ลำปาง เขลางค์นคร: เมืองรถม้า ชามตราไก่ และพระธาตุลำปางหลวง

ลำปาง ลำพางฯ (คำเมืองอ่านว่า ลำปาง) คือเมืองเก่าแก่ที่พจนานุกรมบันทึกว่าสร้างเมื่อ พ.ศ. ๑๒๒๓ พร้อมกับเมืองหริภุญชัย ชื่อแรกคือ เขลางค์นคร คนทั้งประเทศรู้จักลำปางในฐานะเมืองรถม้า แต่ลำปางยังมีชามตราไก่ ช้าง พระธาตุลำปางหลวง และเสียงกลองที่มีชื่อเรียกเฉพาะถิ่น

บทความนี้พาเที่ยวลำปางผ่านคำเมืองจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ทีละเรื่อง ตั้งแต่ชื่อเมือง คำขวัญ ไปจนถึงคำที่คนลำปางพูดต่างจากคนเชียงใหม่

ลำปางมาจากไหน: จากเขลางค์นครถึงจังหวัดลำปาง

พจนานุกรมเล่าว่าเมืองนี้สร้างขึ้นพร้อมกับหริภุญชัย (ลำพูน) ตั้งชื่อว่า นครเขลางค์ ต่อมาจึงเปลี่ยนเป็น นครลำปาง เรื่องของหริภุญไชยและพระนางจามเทวีอ่านต่อได้ที่ พระนางจามเทวี

ในยุคเจ้าผู้ครองนคร ลำปางเป็นหนึ่งในเมืองใหญ่ที่มี เจ้าหลวง เจั้าหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า เจ้าหลวง) เป็นประมุข พจนานุกรมระบุว่าเมืองเอกที่มีเจ้าหลวงคือ เชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง แพร่ และน่าน และบันทึกชื่อ เจ้าหลวงบุญวาทย์วงศ์มานิต ว่าเป็นเจ้าผู้ครองเขลางค์นครองค์สุดท้าย

พจนานุกรมบันทึกว่าลำปางตั้งเป็นจังหวัดในสมัยรัชกาลที่ ๕ ขึ้นกับมณฑลพายัพ และเมื่อยกเลิกมณฑลทั่วประเทศ ลำปางจึงเป็น "จังหวัดลำปาง" อย่างทุกวันนี้

รถม้าลำปาง: เริ่มจากวันที่รถไฟมาถึง

รถม้า ร฿ถฯม้า (คำเมืองอ่านว่า รถม้า) คือรถเทียมม้า พจนานุกรมเล่าว่ารถม้ากลายเป็นสัญลักษณ์ของลำปางตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๕๘ เมื่อทางรถไฟสร้างมาถึงลำปาง รถม้าทำหน้าที่รับส่งผู้โดยสารจากสถานีรถไฟเข้าตัวเมือง

ทุกวันนี้รถม้ายังวิ่งอยู่ในเมือง แต่ส่วนใหญ่เป็นพาหนะพานักท่องเที่ยวชมเมือง การนั่งรถม้า คำเมืองเรียกว่า ขี่รถม้า ขี่ร฿ถฯม้า (คำเมืองอ่านว่า ขี่รถม้า)

ถ้วยก๋าไก่: ชามตราไก่ของลำปาง

คนเมืองเรียกชามว่า ถ้วย ถ้วฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ถ้วย) ชามตราไก่จึงมีชื่อคำเมืองว่า ถ้วยก๋าไก่ ถ้วฯยฯกาไก่ (คำเมืองอ่านว่า ถ้วยก๋าไก่) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นชามที่มีรูปไก่ มักเป็นไก่ตัวผู้กำลังขัน ประดับอยู่ด้านข้าง และผลิตจากจังหวัดลำปางเป็นส่วนมาก

มิชลินไกด์ประเทศไทยเล่าว่า ยุครุ่งเรืองของชามตราไก่ลำปางเริ่มราว พ.ศ. ๒๔๙๘ หลังผู้ประกอบการชาวจีนพบดินขาวคุณภาพดีที่บ้านปางค่า อำเภอแจ้ห่ม แล้วตั้งโรงงานผลิตชามตราไก่ขึ้น เรื่องราวนี้เล่าไว้ที่พิพิธภัณฑ์เซรามิกธนบดีในเมืองลำปาง

