
ภาพ: Bienvenue en Thaïlande / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ลำปาง เขลางค์นคร: เมืองรถม้า ชามตราไก่ และพระธาตุลำปางหลวง
ลำปาง ลำพางฯ (คำเมืองอ่านว่า ลำปาง) คือเมืองเก่าริมแม่น้ำวังที่พจนานุกรมบันทึกว่าสร้างเมื่อ พ.ศ. ๑๒๒๓ พร้อมกับเมืองหริภุญชัย ชื่อแรกคือ เขลางค์นคร และในยุคล้านนาคนเรียกกันว่า เวียงละกอน คนทั้งประเทศรู้จักลำปางในฐานะเมืองรถม้า แต่เมืองนี้ยังมีพระธาตุลำปางหลวงของคนปีฉลู พระแก้วดอนเต้า วัดพม่าจากยุคค้าไม้สัก ชามตราไก่ที่ช่างชาวจีนเริ่มทำจากดินขาวของแจ้ห่ม ช้าง ข้าวแต๋น และเสียงกลองที่มีชื่อเรียกเฉพาะถิ่น
บทความนี้พาเที่ยวลำปางผ่านคำเมืองจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา และงานของนักวิชาการทีละเรื่อง ตั้งแต่ชื่อเมืองหลายชื่อ เส้นทางจากเขลางค์นครถึงจังหวัดลำปาง พระธาตุและพระแก้ว ยุคไม้สักกับบ้านเสานัก รถม้า ชามตราไก่ (ลองปั้นและเขียนลายชามของตัวเองได้ในเครื่องมือกลางบทความ) คำขวัญห้าลือ ไปจนถึงคำที่คนลำปางพูดต่างจากคนเชียงใหม่
แตะดูชื่อคำเมือง คำขวัญ และต้นไม้ประจำจังหวัดของลำปางเทียบกับจังหวัดอื่นได้ในเครื่องมือนี้
เขลางค์นคร ละกอน และกุกกุฏนคร: ลำปางมีกี่ชื่อ
พจนานุกรมเล่าว่าเมืองนี้สร้างขึ้นพร้อมกับหริภุญชัย (ลำพูน) ตั้งชื่อว่า นครเขลางค์ ต่อมาจึงเปลี่ยนเป็น นครลำปาง แต่ชื่อของลำปางมีมากกว่านั้น สำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปางรวบรวมไว้ว่าตำนานต่าง ๆ เรียกเมืองนี้รวม ๑๑ ชื่อ เช่น กุกกุฏนคร ลัมภกัปปนคร นครเวียงคอกวัว เขลางค์นคร อาลัมภางค์ เมืองลคร และเมืองนครลำปาง
ชื่อที่คนลำปางยังพูดกันจนทุกวันนี้คือ ละกอน สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (OKMD) อธิบายว่าในยุคล้านนา เมืองนี้ถูกเรียกว่า "เวียงลคอร" อ่านว่า เวียงละกอน ซึ่งย่อมาจากเขลางค์นคร ให้เหลือเพียงคำว่า นคร แล้วออกเสียงแบบคนเมืองเป็น ละกอน คำว่า เวียง วยฯง (คำเมืองอ่านว่า เวียง) เองในพจนานุกรมหมายได้ทั้งเมืองขนาดเล็กและกำแพงหรือป้อมค่าย
ส่วนชื่อ กุกกุฏนคร แปลว่าเมืองไก่ และเป็นที่มาของตราประจำจังหวัด สำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปางบันทึกว่าตราจังหวัดเป็นรูปไก่ขาวยืนในซุ้มมณฑปพระธาตุลำปางหลวง ไก่ขาวในที่นี้หมายถึงไก่เผือก ซึ่งเป็นสัญลักษณ์มาตั้งแต่สมัยกุกกุฏนครตามตำนานเมืองลำปาง และปรากฏคู่กับดวงตราแผ่นดินที่ศาลากลางเมืองนครลำปางตั้งแต่สร้างศาลากลางหลังแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๒ ไก่ ไก่ (คำเมืองอ่านว่า ไก่) จึงอยู่คู่ลำปางมาก่อนชามตราไก่เสียอีก
จากเขลางค์นครถึงจังหวัดลำปาง
สำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปางอ้างพงศาวดารโยนกว่า เมืองนี้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๑๒๒๓ ให้ เจ้าอนันตยศ โอรสของพระนางจามเทวี ครองคู่กับเมืองหริภุญชัย เรื่องนี้เป็นเรื่องตามตำนานและพงศาวดาร ไม่ใช่หลักฐานทางโบราณคดี อ่านเรื่องของหริภุญไชยและพระนางจามเทวีต่อได้ที่ พระนางจามเทวี
OKMD แบ่งประวัติของตัวเมืองลำปางเป็น ๓ ยุคตามตำแหน่งของเมืองที่ย้ายไปมา
| ยุค | ตัวเมืองอยู่ที่ไหน | สิ่งที่ยังเห็นได้ |
|---|---|---|
| ยุคเขลางค์นคร | บริเวณตำบลเวียงเหนือ | แนวกำแพงเมืองเก่ายาวกว่า ๔,๐๐๐ เมตร กินพื้นที่กว่า ๖๐๐ ไร่ (OKMD สันนิษฐานว่ากำแพงสร้างขึ้นภายหลัง) ประตูม้า ประตูต้นผึ้ง ประตูป่อง และวัดพระแก้วดอนเต้า |
| ยุคล้านนาและพม่า (เวียงละกอน) | ขยับมาทางตะวันตก ประชิดแม่น้ำวัง | กำแพงและคูเมืองที่สร้างเพิ่ม ประตูเชียงใหม่ ประตูปลายนา ส่วนในสมัยพม่าศูนย์กลางของเมืองอยู่ที่วัดปงสนุก |
| ยุคนครลำปาง (สมัยใหม่) | ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำวัง | ศาลากลางเก่า ถนนตลาดเก่า (กาดกองต้า) หอนาฬิกา และบ้านเรือนจากยุคค้าไม้ |
ในยุคล้านนา OKMD บอกว่าลำปางเป็นเมืองยุทธศาสตร์ทั้งทางการค้าและเป็นเมืองหน้าด่านทางการรบ ตำนานพระธาตุลำปางหลวงที่ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรสรุปไว้ก็เล่าว่า พระเจ้าติโลกราชแห่งเชียงใหม่ส่งขุนนางมาครอง "เมืองนคร" คือลำปาง เมื่อล้านนาตกเป็นประเทศราชของพม่าใน พ.ศ. ๒๑๐๑ ลำปางก็อยู่ใต้อำนาจพม่าด้วย
