เกจิล้านนา: รวมครูบาและพระเถระที่ชาวล้านนาเคารพ

เกจิล้านนา คือพระสงฆ์ที่ผู้คนในภาคเหนือรู้จักและเคารพนับถือ แต่คนล้านนาเองมักไม่เรียกท่านว่า "เกจิ" หากเรียกด้วยคำของตนเองว่า ครูบา ระฯคูบาฯ (คำเมืองอ่านว่า ครูบา) คำนี้ไม่ได้มาจากตำแหน่งทางราชการ แต่มาจากศรัทธาของชาวบ้านที่เห็นศีลาจารวัตรและงานสร้างของท่านด้วยตาตนเอง

บทความนี้รวบรวมประวัติย่อของพระสงฆ์ที่ชาวล้านนาเคารพ ๑๐ รูป ตั้งแต่พระเถระผู้วางรากพระพุทธศาสนาเมื่อกว่า ๖๐๐ ปีก่อน ไปจนถึงครูบาและพระป่าในยุคใกล้ ทุกรูปมรณภาพแล้ว และทุกเรื่องอ้างอิงแหล่งข้อมูลไว้ท้ายบทความ

เกจิ ครูบา ตนบุญ: คำเรียกพระที่ต่างกัน

คำว่า เกจิอาจารย์ ในพจนานุกรมของราชบัณฑิตยสภา แปลตามรูปศัพท์บาลีว่า "อาจารย์บางพวก" และอธิบายความหมายที่ใช้กันทุกวันนี้ว่า "อาจารย์ที่เชื่อกันว่ามีความรู้ความสามารถในด้านคาถาอาคมและการปลุกเสกเครื่องรางของขลัง" คำนี้จึงชี้ไปที่ ความขลัง เป็นหลัก

ส่วนคำว่า ครูบา พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าเป็น "ตำแหน่งทางสังคมของสงฆ์ ใช้กันในเฉพาะวัฒนธรรมล้านนาเท่านั้น" ใช้ยกย่องพระผู้มีพรรษาอาวุโส เคร่งครัดในพระวินัย เป็นผู้นำทางจิตวิญญาณ และ "เป็นพระผู้สร้างสิ่งดีงามกับพระศาสนาให้เป็นที่ประจักษ์" ครูบาที่ศรัทธามากเป็นพิเศษ ชาวบ้านยกย่องว่าเป็น ตนบุญ ต฿นฯบุญ (คำเมืองอ่านว่า ต๋นบุญ) คือ "นักบุญ, ผู้มีบุญ"

งานวิจัยของ พิสิษฏ์ นาสี (๒๕๖๑) ก็แยกสองแบบนี้ออกจากกันเช่นเดียวกัน ครูบาแบบตนบุญได้รับการยกย่องจากการบำเพ็ญภาวนาและการนำ ศรัทธา ระฯศัทธฯาฯ (คำเมืองอ่านว่า ศั๋ทธา) ของชาวบ้านสร้างและบูรณะวัด ส่วน "เกจิอาจารย์" ในความหมายของพระผู้ขลังนั้น ผู้วิจัยจัดเป็นอีกกลุ่มหนึ่งที่ผูกกับความเชื่อเรื่องโชคลาภ ผู้วิจัยยังสรุปว่าในประเทศไทย "ครูบา" ไม่ใช่สมณศักดิ์ทางการ แต่เป็นคำยกย่องที่ประชาชนมอบให้ เพราะเห็นว่าท่านควรได้รับ

เกจิล้านนา ๑๐ รูป โดยสังเขป

รากเหง้า: พระเถระผู้วางรากพระศาสนาในล้านนา

พระสุมนเถระ (วัดสวนดอก เชียงใหม่)

