พระแก้วมรกตในล้านนา: เจดีย์เชียงราย ช้างไม่ยอมไป

พระแก้วมรกต คือพระพุทธรูปที่คนไทยเคารพสูงสุดองค์หนึ่ง ปัจจุบันประดิษฐานที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม กรุงเทพฯ แต่ก่อนจะเดินทางไกลถึงล้านช้างและกรุงเทพฯ พระพุทธรูปองค์นี้ปรากฏตัวครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่ล้านนา คนเมืองเรียกพระพุทธรูปที่สร้างด้วยรัตนชาติว่า พระแก้ว ระฯพแก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า พระแก้ว) และพจนานุกรมมรดกล้านนายกพระแก้วมรกตเป็นตัวอย่างแรกของคำนี้

บทความนี้จะเล่า ต่ำนาน ตํานาฯ (คำเมืองอ่านว่า ต่ำนาน) ของพระแก้วมรกตในล้านนา ตั้งแต่เจดีย์ที่เชียงรายถูกฟ้าผ่า ช้างที่ไม่ยอมเดินไปเชียงใหม่ จนถึงซุ้มบนพระเจดีย์หลวง เทียบปีและสำนวนที่ต่างกันอย่างเปิดเผย และชวนรู้จักคำเมืองที่ซ่อนอยู่ในเรื่อง

พระแก้ว: พระพุทธรูปที่สร้างจากแก้ว

ในคำเมือง แก้ว แก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า แก้ว) มีหลายความหมาย ความหมายหนึ่งในพจนานุกรมคือ "หินเนื้อแข็ง ใส ได้แก่ เพชรพลอยชนิดต่าง ๆ" พระพุทธรูปที่สลักจากหินมีค่าจึงเรียกว่า พระแก้ว เช่น พระแก้วมรกต และ พระแก้วขาว (พระเสตังคมณี) พระพุทธรูปบูชาประจำองค์พระนางจามเทวีแห่งหริภุญไชย

แม้จะชื่อว่ามรกต สื่อหลายแห่ง เช่น MGR Online อธิบายว่าองค์พระสลักจากหินสีเขียวเนื้อคล้ายหยก คำว่ามรกตจึงมาจากสี เขียว ขยฯว (คำเมืองอ่านว่า เขียว) ขององค์พระมากกว่าชนิดของหิน บทความในวารสารปณิธานตั้งข้อสังเกตว่าในยุคนั้น พระแก้วมรกตเป็นพระพุทธรูปองค์เดียวที่สลักจาก "แก้วเขียวก้อนใหญ่" พระพุทธรูปแก้วที่ล้านนาสร้างในชั้นหลังมักมีขนาดเล็กกว่ามาก

ไขตำนอง: ตำนานก่อนถึงเจียงฮาย

นิทานล้านนามักเริ่มด้วยการ ไขตำนอง ไขทำนอฯง (คำเมืองอ่านว่า ไขตำนอง) คือกล่าวถึงเรื่องที่จะเล่า ต่ำนานของพระแก้วมรกตเริ่มไกลกว่าล้านนามาก ตามที่ ชินกาลมาลีปกรณ์ และ รัตนพิมพวงศ์ เล่าไว้ (สรุปโดยพระพงษ์ระวี อุตฺตรภทฺโท และคณะ ในวารสารปณิธาน พ.ศ. ๒๕๖๕)

• พระนาคเสนเถระปรารภจะสร้างพระพุทธรูปด้วยวัสดุอันเลิศ พระอินทร์จึงให้พระวิษณุกรรม (เวสสุกรรมเทวบุตร) ไปขอแก้วมณีโชติจากเขาเวปุลละ
• ผู้รักษาแก้วไม่อาจให้แก้วมณีโชติ เพราะเป็นรัตนะประจำองค์พระจักรพรรดิ จึงมอบแก้วสีเขียวดวงนี้ให้แทน
• พระวิษณุกรรมสลักเป็นพระพุทธรูปงดงาม และพระนาคเสนอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุ ๗ องค์มาประดิษฐานในองค์พระ
• ตำนานเล่าต่อว่าพระแก้วผ่านเมืองต่าง ๆ เช่น ปาฏลีบุตร ลังกา กัมโพช อโยธยา และกำแพงเพชร จนท้าวมหาพรหม อนุชาของพญากือนา อัญเชิญไปไว้ที่เมือง เจียงฮาย ชยฯงรายฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงฮาย)