หนานทิพย์ช้าง ผู้กู้เมือง
ช่วงที่บ้านเมืองล้านนาแตกเป็นเมืองเล็กเมืองน้อย ตำนานพระธาตุลำปางหลวง (ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๑๓) ที่ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรสรุปไว้เล่าว่า ท้าวมหายศแห่งเมืองลำพูนยกทัพมาตีลำปาง ตั้งทัพอยู่ที่วัดพระธาตุลำปางหลวง และใช้อุบายลวงขุนนางที่ปกครองเมืองมาสังหาร ผู้คนพากันหนีออกจากเมือง จนชายคนหนึ่งจากบ้านคอกวัวชื่อ หนานทิพย์ช้าง รวมกองอาสาราว ๓๐๐ คนออกกู้เมือง
คำว่า หนาน หนฯานฯ (คำเมืองอ่านว่า หนาน) ในพจนานุกรมคือคำเรียกผู้ที่ลาสิกขาจากพระภิกษุ ชื่อของท่านจึงบอกว่าท่านเคยบวชเรียนมาก่อน ตามตำนาน หนานทิพย์ช้างลอบเข้าทางท่อระบายน้ำของวัด หลอกทหารยามว่ามีสาส์นมาถึงท้าวมหายศ แล้วใช้ปืนยิงท้าวมหายศ ตำนานบอกว่ารอยลูกปืนยังอยู่ที่รั้วทองเหลืองรอบพระธาตุจนทุกวันนี้
เมื่อกู้เมืองได้ ท่านขึ้นเป็น "เจ้าพระยาสุลวฤๅไชยสงคราม" ต้นราชวงศ์ทิพย์จักรหรือ เจ้าเจ็ดตน ซึ่งเป็นต้นตระกูล ณ ลำปาง ณ เชียงใหม่ และ ณ ลำพูน ปีของเหตุการณ์ยังต่างกันตามแหล่ง ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอ้างตำนานว่า พ.ศ. ๒๒๗๕ ส่วนสำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปางระบุว่าท่านขึ้นครองนครลำปางใน พ.ศ. ๒๒๗๙ คำบอกเล่าที่ศูนย์ฯ รวบรวมไว้ยังเล่าว่า ท่านสร้างพระพุทธไสยาสน์ไว้ที่วัดพระธาตุลำปางหลวงเพราะสำนึกถึงบาปที่ต้องฆ่าคนในสงคราม
หลานปู่ของท่านคือ พระเจ้ากาวิละ ซึ่งตามงานของ สำราญ ผลดี (๒๕๖๒) เป็นโอรสของเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว เจ้านครลำปาง ใน พ.ศ. ๒๓๑๗ เจ้ากาวิละร่วมกับพระยาจ่าบ้านแห่งเชียงใหม่ลุกขึ้นต่อต้านพม่า หันไปเข้ากับกรุงธนบุรี แล้วได้เป็นเจ้าเมืองลำปาง ก่อนจะไปฟื้นเมืองเชียงใหม่ อ่านเรื่องของพระองค์ต่อได้ที่ พระเจ้ากาวิละ
อ่านต่อ: ลำปางสมัยหนานทิพย์ช้างในภาพรวมของยุคพม่าปกครอง ที่ ล้านนาสมัยพม่าปกครอง
จากเมืองประเทศราชถึงจังหวัด
หลังยุคพระเจ้ากาวิละ ลำปางเป็นเมืองเอกที่มี เจ้าหลวง เจั้าหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า เจ้าหลวง) เป็นประมุข พจนานุกรมระบุว่าเมืองเอกที่มีเจ้าหลวงคือ เชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง แพร่ และน่าน แล้วการปกครองก็ค่อย ๆ เปลี่ยนไปอยู่ในระบบของสยาม
| ปี พ.ศ. | เหตุการณ์ |
|---|---|
| ๒๔๑๖ | หลังสนธิสัญญาเชียงใหม่ รัฐบาลกรุงเทพฯ ส่ง ข้าหลวงสามหัวเมือง ข้าหลฯวฯงสามฯห฿วฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ข้าหลวงสามหัวเมือง) ขึ้นมาดูแลเชียงใหม่ ลำพูน และลำปาง (พจนานุกรม) |
| ๒๔๓๕ | ประกาศจัดตั้งเป็นจังหวัด สมัยรัชกาลที่ ๕ ขึ้นกับมณฑลพายัพ (พจนานุกรม และสำนักงานพาณิชย์จังหวัด) |
| ๒๔๕๒ | สร้างศาลากลางเมืองนครลำปางหลังแรก แทนที่ทำการเดิมที่เรียกว่าเค้าสนามหลวง |
| ๒๔๕๘ | แยกเมืองนครน่าน นครลำปาง และแพร่ ออกเป็นมณฑลมหาราษฎร์ (สำนักงานพาณิชย์จังหวัด ส่วนบทความ ล้านนา อ้างงานวิชาการที่ระบุ พ.ศ. ๒๔๕๙) |
| ๒๔๗๖ | ยกเลิกระบบมณฑลตามพระราชบัญญัติระเบียบราชการบริหาร ลำปางจึงเป็น "จังหวัดลำปาง" อย่างทุกวันนี้ |
พจนานุกรมบันทึกชื่อ เจ้าหลวงบุญวาทย์วงศ์มานิต ว่าเป็นเจ้าผู้ครองเขลางค์นครองค์สุดท้าย ตรงกับข้อมูลของสำนักงานพาณิชย์จังหวัด และยังเล่าในคำว่า ครูบาเจ้า ระฯคูบาฯเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ครูบาเจ้า) ว่าพระสงฆ์ที่ชาวเหนือรู้จักกันดีอย่างครูบาเจ้าเกษม เขมโก เดิมชื่อเจ้าเกษม ณ ลำปาง เป็นนัดดาของเจ้าหลวงองค์นี้
พระธาตุลำปางหลวง: ธาตุของคนปี๋เป้า
คนเมืองเรียกเจดีย์ว่า ธาตุ ธาฯตฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุ) วัดพระธาตุลำปางหลวง อำเภอเกาะคา เป็นหนึ่งใน ธาตุปีเกิด ธาฯตฯปีเกิดฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุปีเกิด) พจนานุกรมระบุว่าพระธาตุลำปางหลวงเป็นพระธาตุประจำปีฉลู ซึ่งคำเมืองเรียกว่าปี๋ เป้า เปั้า (คำเมืองอ่านว่า เป้า) ใครเกิดปีเป้าจึงนิยมไปไหว้ที่นี่ อ่านพระธาตุประจำปีเกิดครบ ๑๒ ปีได้ที่ ธาตุปีเกิด