คำขวัญลำปาง: ห้าลือ

พจนานุกรมบันทึกคำขวัญของจังหวัดลำปางไว้ว่า

"ถ่านหินลือชา รถม้าลือลั่น เครื่องปั้นลือนาม งามพระธาตุลือไกล ฝึกช้างใช้ลือโลก"

ทุกวรรคลงท้ายด้วยคำว่า "ลือ" แต่ละวรรคพาไปรู้จักลำปางคนละมุม

โฮงไฟฟ้า (คำเมืองอ่านว่า โฮงไฟฟ้า) คือโรงไฟฟ้า ร เป็น ฮ ตามเสียงคำเมือง และพจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "โรงไฟฟ้าแม่เมาะ จังหวัดลำปาง" โรงไฟฟ้าแห่งนี้ของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยใช้ถ่านหินลิกไนต์เป็นเชื้อเพลิง

ช้างในคำเมืองคือ จ๊าง (คำเมืองอ่านว่า จ๊าง) ช ในภาษาไทยกลางกลายเป็น จ ในคำเมือง ที่อำเภอห้างฉัตรมีศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย หรือสถาบันคชบาลแห่งชาติ ในพระอุปถัมภ์ฯ ซึ่งอยู่ในความดูแลขององค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ ทำงานด้านอนุรักษ์และบริบาลช้างไทย

ต้นไม้ประจำจังหวัดลำปางคือกระเจา คนเมืองเรียกว่า ขะจาว ขะชาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ขะจาว)

วัดพระธาตุลำปางหลวง: ธาตุปีเกิดของคนปีฉลู

คนเมืองเรียกเจดีย์ว่า ธาตุ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุ) วัดพระธาตุลำปางหลวง อำเภอเกาะคา เป็นหนึ่งใน ธาตุปีเกิด ธาฯตฯปีเกิดฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุปีเกิด) พจนานุกรมระบุว่าพระธาตุลำปางหลวงเป็นพระธาตุประจำปีฉลู (ปีวัว) ใครเกิดปีฉลูจึงนิยมไปไหว้ที่นี่ อ่านพระธาตุประจำปีเกิดครบ ๑๒ ปีได้ที่ ธาตุปีเกิด

ในวัดยังมีพระพุทธรูปชื่อ ล้านตอง ล้านฯทอฯง (คำเมืองอ่านว่า ล้านตอง) พจนานุกรมบันทึกว่าพระพุทธรูปชื่อนี้มีหลายองค์ในล้านนา และองค์หนึ่งอยู่ที่วัดพระธาตุลำปางหลวง

วัดนี้เป็นแหล่งเรียนรู้งานช่างของลำปาง งานวิจัยของวิทยาลัยสงฆ์ลำปาง มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (๒๕๖๕) ใช้วัดพระธาตุลำปางหลวงศึกษา "พุทธสถาปัตยกรรมสกุลช่างลำปาง" และแบ่งงานช่างออกเป็น ๔ ยุค คือ ยุคล้านนารุ่งเรือง ยุคพม่าปกครอง ยุคเป็นประเทศราชของสยาม และยุคมณฑลเทศาภิบาลถึงปัจจุบัน

เสียงของลำปาง: กลองต๋กเส้ง ซอ และคำถิ่น

กลองหน้าเดียวยาวราว ๑.๕–๒ เมตร ที่คนเชียงใหม่เรียกว่า ก๋องแอว กลฯอฯงแอวฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋องแอว) พจนานุกรมบอกว่าแต่ละเมืองเรียกต่างกัน ลำพูนเรียก ก๋องเปิ้งโมง แพร่และน่านเรียก ก๋องอืดซึ้ง ส่วนลำปางเรียกว่า ก๋องต๋กเส้ง หรือ ต๋กเส้ง ต฿กฯเส้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๋กเส้ง) ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าเป็นกลองชนิดหนึ่งของลำปาง