ส่วนนี้เป็นตำนาน นักวิชาการชี้ว่าหลักฐานที่จับต้องได้เริ่มเมื่อองค์พระปรากฏที่เชียงราย ศาสตราจารย์ศักดิ์ชัย สายสิงห์ (พ.ศ. ๒๕๔๗) เสนอว่ารูปแบบองค์พระน่าจะเป็นศิลปะล้านนา ใกล้เคียงกับพระพุทธรูปหินทรายสกุลช่างพะเยา ไม่ใช่งานจากอินเดียตามตำนาน

ต่ำนานพระแก้วในล้านนา

เรื่องต่อไปนี้เรียบเรียงใหม่ด้วยภาษาของเราเอง ตามสำนวนที่เล่ากันแพร่หลาย โดยเทียบกับชินกาลมาลีปกรณ์ในกล่องถัดไป

จ๊าง: ช้างผู้เลือกทาง

ช้างในคำเมืองคือ จ๊าง เสียง ช กลายเป็น จ ตามกฎเสียงคำเมือง ส่วนการนั่งบนหลังช้างเรียกว่า ขี่ ขี่ (คำเมืองอ่านว่า ขี่) พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ว่า ขี่ม้า ขี่ช้าง ช้างที่ไม่ยอมไปเจียงใหม่คือตอนที่คนจำได้มากที่สุดของเรื่องนี้ และต่ำนานล้านนาเรื่องอื่นก็มีช้างเป็นผู้ "เลือกที่" เช่นกัน เช่น ช้างเสี่ยงทายที่อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุขึ้นดอยสุเทพในสมัย พญากือนา

บทความในวารสารปณิธานตั้งข้อสันนิษฐานไว้ว่า การที่พระแก้วไปอยู่ลำปางอาจเกี่ยวกับอำนาจทางการเมืองของหมื่นโลกนคร เจ้าเมืองลำปางผู้เป็นพระปิตุลา (ลุง) ของพระเจ้าติโลกราช ข้อนี้เป็นการตีความของนักวิชาการ ไม่ใช่สิ่งที่ต่ำนานเล่าไว้เอง อ่านเรื่องเมืองลำปางเพิ่มเติมได้ที่ ลำปาง เขลางค์นคร

พระเจ้าติโลกราชกับโขงบนเจดีย์หลวง

พระเจ้าติโลกราชมีพระนามเดิมว่า ท้าวลก พจนานุกรมอธิบายที่คำว่า ลก ล฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า ลก) ว่า สมัยโบราณเรียกลูกชายคนที่หกว่า "ลก" และพระองค์เป็นโอรสองค์ที่ ๖ ของพระยาสามฝั่งแกน เมื่อขึ้นครองเจียงใหม่ พระองค์โปรดให้ขยายพระเจดีย์หลวงจนสูงใหญ่ที่สุดในล้านนา (อ่านต่อที่ พระเจ้าติโลกราช)

ตามที่วารสารปณิธานสรุปจากชินกาลมาลีปกรณ์ พระเจ้าติโลกราชอัญเชิญพระแก้วจากลำปางมาเจียงใหม่ ช่วงแรกประดิษฐานใน โขง โข฿งฯ (คำเมืองอ่านว่า โขง) คือซุ้มหรือกรงปราสาท กลาง วิหาร วิหารฯ (คำเมืองอ่านว่า วิหาร) หลวงของวัดโชติการาม คือวัดเจดีย์หลวงในปัจจุบัน ราวหนึ่งปี ก่อนอัญเชิญขึ้นซุ้มด้านทิศตะวันออกของพระเจดีย์หลวง คำว่า หลวง หลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า หลวง) ในคำเมืองแปลว่า ใหญ่ โต พระเจดีย์หลวงก็คือ "เจดีย์ใหญ่" ของเมือง

จากล้านนาสู่ล้านจ๊าง และกรุงเทพฯ

พระแก้วมรกตประดิษฐานที่เจียงใหม่หลายสิบปี จนปลายยุคราชวงศ์มังราย เมื่อพระไชยเชษฐา ผู้ครองทั้งเชียงใหม่และ ล้านจ๊าง ล้านฯช้างฯ (คำเมืองอ่านว่า ล้านจ๊าง) เสด็จกลับหลวงพระบางราว พ.ศ. ๒๐๙๔ ก็อัญเชิญพระแก้วไปด้วย ต่อมาอัญเชิญไปเวียงจันทน์ราว พ.ศ. ๒๑๐๗ และประดิษฐานที่นั่นกว่าสองร้อยปี