วัดที่วางผังเป็นจักรวาล
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่าวัดนี้แบ่งเขตพุทธาวาสกับเขตสังฆาวาสชัดเจนด้วยระเบียงคด ภายในระเบียงคดมีองค์พระธาตุเป็นแกนกลาง และมี วิหาร วิหารฯ (คำเมืองอ่านว่า วิหาร) ประจำทิศหลักทั้งสี่ คือวิหารพระพุทธทางใต้ วิหารน้ำแต้มทางเหนือ วิหารหลวงทางตะวันออก และวิหารละโว้ทางตะวันตก ทิศใต้สำคัญที่สุด เพราะเป็นทิศของชมพูทวีปที่พระพุทธเจ้าอุบัติ ผังแบบนี้เรียกว่าการวางผังแบบจักรวาลคติ
ตามตำนานพระธาตุลำปางหลวง ใน พ.ศ. ๑๙๙๒ เจ้าเมืองนครขอที่จากพระเจ้าติโลกราชเพื่อสร้างเจดีย์ครอบที่บรรจุพระธาตุ ก่อนสร้างได้ตัดต้น ขะจาว ขะชาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ขะจาว) ที่ปลูกไว้เป็นที่หมายออก แล้วก่อเจดีย์กว้าง ๙ วา สูง ๑๕ วา ต่อมาใน พ.ศ. ๒๐๓๙ เจ้าเมืองอีกท่านหนึ่งก่อขยายฐานเป็นกว้าง ๑๒ วา ทุกวันนี้ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ขององค์พระธาตุก็ยังมีต้นขะจาว "ต้นไม้ในตำนานพระธาตุลำปางหลวง" และขะจาวหรือกระเจาก็คือต้นไม้ประจำจังหวัดลำปางนั่นเอง
ในวัดยังมีพระพุทธรูปชื่อ ล้านตอง ล้านฯทอฯง (คำเมืองอ่านว่า ล้านตอง) พจนานุกรมบันทึกว่าพระพุทธรูปชื่อนี้มีหลายองค์ในล้านนา และองค์หนึ่งอยู่ที่วัดพระธาตุลำปางหลวง ตำนานของวัดก็บันทึกการหล่อพระเจ้าล้านทองไว้ด้วย
ร่องรอยของชาวลัวะ
ก่อนจะเป็นวัดหลวงของล้านนา พื้นที่นี้อาจเป็นถิ่นสำคัญของ ลัวะ ลวฯะ (คำเมืองอ่านว่า ลัวะ) คนกลุ่มดั้งเดิมที่พจนานุกรมบอกว่าเป็นชนเผ่าตระกูลมอญ-เขมร และ "ปัจจุบันยังมีอาศัยอยู่ในถิ่นล้านนา" ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกว่าชาวบ้านรอบวัดยังเคารพรูปปั้นกุมภัณฑ์ที่มุมของวัด และมีพิธีเข้าทรงที่ผู้เป็นร่างทรงต้องมีเชื้อสายลัวะ นักวิชาการมองว่าความเชื่อเหล่านี้เป็นร่องรอยที่บอกว่าที่นี่เคยเป็นถิ่นของชาวลัวะมาก่อน
งานช่างสกุลลำปาง
วัดนี้เป็นแหล่งเรียนรู้งานช่างของลำปาง งานวิจัยของวิทยาลัยสงฆ์ลำปาง มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (๒๕๖๕) ใช้วัดพระธาตุลำปางหลวงศึกษา "พุทธสถาปัตยกรรมสกุลช่างลำปาง" และแบ่งงานช่างออกเป็น ๔ ยุค คือ ยุคล้านนารุ่งเรือง ยุคพม่าปกครอง ยุคเป็นประเทศราชของสยาม และยุคมณฑลเทศาภิบาลถึงปัจจุบัน ส่วนกรมศิลปากรยังบูรณะวัดนี้ต่อเนื่อง เช่น ซุ้มประตูโขงด้านตะวันออก (พ.ศ. ๒๕๓๑) ระเบียงคดทั้งสี่ด้าน (พ.ศ. ๒๕๕๐) และองค์พระเจดีย์ (พ.ศ. ๒๕๕๒–๒๕๕๓)

ภาพ: Bienvenue en Thaïlande / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
พระแก้วดอนเต้า: พระแก้วกับเมืองลำปาง
ลำปางเป็นหนึ่งในเมืองที่ตำนานพระแก้วมรกตแวะผ่าน สำนวนที่เล่าแพร่หลายบอกว่าช้างที่อัญเชิญ พระแก้ว ระฯพแก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า พระแก้ว) จากเชียงรายไม่ยอมไปเชียงใหม่ แต่มุ่งมาทางลำปาง พระแก้วจึงประดิษฐานที่วัดพระแก้วดอนเต้าสุชาดารามราวสามสิบปี ก่อนพระเจ้าติโลกราชอัญเชิญไปเชียงใหม่ ตัวเลขปีของเหตุการณ์นี้ต่างกันตามแหล่ง อ่านเรื่องเต็มและข้อถกเถียงได้ที่ พระแก้วมรกตในล้านนา
ชื่อ ดอนเต้า อ่านตามพจนานุกรมได้สองคำ ดอน ดอฯร (คำเมืองอ่านว่า ดอน) คือที่สูง เนิน หรือโคก และ เต้า เตั้า (คำเมืองอ่านว่า เต้า) ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าใช้เรียกแตงโม คนเมืองเรียกแตงโมเต็ม ๆ ว่า บ่าเต้า บ่าฯเตั้า (คำเมืองอ่านว่า บ่าเต้า) ชื่อวัดจึงอ่านได้ว่าเนินแตงโม แต่แหล่งที่ใช้ในบทความนี้ไม่ได้อธิบายที่มาของชื่อ จึงขอวางความหมายของคำไว้ให้เห็นเท่านั้น
พระพุทธรูปอีกองค์หนึ่งที่คนลำปางเรียกว่า พระแก้วดอนเต้า ปัจจุบันประดิษฐานอยู่ที่วัดพระธาตุลำปางหลวง วารสารเมืองโบราณสรุปว่าองค์พระมีอิทธิพลเชิงช่างสมัยสุโขทัย และอ้างบทความเก่าของ ศักดิ์ รัตนชัย (๒๕๒๒) ที่ตั้งข้อสันนิษฐานว่าอาจเป็นพระแก้วที่เคยอยู่ที่เกาะดอนแท่น เมืองเชียงแสน ซึ่งเป็นข้อสันนิษฐานของผู้เขียน ยังไม่ใช่ข้อยุติ
