมาจากชาดก คำเรียกเจ้าเมืองคือ พะญา พญา ซึ่งพจนานุกรมว่าเป็นเจ้าแผ่นดิน และใช้เรียกผู้เป็นใหญ่ของสิ่งอื่นได้ด้วย เช่น พญานาค ส่วน ต๊าว ท้าฯวฯ คือผู้เป็นใหญ่หรือคำนำหน้าชายเชื้อสายเจ้า

ชาดกที่คนล้านนาคุ้นที่สุดคือมหาเวสสันดรชาดก ซึ่งเทศน์ในงาน ตั้งธรรมหลวง พจนานุกรมอธิบายว่า พระเวสสันดร เป็นพระโพธิสัตว์ชาติที่ ๑๐ ในทศชาติ บำเพ็ญทานบารมีก่อนจะเป็นพระโคตมพุทธเจ้า และ มัทรี คือพระนางมัทรีในเรื่องเดียวกัน อ่านบทกลอนจากกัณฑ์มัทรีได้ที่ ไธ้

อีกเรื่องที่ตัวละครเป็นพระพุทธเจ้าทั้งห้าพระองค์ คือ ตำนานพญากาเผือก ซึ่งพจนานุกรมเก็บชื่อกลุ่มนี้ไว้ที่ พระเจ้าห้าตน

สัตว์และดาวที่มีเรื่องเป็นของตัวเอง

บางตัวละครมีชื่อเรียกเฉพาะในเรื่องเดียว และพจนานุกรมเก็บไว้เป็นคำหลักของตัวเอง

• ป๋าเหยี่ยนปอน ปลฯาอยฯยฯรพอฯร คือปลาไหลเผือก ตัวที่ชาวเมืองจับกินในตำนานเมืองที่จมเป็นหนอง อ่านใน เวียงหนองหล่ม
• กว๋าง กวฯางฯ คือกวาง ใน เจ้าหลวงคำแดง กวางคำเป็นผู้นำเจ้าชายเข้าถ้ำ
• แมงสี่หูห้าตา แมงฯสี่หูห้าตา คือสัตว์ประหลาดที่กินถ่านไฟแล้วถ่ายเป็นทอง อ่านใน แมงสี่หูห้าตา
• ดาววีไก่หน้อย ดาวฯวีไก่ห้นฯอฯ คือดาวลูกไก่ และเป็นนิทานสอนเรื่องความกตัญญู อ่านใน ดาววีไก่หน้อย

สรุป

• ยักข์ คืออมนุษย์ตัวโตในนิทาน อาจเป็นผู้ร้ายหรือผู้พิทักษ์ ส่วน ผีเสื้อ ในคำเมืองคืออารักษ์ ไม่ใช่แมลง
• หละสี คือฤๅษี ผู้ทำนายและผู้เลี้ยงดู ต๊าวปันต๋า คือพระอินทร์ ผู้ลงมาช่วยเมื่อคนลำบาก
• นางธอหละณี คือแม่ธรณี เทวีผู้รักษาแผ่นดิน และเป็นพยานในคืนตรัสรู้
• นาค ราชสีห์ หงส์ นกหั๋สดีลิงค์ คือสัตว์ในนิยายของป่าหิมพานต์ ที่เห็นได้ทั้งในนิทานและบนวัดล้านนา
• คำที่ยังไม่มีในพจนานุกรม เราเขียนเป็นอักษรไทยและบอกไว้ตรง ๆ

ค้นความหมายเต็มของทุกคำได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา และเริ่มอ่านนิทานได้ที่ ปู่แสะย่าแสะ หรือ หงส์หิน

📚 ทั้งชุด: ดูนิทานและตำนานทุกเรื่องบนแผนที่เดียวที่ นิทานและตำนานล้านนา: รวมเรื่องเล่าพร้อมคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ยักข์ · หละสี · ต๊าวปันต๋า · นางธอหละณี · นาค · ราชสีห์ · หงส์ · นกหั๋สดีลิงค์ · ป่าหิมหมะปาน · พระเวสสันดร
• เนื้อเรื่องของแต่ละนิทาน (พร้อมแหล่งอ้างอิงเดิม) อยู่ในบทความที่ลิงก์ไว้ข้างต้น
• แนวหน้า. (๘ เมษายน ๒๕๖๙). แม่พระธรณี มงคลสัญลักษณ์กับความเชื่อในสังคมไทย. แนวหน้า