พญากือนา: นิมนต์พระสุมนเถระ สร้างวัดสวนดอกและพระธาตุดอยสุเทพ

พญากือนา คือกษัตริย์องค์ที่ ๖ แห่งราชวงศ์มังราย ผู้ทรงนิมนต์ พระสุมนเถระ จากกรุงสุโขทัยมาเผยแผ่พระพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์ในเชียงใหม่ ทรงสร้าง วัดสวนดอก ให้เป็นที่จำพรรษา และตามตำนานคือผู้เสี่ยงช้างอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุขึ้นไปประดิษฐานบน ดอยสุเทพ ศาสนสถานที่คนเชียงใหม่ไหว้สามาจนทุกวันนี้

พญากือนาคือใคร

คำว่า พญา พญา (คำเมืองอ่านว่า พะญา) พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าเป็นคำโบราณ หมายถึง "เจ้าแผ่นดิน, เจ้าเหนือหัว, เจ้ามหาชีวิต" เช่น พญามังราย พญาลิไท กษัตริย์ล้านนาสมัยราชวงศ์มังรายจึงมักมีพระนามขึ้นต้นด้วยคำนี้

วิกิพีเดียภาษาไทย ซึ่งอ้างงานของ สรัสวดี อ๋องสกุล (๒๕๕๗) ระบุว่าพญากือนาเป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่ของ พญาผายู กับพระนางจิตราเทวี เคยครองเมืองเชียงแสนก่อนขึ้นครองเชียงใหม่ และสืบราชสมบัติต่อมาถึงพระราชโอรสคือ พญาแสนเมืองมา จารึกวัดพระยืนเรียกพระองค์ว่า "เจ้าท้าวสองแสนนา อันธรรมิกราช" คือกษัตริย์ผู้ทรงธรรม

นิมนต์พระสุมนเถระจากสุโขทัย

เรื่องการนิมนต์พระสุมนเถระเล่าไว้ละเอียดใน ตำนานมูลศาสนา ฉบับวัดสวนดอก วรรณกรรมใบลานที่พระสงฆ์วัดสวนดอกแต่งขึ้นระหว่าง พ.ศ. ๑๙๙๙–๒๐๕๓ งานวิเคราะห์ของ ศิริศักดิ์ อภิศักดิ์มนตรี และธณิกานต์ วรธรรมานนท์ (๒๕๖๐) สรุปว่าการนิมนต์มีถึง ๒ ครั้ง

พระสุมนเถระสืบสายพระพุทธศาสนาแบบ ลังกาวงศ์เก่า หรือรามัญวงศ์ ที่ท่านไปศึกษามาจากสำนักพระมหาสวามีอุทุมพรที่เมืองพัน (ใกล้เมาะตะมะ) แล้วมาตั้งอยู่ที่สุโขทัย งานวิจัยของพระมหาจิรศักดิ์ จิรธมฺโม (๒๕๕๗) ที่บทความข้างต้นอ้างถึง จัดให้การมาของพระสุมนเถระใน พ.ศ. ๑๙๑๒ เป็นยุคที่ ๒ ของพระพุทธศาสนาในล้านนา ต่อจากยุคพระนางจามเทวี

วัดสวนดอก หรือวัดบุปผาราม

พญากือนาทรงสร้างวัดถวายให้พระสุมนเถระจำพรรษา ชื่อทางการคือ วัดบุปผาราม มาจากคำบาลีว่า บุปผา บุบผฯฯา (คำเมืองอ่านว่า บุ๋ปผา) แปลว่า "ดอกไม้" ตรงกับชื่อที่คนเรียกกันทั่วไปว่า วัดสวนดอก ตำนานมูลศาสนาบันทึกว่าพระสุมนเถระเป็นเจ้าอาวาสรูปแรก ระหว่าง พ.ศ. ๑๙๑๒–๑๙๓๖