ลำปางมีประเพณีแห่ สลุง สๆลฯง (คำเมืองอ่านว่า สลุง) หลวง สลุงในพจนานุกรมคือขันสำหรับใส่น้ำหรือของทำบุญ เดลินิวส์ (๒๕๖๖) รายงานว่าหัวใจของงานคือการสรงน้ำพระแก้วดอนเต้า สมัยก่อนต้องข้ามแม่น้ำวังไปตักน้ำกลางแม่น้ำ และใช้เสลี่ยงคานหามที่ต้องใช้คนหามมากกว่า ๕๐ คน ส่วนทุกวันนี้อัญเชิญน้ำจาก ๑๓ อำเภอของจังหวัดมาสรงพระ
ยุคไม้สัก: วัดม่าน ป้อเลี้ยง และบ้านเสานัก
ยุคที่สามของเมืองลำปางตาม OKMD คือยุคที่การค้าไม้กับต่างชาติ โดยเฉพาะอังกฤษที่เข้ามาทางพม่า ทำให้ลำปางมีศิลปะที่ผสมทั้งล้านนา พม่า จีน และยุโรป ไม้สัก คนเมืองเรียกว่า ไม้สั๋ก ไม้สักฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้สั๋ก) ซึ่งพจนานุกรมบรรยายว่าเนื้อไม้แข็ง คงทน เหมาะสำหรับสร้างบ้านและทำเครื่องใช้
วารสารเมืองโบราณ (อภิญญา นนท์นาท ๒๕๖๔) เล่าว่าเมื่อพม่าตกเป็นอาณานิคมของอังกฤษ บริษัททำไม้ของอังกฤษพาคนพม่า มอญ ไทใหญ่ และกะเหรี่ยง ซึ่งมีฐานะเป็นคนในบังคับอังกฤษ เข้ามาทำงานป่าไม้ในภาคเหนือ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ลำปางมีบริษัททำไม้ของอังกฤษถึง ๔ บริษัท คนงานจำนวนมากตั้งถิ่นฐานในเมือง โดยเฉพาะย่านท่ามะโอ บางคนกลายเป็นคหบดีผู้มั่งคั่ง และสร้างหรือบูรณะวัดในลำปางรวมราว ๑๕ วัด
คนเมืองเรียกชาวพม่าว่า ม่าน ม่านฯ (คำเมืองอ่านว่า ม่าน) และเรียกผู้ชายที่มีฐานะดี ร่ำรวย หรือเป็นนายทุนว่า ป้อเลี้ยง พํอฯล้ยฯง (คำเมืองอ่านว่า ป้อเลี้ยง) ส่วนผู้หญิงที่มีเงินหรือมีอิทธิพลเรียกว่า แม่เลี้ยง แม่ล้ยฯง (คำเมืองอ่านว่า แม่เลี้ยง) ชื่อของผู้สร้างวัดยุคนี้จึงมีคำเหล่านี้นำหน้า เช่น พ่อเลี้ยงอูหม่อง และแม่เลี้ยงป้อม
วัดศรีชุม
วัดศรีชุมเป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุด วารสารเมืองโบราณเล่าว่าราว พ.ศ. ๒๔๓๕–๒๔๓๖ จองตะก่าอูโย พ่อเลี้ยงอูหม่อง และแม่เลี้ยงป้อม คหบดีชาวพม่า ขออนุญาตเจ้าหลวงลำปางบูรณะและสร้างอาคารในวัดเก่า จองไม้หลังแรกสร้างขึ้นใน พ.ศ. ๒๔๔๓ ปีต่อมาบุตรเขยของจองตะก่าอูโยสร้างใหม่เป็นอาคารครึ่งตึกครึ่งไม้โดยช่างจากมัณฑะเลย์ และสร้างอุโบสถใน พ.ศ. ๒๔๔๕ กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานใน พ.ศ. ๒๕๒๔
เช้ามืดวันที่ ๑๖ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๕ ไฟไหม้จองเกือบทั้งหลัง เหลือเพียงชิ้นส่วนประดับบางชิ้น อาคารที่เห็นทุกวันนี้สร้างขึ้นใหม่ภายใต้การดูแลของกรมศิลปากรให้ใกล้ของเดิมที่สุด วัดอื่นในลำปางที่คหบดีพม่าหรือไทใหญ่สร้างหรือบูรณะ ได้แก่ วัดพระแก้วดอนเต้า วัดพระเจ้าทันใจ วัดสิงห์ชัย วัดท่ามะโอ และวัดเจดีย์ซาวหลัง
บ้านเสานัก
บ้านไม้สักที่ขึ้นชื่อที่สุดของลำปางคือ บ้านเสานัก ผู้จัดการออนไลน์ (๒๕๕๘) เล่าว่าบ้านหลังนี้สร้างราว พ.ศ. ๒๔๓๘ โดยหม่องจันโอง ชาวพม่าผู้เป็นต้นตระกูลจันทรวิโรจน์ ตัวบ้านเป็นศิลปะพม่าผสมล้านนา และมีเสาไม้สักถึง ๑๑๖ ต้น หม่อมราชวงศ์ถนัดศรี สวัสดิวัตน์ จึงตั้งชื่อให้ว่าบ้านเสานัก
ชื่อนี้อ่านตามพจนานุกรมได้ตรงตัว เสา เสัา (คำเมืองอ่านว่า เสา) คือไม้ที่ตั้งเป็นหลักรองรับเรือน ส่วน นัก นักฯ (คำเมืองอ่านว่า นัก) ในคำเมืองแปลว่า "มาก มากมาย อย่างยิ่ง" บ้านเสานักจึงแปลว่าบ้านเสามาก สยามสมาคมเคยนำบ้านหลังนี้ลงในหนังสือ Heritage Homes of Thailand เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๙

ภาพ: Arts of Chet / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

ภาพ: Thanate Tan from Bangkok, Thailand / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
กาดกองต้า ถนนการค้าริมน้ำ
OKMD เล่าว่าถนนตลาดเก่าริมแม่น้ำวังคือถนนการค้าเส้นสำคัญในยุคที่ลำปางค้าไม้กับอังกฤษผ่านการขนส่งทางน้ำ อาคารสองข้างทางผสมศิลปะยุโรป พม่า และล้านนา ทั้งบ้านไม้ บ้านปูน และบ้านผสม ทุกวันนี้ถนนสายนี้กลายเป็นถนนคนเดินชื่อ กาดกองต้า ในชื่อนี้มีคำว่า กาด กาดฯ (คำเมืองอ่านว่า กาด) คือตลาด และ ต้า ท่าฯ (คำเมืองอ่านว่า ต้า) ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าคือท่า ที่สำหรับขึ้นลงริมน้ำ
ผู้คนหลายกลุ่มในเมืองเดียว