พระสุมนเถระเดินทางจากกรุงสุโขทัยมาถึงเชียงใหม่ใน พ.ศ. ๑๙๑๒ ตามคำนิมนต์ของ พญากือนา เพื่อเผยแผ่พระพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์ พญากือนาทรงสร้าง วัดสวนดอก ให้ท่านจำพรรษา และตามตำนาน พระบรมสารีริกธาตุที่ท่านนำมาได้ประดิษฐานบนดอยสุเทพ อ่านต่อที่ พญากือนา

พระรัตนปัญญาเถระ (วัดป่าแดง เชียงใหม่)

ปราชญ์สงฆ์ผู้รจนา ชินกาลมาลีปกรณ์ ตำนานพระพุทธศาสนาภาษาบาลีที่สำคัญที่สุดเล่มหนึ่งของล้านนา ท้ายคัมภีร์ระบุว่าแต่งจบที่วัดป่าแดงใน พ.ศ. ๒๐๖๐ นักวิชาการคำนวณว่าท่านเกิดราว พ.ศ. ๒๐๑๖–๒๐๑๗ สมัยพระเจ้าติโลกราช อ่านต่อที่ พระรัตนปัญญาเถระ

ครูบาสายครูบาศรีวิชัย: ตนบุญผู้สร้างวัด

พิสิษฏ์ นาสี (๒๕๖๑) เขียนว่าเชื่อกันว่าแนวทางของครูบาศรีวิชัยสืบต่อมาทางศิษย์ คือ ครูบาขาวปี และ ครูบาวงศ์ ทั้งสามรูปมักถูกกล่าวถึงรวมกันว่า "สามครูบาผู้ยิ่งใหญ่แห่งล้านนา" และครูบารุ่นใหม่ทุกรูปที่ผู้วิจัยศึกษาก็ยังอ้างว่าตนสืบต่อแนวทางของครูบาศรีวิชัย

ครูบาศรีวิชัย (วัดบ้านปาง ลำพูน)

ครูบาศรีวิชัย ระฯคูบาฯระฯสีวิไชยฯ (คำเมืองอ่านว่า ครูบาศรีวิชัย) เกิดที่บ้านปาง อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๑ พจนานุกรมบันทึกว่าท่านเป็นที่รู้จักในฐานะ "ตนบุญ" แห่งล้านนา ท่านนำศรัทธาชาวบ้านบูรณะวัดกว่าร้อยแห่ง และสร้าง ถนนขึ้นดอยสุเทพ เสร็จใน พ.ศ. ๒๔๗๘ ด้วยแรงชาวบ้านล้วน ๆ

ท่านยังต้องอธิกรณ์หลายครั้ง เพราะบวชพระเณรตามจารีตสงฆ์ล้านนาในยุคที่ส่วนกลางรวมอำนาจการปกครองคณะสงฆ์ ท่านมรณภาพที่วัดบ้านปางเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๒ อ่านเรื่องเต็มที่ ครูบาศรีวิชัย

ครูบาอภิชัยขาวปี (วัดพระพุทธบาทผาหนาม ลำพูน)

ครูบาอภิชัย (พ.ศ. ๒๔๓๒–๒๕๒๐) เป็น ศิษย์ใกล้ชิดที่สุด ของครูบาศรีวิชัย ตามที่พิสิษฏ์ นาสี (๒๕๖๑) อ้าง ขวัญชีวัน บัวแดง ไว้ วิกิพีเดียภาษาไทยเล่าว่าท่านชื่อเดิม "จำปี" เกิดที่อำเภอลี้ มารดานำไปฝากเป็นศิษย์ครูบาศรีวิชัยที่วัดบ้านปางเมื่ออายุ ๑๖ ปี

ต่อมาท่านถูกบังคับให้สึกจากพระ จึงครองผ้าขาวแต่ยังถือวัตรอย่างพระ ชาวบ้านจึงเรียกท่านว่า "ครูบาขาวปี" ชาวกะเหรี่ยงผู้ศรัทธาเรียกท่านว่า "เจ้าผู้ครองผ้าขาว" คู่กับครูบาศรีวิชัยที่เรียกว่า "เจ้าผู้ครองผ้าเหลือง" (พิสิษฏ์ นาสี, ๒๕๖๑) ท่านบูรณะวัดหลายแห่ง และพำนักที่ วัดพระพุทธบาทผาหนาม อำเภอลี้ ในบั้นปลาย