พระสงฆ์ที่สืบสายจากวัดนี้ ภาษาล้านนาเรียกว่า หนสวนดอก ห฿นฯสวฯรดอฯก (คำเมืองอ่านว่า หนสวนดอก) พจนานุกรมอธิบายว่าคือ "พระสงฆ์ในสำนักวัดสวนดอก … หรือเชื่อตามคำสั่งสอนแบบลัทธิลังกาวงศ์ หรือสีหล นิกายเก่า" ต่อมาใน พ.ศ. ๑๙๗๓ เกิดอีกสำนักหนึ่งคือ หนป่าแดง ห฿นฯป่าแดงฯ (คำเมืองอ่านว่า หนป่าแดง) ซึ่งเป็นลังกาวงศ์ใหม่ที่พระมหาธรรมคัมภีร์นำมาจากลังกา (พระมหาจิรศักดิ์, ๒๕๕๗ อ้างใน ศิริศักดิ์ และธณิกานต์, ๒๕๖๐)

พระธาตุองค์แรกกับเมืองตาก

ตำนานมูลศาสนาเล่าเรื่องที่น่าสนใจว่า เมื่อพญากือนาสร้าง เจดีย์ เจดียฯ ฿ฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ๋ดีย์) รอบรรจุพระบรมสารีริกธาตุแล้ว พระสุมนเถระกลับไม่ยอมบรรจุ ด้วยเหตุผลว่าญาติของท่านที่สุโขทัยเคยมาไหว้พระธาตุองค์นี้ เมื่อบรรจุไว้ที่เชียงใหม่แล้วเขาจะมาไหว้ได้ยาก

ดังเมืองตากก็อยู่ท่ามกลาง ๒ อันนี้แล ข้าจักเอาเมืองนั้นบูชาศีลาธิคุณแห่งเจ้ากูแล — พญากือนา ในตำนานมูลศาสนา (อ้างใน ศิริศักดิ์ และธณิกานต์, ๒๕๖๐)

พญากือนาจึงยก เมืองตาก ที่อยู่ระหว่างสองแคว้นให้หลานของพระสุมนเถระชื่อ ทิดใส ไปครอง พระสุมนเถระจึงยอมบรรจุพระธาตุในเจดีย์วัดสวนดอก ผู้วิเคราะห์ตำนานเห็นว่าเรื่องนี้สะท้อน การเมืองระหว่างล้านนากับสุโขทัย ที่ใช้ศาสนาเป็นสะพานไมตรี

ช้างเสี่ยงทายและพระธาตุดอยสุเทพ

เรื่องที่คนเชียงใหม่รู้จักมากที่สุดเกี่ยวกับพญากือนาคือ ตำนานช้างเสี่ยงทาย ศาสตราจารย์เกียรติคุณ สุรพล ดำริห์กุล (๒๕๕๗) สรุปตำนานจาก พงศาวดารโยนก ไว้ดังนี้

ตามตำนาน พระสุมนเถระนำพระบรมสารีริกธาตุ ๒ องค์ ที่ขุดพบในเจดีย์ร้างที่เมืองปางจามาถวาย องค์หนึ่งพญากือนาโปรดให้บรรจุไว้ที่วัดสวนดอก อีกองค์หนึ่งอัญเชิญขึ้นหลังช้างพระที่นั่ง แล้วอธิษฐานเสี่ยงทายปล่อยช้างไป ช้างเดินขึ้นดอยและหมอบลงบนยอดดอยแห่งหนึ่ง เมื่ออัญเชิญพระธาตุลงจากหลัง ช้างก็สิ้นชีวิต พญากือนาจึงโปรดให้สร้างเจดีย์บรรจุพระธาตุไว้ ณ ที่นั้น พงศาวดารโยนกระบุปีสถาปนาว่า พ.ศ. ๑๙๒๙

พระธาตุดอยสุเทพในชีวิตคนเมืองวันนี้

กว่า ๖๐๐ ปีหลังรัชกาลพญากือนา พระธาตุดอยสุเทพยังเป็นศูนย์กลางจิตใจของคนเชียงใหม่ ทั้งในความเชื่อและในประเพณี