ลำปางจึงเป็นเมืองที่ผู้คนหลายกลุ่มมาพบกัน นอกจาก คนเมือง ฅ฿นฯล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า คนเมือง) ที่เป็นคนส่วนใหญ่ และชาวลัวะที่อยู่มาก่อน ยังมีลูกหลานชาวพม่า มอญ และไทใหญ่จากยุคไม้สัก ชาวจีนที่มากับการค้าและงานเซรามิก ช่างรถม้าเชื้อสายปาทานที่จะเล่าต่อไป และพจนานุกรมก็บันทึกว่าลำปางเป็นจังหวัดหนึ่งที่มีชาว ขะหมุ๋ ขหุ (คำเมืองอ่านว่า ขะหมุ๋) หรือขมุอาศัยอยู่ อ่านเรื่องคนไทกลุ่มต่าง ๆ ได้ที่ คนไต
รถม้าลำปาง: เริ่มจากวันที่รถไฟมาถึง
รถม้า ร฿ถฯม้า (คำเมืองอ่านว่า รถม้า) คือรถเทียม ม้า ม้า (คำเมืองอ่านว่า ม้า) พจนานุกรมเล่าว่ารถม้ากลายเป็นสัญลักษณ์ของลำปางตั้งแต่ทางรถไฟสร้างมาถึงลำปาง และรถม้าทำหน้าที่รับส่งผู้โดยสารจากสถานีรถไฟเข้าตัวเมือง พจนานุกรมให้ปี พ.ศ. ๒๔๕๘ ส่วนวารสารเมืองโบราณ (อภิญญา นนท์นาท ๒๕๖๔) ระบุว่ารถไฟมาถึงนครลำปางใน พ.ศ. ๒๔๕๙ สองแหล่งจึงต่างกันหนึ่งปี
วารสารเมืองโบราณเล่าต่อว่า รถม้าแพร่หลายในกรุงเทพฯ มาตั้งแต่สร้างถนนเจริญกรุงในสมัยรัชกาลที่ ๕ แล้วจึงกระจายไปยังหัวเมือง บ้างเล่าว่ารถม้าคันแรกของลำปางคือรถที่เจ้าบุญวาทย์วงศ์มานิตซื้อมาจากกรุงเทพฯ เมื่อรถไฟมาถึง รถม้าก็เพิ่มจำนวนขึ้นและกลายเป็นรถรับจ้าง ขนทั้งคนและสินค้าระหว่างตัวเมืองกับสถานีรถไฟที่ย่านสบตุ๋ย ซึ่งเป็นย่านการค้าขายส่ง
สารถีรถม้ารุ่นแรกของลำปางเป็นชาวปาทานที่อพยพเข้ามาก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง และตั้งบ้านเรือนที่บ้านดอนปาน ต่อมาคนท้องถิ่นจึงหันมาขับรถม้าด้วย และใน พ.ศ. ๒๔๙๒ ก็มีการตั้งสมาคมล้อเลื่อนจังหวัดลำปางขึ้น ซึ่งต่อมาเปลี่ยนเป็นสมาคมรถม้าจังหวัดลำปาง เมื่อรถยนต์และรถจักรยานยนต์แพร่หลาย คนลำปางก็ใช้รถม้าน้อยลง ทุกวันนี้รถม้าจึงเป็นทั้งสัญลักษณ์ของเมืองและพาหนะพานักท่องเที่ยวชมเมืองเก่า วารสารฉบับเดียวกันบันทึกด้วยว่า ช่วงโควิด-๑๙ คนขับรถม้าขาดรายได้ ขณะที่ค่าเลี้ยงม้ายังเป็นภาระทุกวัน
การนั่งรถม้า คำเมืองเรียกว่า ขี่รถม้า ขี่ร฿ถฯม้า (คำเมืองอ่านว่า ขี่รถม้า)
ถ้วยก๋าไก่: ชามตราไก่ของลำปาง
คนเมืองเรียกชามว่า ถ้วย ถ้วฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ถ้วย) ชามตราไก่จึงมีชื่อคำเมืองว่า ถ้วยก๋าไก่ ถ้วฯยฯกาไก่ (คำเมืองอ่านว่า ถ้วยก๋าไก่) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นชามที่มีรูปไก่ มักเป็นไก่ตัวผู้กำลัง ขัน ขันฯ (คำเมืองอ่านว่า ขัน) ประดับอยู่ด้านข้าง และผลิตจากจังหวัดลำปางเป็นส่วนมาก
จากกวางตุ้งถึงแจ้ห่ม
ผู้จัดการออนไลน์ (๒๕๔๗) เล่าว่าต้นกำเนิดของชามไก่อยู่ในมณฑลกวางตุ้ง ประเทศจีน เมื่อกว่าร้อยปีก่อน ก่อนสงครามโลกครั้งที่สองเมืองไทยยังไม่มีผู้ผลิต พ่อค้าต้องสั่งชามไก่มาจากจีน จนราว พ.ศ. ๒๔๘๐–๒๕๐๐ ช่างชาวจีนที่มาตั้งรกรากในไทยจึงสร้างเตามังกรและเริ่มผลิตเอง
ราว พ.ศ. ๒๔๙๘–๒๔๙๙ ช่างชาวจีนสามสหายปั่นจักรยานออกหาดินขาว จนพบที่บ้านปางค่า อำเภอแจ้ห่ม ลองทำชามแล้วพบว่าดินนี้แข็งแรง ทนความร้อน และได้ชามสีขาว หนังสือพิมพ์ The Nation (๒๕๖๕) ระบุชื่อ ซิมหยู แซ่ฉิน ว่าเป็นผู้ผลิตชามไก่ลำปางคนแรกที่มีบันทึกไว้ ผู้พบดินขาวที่บ้านปางค่าและตั้งโรงงานเซรามิกแห่งแรกของลำปาง ส่วนผู้จัดการออนไลน์บอกว่าโรงงานแห่งแรกตั้งขึ้นใน พ.ศ. ๒๕๐๐ มิชลินไกด์ประเทศไทยเล่าเรื่องเดียวกันว่ายุครุ่งเรืองของชามตราไก่ลำปางเริ่มราว พ.ศ. ๒๔๙๘ และเรื่องราวนี้จัดแสดงไว้ที่พิพิธภัณฑ์เซรามิกธนบดีในเมืองลำปาง
ทำชามไก่แบบดั้งเดิม
ผู้จัดการออนไลน์บันทึกวิธีทำแบบดั้งเดิมไว้ละเอียด และหลายขั้นมีคำเมืองตรงกับในพจนานุกรม
- นวดดิน ผสมดินขาว เหยียบ นวดด้วยมือ แล้วทุบเป็นแผ่น
- ขึ้นรูป ยุคแรกดัดแปลงล้อจักรยานเป็นแป้นหมุน โยนดินลงบนแม่พิมพ์แล้วปาดด้วยไม้แบบ ต่อเชิง แล้วผึ่งให้แห้ง ตรงกับคำว่า ปั้น ปั้นฯ (คำเมืองอ่านว่า ปั้น) ที่พจนานุกรมอธิบายว่าเอาสิ่งอ่อน ๆ เช่นดินเหนียวมาทำเป็นรูปตามต้องการ
- ชุบเคลือบ น้ำเคลือบทำจากขี้เถ้าแกลบ ปูนหอย และดินขาว ตำหลายวันแล้วพักให้ตกตะกอน คำเมืองเรียกน้ำเคลือบว่า น้ำก้าบ นาฯคาฯปฯ (คำเมืองอ่านว่า น้ำก้าบ)
- เผา เรียงชามในเตามังกร เผาด้วยฟืนเกือบ ๑,๓๐๐ องศาเซลเซียส นาน ๑๘–๒๔ ชั่วโมง ช่างดูความร้อนจากสีของเปลวไฟ คำเมืองเรียกเตาเผาเครื่องปั้นดินเผาว่า เต๋าไห เตัาไห (คำเมืองอ่านว่า เต๋าไห)