คำถิ่นลำปางที่พจนานุกรมบันทึกไว้มีให้เห็นอีกหลายคำ

"ผึ้งต่อย" คนเชียงใหม่ว่า เผิ้งปี้ แต่คนลำปางมักว่า เผิ้งเดียด ได้ยินคำนี้เมื่อไร ก็พอเดาได้ว่าผู้พูดอาจมาจากลำปาง แพร่ หรือน่าน

ด้านการขับซอ พจนานุกรมจัดลำปางอยู่ในเขต ล้านนาตะวันตก ร่วมกับเชียงใหม่ ลำพูน และเชียงราย ขับ เพงซอ เพลฯงซํอฯ คู่กับปี่ เรียกรวมว่า "ซอเจียงใหม่" แต่ ฟ้อนแง้น ฟ้อฯรแง้นฯ ฟ้อนพื้นบ้านที่ผู้ฟ้อนค่อย ๆ แอ่นตัวไปข้างหลังจนศีรษะจรดพื้น พจนานุกรมบอกว่านิยมในน่าน แพร่ ลำปาง พะเยา และเชียงราย อ่านเรื่องการขับซอต่อได้ที่ ขับซอ

ลำปางยังเป็นบ้านของกวีเอก พระยาพรหมโวหาร พจนานุกรมระบุว่าท่านเป็น หมื่นหนังสือ หื่มฯรหันฯงสื หรืออาลักษณ์ของเจ้าหลวงวรญาณรังสี นครลำปาง และแต่ง ค่าวไค่สิ๋ก ระฯค่าฯวฯไระฯค่สิก์ขฯ ตอนยังบวชอยู่ที่ลำปาง เป็นค่าวที่พรรณนาความอยากสึก (ไค่สิ๋ก) ออกมาเป็นฆราวาส รู้จักค่าวเพิ่มเติมได้ที่ ค่าว

สรุป

• ลำปาง สร้างเมื่อ พ.ศ. ๑๒๒๓ ตามที่พจนานุกรมบันทึก ชื่อแรกคือ เขลางค์นคร และเคยมีเจ้าหลวงปกครอง
• รถม้า เป็นสัญลักษณ์ของลำปางตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๕๘ เมื่อทางรถไฟมาถึง ส่วนการนั่งรถม้าเรียกว่า ขี่รถม้า
• ชามตราไก่ คำเมืองเรียกว่า ถ้วยก๋าไก่ ผลิตที่ลำปางเป็นส่วนมาก
• คำขวัญ "ห้าลือ" พาไปรู้จักถ่านหินแม่เมาะ รถม้า เครื่องปั้น พระธาตุลำปางหลวง (ธาตุปีเกิดของคนปีฉลู) และช้าง หรือ จ๊าง
• คำถิ่นลำปางมีให้ฟัง เช่น ก๋องต๋กเส้ง และ เผิ้งเดียด

ค้นคำเกี่ยวกับลำปางเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องจังหวัดอื่นในล้านนาได้ที่ ๘ จังหวัดล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ลำปาง · ถ้วยก๋าไก่ · ต๋กเส้ง · ก๋องแอว · ธาตุปีเกิด · ครูบาเจ้า · เดียด
• มิชลินไกด์ ประเทศไทย. ทำไมเชฟร้านมิชลินสตาร์ถึงหลงรักเครื่องเคลือบลำปาง (ประวัติชามตราไก่ ดินขาวแจ้ห่ม พิพิธภัณฑ์เซรามิกธนบดี)
• ฐานเศรษฐกิจ (๑๒ มี.ค. ๒๕๖๘). ข่าวโรงไฟฟ้าถ่านหินแม่เมาะ (ถ่านหินเป็นเชื้อเพลิงของโรงไฟฟ้าแม่เมาะ)
• ThaiPR.net (๑๐ ก.พ. ๒๕๖๘). อ.อ.ป. ชวนแอ่ว "ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย จ.ลำปาง"
• พระดัตวทัสน์ รินชุมภู และคณะ (๒๕๖๕). รูปแบบและแนวทางการอนุรักษ์พุทธสถาปัตยกรรมสกุลช่างลำปาง ณ วัดพระธาตุลำปางหลวง. วารสาร มมร ล้านนาวิชาการ ๑๑(๒)
• ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons และ Unsplash ตามเครดิตใต้ภาพ