ตามคติ ธาตุปีเกิด ธาฯตฯปีเกิดฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุปีเกิด) ที่พจนานุกรมบันทึกไว้ พระบรมธาตุดอยสุเทพเป็นพระธาตุประจำผู้ที่เกิด ปีมะแม คนล้านนาเชื่อว่าก่อนเกิด ดวงวิญญาณพักอยู่ที่พระธาตุประจำปีเกิด และเมื่อสิ้นชีวิตก็จะกลับไปที่เดิม การไป ไหว้สา ไห้วฯสา (คำเมืองอ่านว่า ไหว้สา) พระธาตุประจำปีเกิดจึงถือเป็นมงคล

งานวิจัยของ พระอนุวัฒน์ อนุวตฺตโน (๒๕๖๕) อธิบายว่า ประเพณีเดินขึ้นดอยสุเทพ หรือเตียวขึ้นดอย จัดทุกปีใน คืนก่อนวันวิสาขบูชา และสืบมาตั้งแต่สมัยพญากือนา ผู้ร่วมเดินถือดอกไม้ ธูป เทียนเป็นริ้วขบวน ส่วนถนนขึ้นดอยที่รถใช้ทุกวันนี้ เริ่มสร้างใน พ.ศ. ๒๔๗๗ โดย ครูบาศรีวิชัย ระฯคูบาฯระฯสีวิไชยฯ (คำเมืองอ่านว่า ครูบาศรีวิชัย) กับคณะศรัทธา แยกจากทางช้างเดินเส้นเดิม ระหว่างทางมี ตุ๊เจ้า ทุเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊เจ้า) คือพระภิกษุ สวดมนต์เดินนำหน้าขบวน

สรุป

• พญากือนา กษัตริย์องค์ที่ ๖ แห่งราชวงศ์มังราย ครองเชียงใหม่ราว พ.ศ. ๑๘๙๘/๑๘๙๙–๑๙๒๘/๑๙๒๙ (แหล่งข้อมูลระบุไม่ตรงกัน)
• ทรงนิมนต์ พระสุมนเถระ จากสุโขทัยผ่านพระมหาธรรมราชาลิไท นำพุทธศาสนาลังกาวงศ์เก่าเข้าล้านนาใน พ.ศ. ๑๙๑๒
• ทรงสร้าง วัดสวนดอก (บุปผาราม) ต้นกำเนิดของ "หนสวนดอก" และตามตำนานมูลศาสนาทรงยกเมืองตากเพื่อให้พระสุมนเถระบรรจุพระธาตุ
• ตามตำนาน ทรงเสี่ยงช้างอัญเชิญพระธาตุขึ้นดอยสุเทพ ซึ่งยังเป็นพระธาตุปีมะแมและจุดหมายของประเพณีเตียวขึ้นดอยถึงวันนี้

ค้นคำล้านนาเรื่องวัดและพระสงฆ์เพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องผีเมืองบนดอยเดียวกันได้ที่บทความ ปู่แสะย่าแสะ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: พญา · หนสวนดอก · เจดีย์ · ธาตุปีเกิด
• ศิริศักดิ์ อภิศักดิ์มนตรี และธณิกานต์ วรธรรมานนท์. (๒๕๖๐). วิเคราะห์ตำนานมูลศาสนา ฉบับวัดสวนดอก. วารสารวิจิตรศิลป์ ๘(๑)
• สุรพล ดำริห์กุล. (๒๕๕๗). โบราณสถานสันกู่ ดอยปุย: พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของพระฤาษีวาสุเทพ?. วารสารวิจิตรศิลป์ ๕(๑) (อ้างพงศาวดารโยนก)
• พระอนุวัฒน์ อนุวตฺตโน (บังเมฆ). (๒๕๖๕). วิเคราะห์ประเพณีสรงน้ำพระธาตุ: ศึกษาเฉพาะกรณีเตียวขึ้นดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่. วารสารปัญญา ๒๙(๓)
• พญากือนา. วิกิพีเดีย (ปีครองราชย์ พระราชบิดามารดา และจารึกวัดพระยืน อ้างสรัสวดี อ๋องสกุล ๒๕๕๗)