- เขียนลาย เขียนด้วยมือด้วยพู่กันจีน ชามใบหนึ่งผ่านมือช่าง ๒–๓ คน ตรงกับคำว่า แต้ม แต้มฯ (คำเมืองอ่านว่า แต้ม) ที่แปลว่าวาด หรือเอาสีแตะให้เป็นจุดหรือลวดลาย
- เผาลาย เผาอีกรอบในเตากลม ราว ๗๐๐–๗๕๐ องศาเซลเซียส นาน ๕–๖ ชั่วโมง
ลายดั้งเดิมคือไก่หงอนและตัวสีแดง หางและขาสีดำ ยืนบนหญ้าเขียว ด้านหนึ่งเป็นดอกไม้สีชมพูอมม่วง อีกด้านเป็นต้น ก้วย ก้ลฯวฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ก้วย) ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าคือกล้วย เพราะคำเมืองไม่มีเสียงควบกล้ำ ส่วนลวดลายดอกไม้ก็ตรงกับ ดอก ดอฯก (คำเมืองอ่านว่า ดอก) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายที่สองไว้ว่า "ลวดลายที่เป็นดอกเป็นดวง" ลองทำชามของตัวเองตามขั้นตอนทั้งหมดได้ในเครื่องมือนี้
จากชามข้างทางสู่สินค้า GI
The Nation รายงานว่าชามไก่ลำปางได้ขึ้นทะเบียนเป็นสินค้าสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ของลำปางเมื่อวันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ และไทยรัฐ (๒๕๖๙) รายงานว่าวันที่ ๑๒ กันยายนของทุกปีจึงเป็น "วันชามไก่ลำปาง" ข้อกำหนดการผลิตตามทะเบียน GI ที่เรื่องเล่าข่าวเกษตร (๒๕๖๘) สรุปไว้ ระบุลายสามอย่างคือไก่ ต้นกล้วย และดอกโบตั๋น และยอมรับทั้งการเขียนลายใต้เคลือบแล้วเผาครั้งเดียว และการเขียนบนเคลือบแล้วเผาซ้ำ
ไทยพีบีเอสเล่าเรื่องชามตราไก่แห่งเมืองลำปางไว้ในคลิปสั้นนี้

คลิปจากช่องทางการของไทยพีบีเอส ชุดรายการโคโยริ ลิขสิทธิ์เป็นของไทยพีบีเอส ดูบนไทยพีบีเอส
คำขวัญลำปาง: ห้าลือ
พจนานุกรมบันทึกคำขวัญของจังหวัดลำปางไว้ว่า
"ถ่านหินลือชา รถม้าลือลั่น เครื่องปั้นลือนาม งามพระธาตุลือไกล ฝึกช้างใช้ลือโลก"
ทุกวรรคลงท้ายด้วยคำว่า "ลือ" แต่ละวรรคพาไปรู้จักลำปางคนละมุม
| วรรค | หมายถึง | คำเมืองที่เกี่ยวข้อง |
|---|---|---|
| ถ่านหินลือชา | เหมืองถ่านหินและโรงไฟฟ้าแม่เมาะ | โฮงไฟฟ้า โร฿งฯไฟฟ้า |
| รถม้าลือลั่น | รถม้ารับส่งจากสถานีรถไฟ | รถม้า |
| เครื่องปั้นลือนาม | เครื่องปั้นดินเผาและชามตราไก่ | ถ้วยก๋าไก่ |
| งามพระธาตุลือไกล | วัดพระธาตุลำปางหลวง | ธาตุ |
| ฝึกช้างใช้ลือโลก | ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย | จ๊าง ช้างฯ |
โฮงไฟฟ้า (คำเมืองอ่านว่า โฮงไฟฟ้า) คือโรงไฟฟ้า ร เป็น ฮ ตามเสียงคำเมือง อย่างที่อ่านได้ใน ร เป็น ฮ ในคำเมือง และพจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "โรงไฟฟ้าแม่เมาะ จังหวัดลำปาง" โรงไฟฟ้าแห่งนี้ของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยใช้ถ่านหินลิกไนต์เป็นเชื้อเพลิง และสำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปางยกถ่านหินลิกไนต์แม่เมาะเป็นทรัพยากรธรณีสัญลักษณ์ของจังหวัด ถ่านหินนี้เกิดจากตะกอนทะเลสาบเมื่อราว ๑๓ ล้านปีก่อน
ช้างในคำเมืองคือ จ๊าง (คำเมืองอ่านว่า จ๊าง) ช ในภาษาไทยกลางกลายเป็น จ ในคำเมือง อ่านเรื่องเสียงนี้ได้ที่ ช เป็น จ ในคำเมือง ที่อำเภอห้างฉัตรมีศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย หรือสถาบันคชบาลแห่งชาติ ในพระอุปถัมภ์ฯ ซึ่งอยู่ในความดูแลขององค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ ทำงานด้านอนุรักษ์และบริบาลช้างไทย
ต้นขะจาว ดอกธรรมรักษา และสีของลำปาง
ต้นไม้ประจำจังหวัดลำปางคือกระเจา คนเมืองเรียกว่า ขะจาว อย่างที่เล่าไปในเรื่องพระธาตุลำปางหลวง พจนานุกรมบรรยายว่าเป็นไม้ยืนต้นสูง ๑๕–๓๐ เมตร ลำต้นเปลาตรง เปลือกสีน้ำตาลอมเทามีจุดกลมเล็ก ๆ สีขาว ส่วนดอกไม้ประจำจังหวัดคือ ดอกธรรมรักษา ไม้ล้มลุกที่สำนักงานพาณิชย์จังหวัดบรรยายว่ามีลำต้นใต้ดินและใบคล้ายใบกล้วย
สำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปางยังบันทึกสีอัตลักษณ์ของลำปางไว้สองสี คือสีแดงครั่งกับสีเขียวมะกอก ซึ่งนิยมใช้บนผืนผ้าลำปางมาแต่อดีต เพราะลำปางเป็นแหล่งปลูกครั่งมากที่สุดในประเทศ และมีลายผ้าอัตลักษณ์ชื่อ ลายละกอนไส้หมู ซึ่งเป็นลวดลายต่อเนื่องที่พบในงานสถาปัตยกรรม วัด บ้านเรือน และพุทธศิลป์ของลำปางจำนวนมาก อ่านคำเรื่องสีเพิ่มได้ที่ สีคำเมือง
เสียงของลำปาง: กลองต๋กเส้ง ซอ และคำถิ่น