ในสมัยกรุงธนบุรี ราว พ.ศ. ๒๓๒๑–๒๓๒๒ พระแก้วมรกตได้อัญเชิญมาประดิษฐานที่ฝั่งธนบุรี และใน พ.ศ. ๒๓๒๗ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญมาประดิษฐานที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม จนถึงปัจจุบัน ปีของแต่ละช่วงต่างกันไปเล็กน้อยตามแหล่งที่อ้าง

ตามรอยพระแก้วในล้านนาวันนี้

พระเจ้า ระฯพเจั้า (คำเมืองอ่านว่า พระเจ้า) ในคำเมืองเป็นคำเรียกพระพุทธรูปด้วย เวลาไปกราบพระพุทธรูปตามวัดในล้านนา จะได้ยินคนเฒ่าคนแก่เรียกว่า "พระเจ้า" ตามด้วยชื่อองค์พระ

คำเมืองจากต่ำนาน

สรุป

• พระแก้วมรกต ปรากฏในประวัติศาสตร์ครั้งแรกที่เชียงราย เมื่อเจดีย์องค์เก่าที่วัดป่าเยี้ยะถูกฟ้าผ่าพังลง และพบพระพุทธรูปพอกปูนปิดทองอยู่ภายใน
• ปูนที่ปลายพระนาสิกกะเทาะออก ผู้คนจึงได้เห็นว่าเป็นพระพุทธรูปแก้วสีเขียวทั้งองค์
• ตำนานเล่าว่าช้างที่อัญเชิญพระแก้วไม่ยอมไปเชียงใหม่ แต่มุ่งไปลำปาง พระแก้วจึงประดิษฐานที่วัดพระแก้วดอนเต้าราวสามสิบปี
• พระเจ้าติโลกราช (ท้าวลก) อัญเชิญพระแก้วมาเชียงใหม่ และประดิษฐานที่ซุ้มด้านทิศตะวันออกของพระเจดีย์หลวง
• ปีของแต่ละเหตุการณ์ต่างกันตามแหล่ง: ชินกาลมาลีปกรณ์ให้ปีพบปลาย พ.ศ. ๑๙๗๙ และปีไปเชียงใหม่ พ.ศ. ๒๐๒๔ ส่วนสื่อทั่วไปให้ พ.ศ. ๑๙๗๗ และ ๓๒ ปีที่ลำปาง

ค้นคำว่า พระแก้ว และคำเมืองเรื่องวัดเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่ำนานล้านนาเรื่องอื่นได้ที่ เวียงหนองหล่ม และ เจ้าหลวงคำแดง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: พระแก้ว · แก้ว · จ๊าง · เจ๋ดีย์ · ลก · โขง
• พระพงษ์ระวี อุตฺตรภทฺโท (โหลิมชยโชติกุล), พระครูสมุห์ธนโชติ จิรธมฺโม และ ประทีป พืชทองหลาง. (๒๕๖๕). เจดีย์หลวงมหาธาตุกลางเวียง: ภาพสะท้อนคติจักรพรรดิราชในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช (พ.ศ. ๑๙๘๔–๒๐๓๐). วารสารปณิธาน, ๑๘(๑), ๑๑๑–๑๓๙ (อ้างชินกาลมาลีปกรณ์ ฉบับแปลของแสง มนวิทูร กรมศิลปากร ๒๕๐๑ และ ศักดิ์ชัย สายสิงห์ ๒๕๔๗)
• โรม บุนนาค. (๒๕๖๕, ๒๓ มีนาคม). การเดินทางครั้งสุดท้ายของพระแก้วมรกต! จากลำปางไปเวียงจันทน์ มากรุงธนบุรี สู่ "เมืองพระแก้ว". MGR Online
• บูรพา โชติช่วง. (๒๕๖๔, ๘ มกราคม). ครั้งหนึ่ง "พระแก้วมรกต" ประดิษฐานวัดพระแก้วดอนเต้าฯ ลำปาง. สยามรัฐ
• TrueID Travel. (๒๕๖๔, ๘ มีนาคม). ไหว้พระ วัดพระแก้ว ที่เที่ยวเชียงราย วัดสวย พระอารามหลวงแห่งล้านนา