กลองหน้าเดียวยาวราว ๑.๕–๒ เมตร ที่คนเชียงใหม่เรียกว่า ก๋องแอว กลฯอฯงแอวฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋องแอว) พจนานุกรมบอกว่าแต่ละเมืองเรียกต่างกัน ลำพูนเรียก ก๋องเปิ้งโมง แพร่และน่านเรียก ก๋องอืดซึ้ง ส่วนลำปางเรียกว่า ก๋องต๋กเส้ง หรือ ต๋กเส้ง ต฿กฯเส้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๋กเส้ง) ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าเป็นกลองชนิดหนึ่งของลำปาง
คำถิ่นลำปางที่พจนานุกรมบันทึกไว้มีให้เห็นอีกหลายคำ
| ความหมาย | เชียงใหม่ (ทั่วไป) | ลำปาง |
|---|---|---|
| กลองหน้าเดียวยาว | ก๋องแอว | ก๋องต๋กเส้ง |
| กลองสองหน้าเล็ก มีสายสะพาย | ก๋องจุม กลฯอฯงชุม | ก๋องคุม (ลำปาง แพร่ น่าน) |
| ผึ้งหรือแมงป่องต่อย | ปี้ ปี้ หรือ จี้ | เดียด ดยฯด (ลำปาง แพร่ น่าน) |
"ผึ้งต่อย" คนเชียงใหม่ว่า เผิ้งปี้ แต่คนลำปางมักว่า เผิ้งเดียด ได้ยินคำนี้เมื่อไร ก็พอเดาได้ว่าผู้พูดอาจมาจากลำปาง แพร่ หรือน่าน อ่านคำเมืองแบบแพร่เทียบกันได้ที่ เมืองแป้
ด้านการขับซอ พจนานุกรมจัดลำปางอยู่ในเขต ล้านนาตะวันตก ร่วมกับเชียงใหม่ ลำพูน และเชียงราย ขับ เพงซอ เพลฯงซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า เพงซอ) คู่กับปี่ เรียกรวมว่า "ซอเจียงใหม่" แต่ ฟ้อนแง้น ฟ้อฯรแง้นฯ (คำเมืองอ่านว่า ฟ้อนแง้น) ฟ้อนพื้นบ้านที่ผู้ฟ้อนค่อย ๆ แอ่นตัวไปข้างหลังจนศีรษะจรดพื้น พจนานุกรมบอกว่านิยมในน่าน แพร่ ลำปาง พะเยา และเชียงราย อ่านเรื่องการขับซอต่อได้ที่ ขับซอ
ลำปางยังเป็นบ้านของกวีเอก พระยาพรหมโวหาร พจนานุกรมระบุว่าท่านเป็น หมื่นหนังสือ หื่มฯรหันฯงสื (คำเมืองอ่านว่า หมื่นหนังสือ) หรืออาลักษณ์ของเจ้าหลวงวรญาณรังสี นครลำปาง และแต่ง ค่าวไค่สิ๋ก ระฯค่าฯวฯไระฯค่สิก์ขฯ (คำเมืองอ่านว่า ค่าวไค่สิ๋ก) ตอนยังบวชอยู่ที่ลำปาง เป็นค่าวที่พรรณนาความอยากสึก (ไค่สิ๋ก) ออกมาเป็นฆราวาส รู้จักค่าวเพิ่มเติมได้ที่ ค่าว

ภาพ: Heinrich Damm / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

ภาพ: Aldrin Rachman Pradana / Unsplash

ภาพ: Dpservis / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
กิ๋นอะหยังที่ลำปาง: ข้าวแต๋นกับน้ำบ่าเต้า
ของฝากที่ใครไปลำปางก็นึกถึงคือข้าวแต๋น คนเมืองเรียกว่า เข้าแต๋น เขั้าแตนฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าแต๋น) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นขนมที่ทำด้วยข้าวเหนียวนึ่ง กดเป็นแผ่นบาง ๆ ตากให้หมาด แล้วทอดให้เมล็ดข้าวพองตัว บางชนิดหยอดน้ำอ้อยเคี่ยวข้นทับอีกชั้น
เรื่องเล่าข่าวเกษตร (๒๕๖๗) รายงานว่ากรมทรัพย์สินทางปัญญาประกาศขึ้นทะเบียน "ข้าวแต๋นลำปาง" เป็นสินค้า GI เมื่อวันที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๖ ข้าวแต๋นลำปางใช้ข้าวเหนียวขาวและข้าวเหนียวดำ คลุกน้ำแตงโมให้หวานหอม แล้วราดน้ำอ้อยเคี่ยว เดิมเป็นขนมที่ทำเลี้ยงแขกในงานขึ้นบ้านใหม่ งานแต่งงาน สงกรานต์ และงานบวช แตงโมที่ใช้ก็คือ บ่าเต้า คำเดียวกับในชื่อวัดพระแก้วดอนเต้านั่นเอง
อ่านคำเรื่องอาหารและการกินแบบคนเมืองเพิ่มได้ที่ กิ๋นคำเมือง และ ครัวล้านนา
เที่ยวลำปางแบบคนเมือง
ไปลำปางครั้งหน้า ลองใช้คำเมืองเหล่านี้คุยกับคนในเมืองดู ทุกคำมาจากพจนานุกรม
| คำเมือง | อักษรธรรม | ความหมาย | ลองใช้ |
|---|---|---|---|
| แอ่ว | แอ่วฯ | เที่ยว ไปเที่ยว | มาแอ่วเวียงละกอน |
| ไหว้สา | ไห้วฯสา | แสดงความเคารพ | ไหว้สาพระธาตุลำปางหลวง |
| ขี่รถม้า | (ดูข้างบน) | โดยสารรถม้า | ขี่รถม้าแอ่วเมือง |
| กิ๋นเข้า | กินฯเขั้า | กินข้าว | กิ๋นเข้าแล้วกา (กินข้าวหรือยัง) |
| ลำแต๊ | ลำแท้ | อร่อยจริง ๆ | เข้าแต๋นลำแต๊ |
| เต้าใด | เทัาฯฯได | เท่าไหร่ | ถ้วยก๋าไก่ใบนี้เต้าใด |
| ม่วน | ม่วฯร | สนุก เพลิดเพลิน ไพเราะ | แอ่วกาดกองต้าม่วนนัก |
| ยินดี | ยินฯดี | ขอบใจ ขอบคุณ | ยินดีเจ้า |
สรุป
- ลำปาง สร้างเมื่อ พ.ศ. ๑๒๒๓ ตามที่พจนานุกรมและตำนานบันทึก ชื่อแรกคือ เขลางค์นคร ยุคล้านนาเรียกว่าเวียงละกอน และชื่อในตำนานอย่าง กุกกุฏนคร (เมืองไก่) คือที่มาของตราไก่ขาว
- หนานทิพย์ช้างกู้เมืองจากทัพลำพูนตามตำนานพระธาตุลำปางหลวง และกลายเป็นต้นราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน ลำปางเป็นจังหวัดตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๓๕
- พระธาตุลำปางหลวง คือธาตุปีเกิดของคนปีเป้า (ปีฉลู) วัดวางผังแบบจักรวาลคติ และตำนานผูกไว้กับต้นขะจาว ต้นไม้ประจำจังหวัด
- ยุคค้าไม้สักทิ้งวัดม่านอย่างวัดศรีชุม บ้านเสานัก (เสา ๑๑๖ ต้น) และกาดกองต้าไว้ให้เมือง ส่วนรถม้ามาพร้อมรถไฟเมื่อราว พ.ศ. ๒๔๕๘–๒๔๕๙
- ถ้วยก๋าไก่ เริ่มจากดินขาวที่บ้านปางค่า แจ้ห่ม ราว พ.ศ. ๒๔๙๘ ทำด้วยมือทั้งปั้น ชุบน้ำก้าบ เผาเตามังกร และแต้มลาย จนเป็นสินค้า GI เช่นเดียวกับข้าวแต๋นลำปาง
ค้นคำเกี่ยวกับลำปางเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องจังหวัดอื่นในล้านนาได้ที่ ๘ จังหวัดล้านนา
📚 ทั้งชุด: ดูจังหวัด เมืองเก่า และผู้คนบนแผนที่เดียวที่ เมืองในล้านนา: ๘ จังหวัด เมืองเก่า และผู้คน
📚 อ่านเรื่องล้านนาทั้งหมด: ล้านนา
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา (moradoklanna.com/dict): ลำปาง · ถ้วยก๋าไก่ · ต๋กเส้ง · ก๋องแอว · ธาตุปีเกิด · ครูบาเจ้า · เดียด · ขะจาว · นัก และคำทั้งหมดในบทความ ตรวจเมื่อ ๒๔ ตุลาคม ๒๕๖๙
- สำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปาง. ข้อมูลทั่วไปจังหวัด (ประวัตินครลำปาง ตราประจำจังหวัด ต้นไม้และดอกไม้ประจำจังหวัด). กระทรวงพาณิชย์
- สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน). (๒๕๖๗). ลำปาง: สถาปัตยกรรมรอบเมือง. OKMD Knowledge Portal (อ้างอิง ชัยวัฒน์ ศุภดิลกลักษณ์ ๒๕๖๖ และแหล่งอื่น)
- ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). (๒๕๖๓). วัดพระธาตุลำปางหลวง. ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีที่สำคัญในประเทศไทย (สรุปจากตำนานพระธาตุลำปางหลวง ฉบับพิมพ์ ๒๕๑๓ และกรมศิลปากร ๒๕๕๒)
- พระดัตวทัสน์ รินชุมภู และคณะ (๒๕๖๕). รูปแบบและแนวทางการอนุรักษ์พุทธสถาปัตยกรรมสกุลช่างลำปาง ณ วัดพระธาตุลำปางหลวง. วารสาร มมร ล้านนาวิชาการ, ๑๑(๒)
- สำราญ ผลดี. (๒๕๖๒). อ้างตามบทความ พระเจ้ากาวิละ ในบล็อกนี้
- เกสรบัว อุบลสรรค์. (๒๕๖๓). เค้าเงื่อนเรื่อง "พระแก้ว" ที่ลำปาง? วารสารเมืองโบราณ (สรุปบทความของ ศักดิ์ รัตนชัย ๒๕๒๒)
- พรประไพ เสือเขียว. (๑ พฤษภาคม ๒๕๖๖). ประเพณีสรงน้ำ "พระแก้วดอนเต้า" ศรัทธาใหญ่ในภาพสะท้อนสลุงหลวงฯ. เดลินิวส์
- อภิญญา นนท์นาท. (๒๕๖๔). วัดศรีชุม วัดพม่าในนครลำปาง. วารสารเมืองโบราณ (อ้างอิง ศักดิ์ชัย สายสิงห์ และ เมธาพร สิงหนันท์ ๒๕๕๙)
- อภิญญา นนท์นาท. (๒๕๖๔). รถม้าลำปาง. วารสารเมืองโบราณ (อ้างอิง ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์ ๒๕๕๙ และแหล่งอื่น)
- ผู้จัดการออนไลน์. (๕ ตุลาคม ๒๕๕๘). แอ่วลำปาง ชมบ้านหลายเสาที่ "บ้านเสานัก"
- ผู้จัดการออนไลน์. (๘ พฤศจิกายน ๒๕๔๗). ชามตราไก่ลำปาง ตำนานยาวนานของนักปั้นดิน
- The Nation. (๑๒ กันยายน ๒๕๖๕). Google crowing about Lampang's iconic rooster bowl today
- มิชลินไกด์ ประเทศไทย. ทำไมเชฟร้านมิชลินสตาร์ถึงหลงรักเครื่องเคลือบลำปาง (ประวัติชามตราไก่ ดินขาวแจ้ห่ม พิพิธภัณฑ์เซรามิกธนบดี)
- ไทยรัฐออนไลน์. (๓ กันยายน ๒๕๖๙). เปิดต้นกำเนิด "ชามตราไก่" จากภาชนะพื้นบ้านจีนสู่สินค้า GI เมืองลำปาง
- เรื่องเล่าข่าวเกษตร. (๕ มีนาคม ๒๕๖๘). "ชามไก่ลำปาง" GI สินค้าเอกลักษณ์ของจังหวัดลำปาง สู่ตลาดต่างประเทศ
- เรื่องเล่าข่าวเกษตร. (๑๙ ตุลาคม ๒๕๖๗). "ข้าวแต๋นลำปาง" GI จากภูมิปัญญาของชาวบ้าน
- ฐานเศรษฐกิจ (๑๒ มี.ค. ๒๕๖๘). ข่าวโรงไฟฟ้าถ่านหินแม่เมาะ (ถ่านหินเป็นเชื้อเพลิงของโรงไฟฟ้าแม่เมาะ)
- ThaiPR.net (๑๐ ก.พ. ๒๕๖๘). อ.อ.ป. ชวนแอ่ว "ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย จ.ลำปาง"
- ไทยพีบีเอส. "ชามตราไก่" แห่งเมืองลำปาง รายการโคโยริ (วิดีโอ)
- ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons และ Unsplash ตามเครดิตใต้ภาพ
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 40 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ลำปาง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 60 คำ จำได้แค่ไหน?