ครูบาชัยยะวงศาพัฒนา หรือครูบาวงศ์ (วัดพระพุทธบาทห้วยต้ม ลำพูน)

ครูบาวงศ์ (พ.ศ. ๒๔๕๖–๒๕๔๓) บวชเป็นสามเณรเมื่ออายุ ๑๓ ปี และอุปสมบทเมื่ออายุ ๒๐ ปี โดยมีครูบาพรหมจักรเป็นพระอุปัชฌาย์ ต่อมาท่านมาจำพรรษาที่ วัดพระพุทธบาทห้วยต้ม อำเภอลี้ และใช้เวลาถึง ๓๔ ปี สร้างวิหารครอบรอยพระพุทธบาท (หอสมุดมหาวิทยาลัยพายัพ อ้างเชียงใหม่นิวส์, ๒๕๔๔)

งานที่โดดเด่นของท่านคือ ชุมชนห้วยต้ม ซึ่งพิสิษฏ์ นาสี (๒๕๖๑) บันทึกว่ามีหมู่บ้าน ๑๐ หมู่บ้านที่ครูบาวงศ์ก่อตั้งล้อมรอบวัด ส่วนใหญ่เป็นชาวกะเหรี่ยงที่อพยพมาอยู่ใกล้ท่าน ชาวบ้านถือศีล ๕ อย่างเคร่งครัด ไม่เลี้ยงสัตว์และไม่กินเนื้อสัตว์ในชุมชน ตามระเบียบที่ครูบาวงศ์วางไว้ ใน พ.ศ. ๒๕๕๘ ชุมชนนี้ได้รับรางวัลจากภาครัฐ เป็นชุมชนแรกของประเทศที่ชาวบ้านทั้งหมดรักษาศีล ๕

ท่านมรณภาพเมื่อ ๑๗ พฤษภาคม ๒๕๔๓ ตรงกับวันวิสาขบูชา ทุกปีวัดจัดพิธีเปลี่ยนผ้าครองสรีระของท่านในวันนี้ (กรุงเทพธุรกิจ)

ครูบาแห่งลำพูนและลำปาง

ครูบาพรหมา พฺรหฺมจกฺโก (วัดพระพุทธบาทตากผ้า ลำพูน)

ครูบาพรหมา หรือ พระสุพรหมยานเถร เกิดเมื่อ ๓๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๑ ที่บ้านป่าแพ่ง อำเภอป่าซาง ลำพูน ทำเนียบพระสังฆาธิการบันทึกว่าท่านออกเดินธุดงค์อยู่ถึง ๒๐ พรรษา ทั่วภาคเหนือและในพม่า ถือธุดงควัตรอย่างเคร่งครัด ทั้งฉันมื้อเดียวและใช้ผ้าบังสุกุล

ใน พ.ศ. ๒๔๙๑ ท่านกลับมาจำพรรษาที่ วัดพระพุทธบาทตากผ้า (วัดในภาพปกของบทความนี้) และอยู่ที่นั่นจนมรณภาพ ท่านต่อเติมมณฑปครอบรอยพระพุทธบาทที่ครูบาศรีวิชัยเคยบูรณะไว้ สร้างโรงเรียนพระปริยัติธรรม และเขียนหนังสือธรรมะหลายเล่ม เช่น คำถามคำตอบเรื่องศีล สมาธิ ปัญญา เพื่อสอนชาวบ้านให้ ภาวนา ภาวนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ภาวะนา) คือฝึกอบรมจิตตามหลักพระพุทธศาสนา

ท่านมรณภาพเมื่อ ๑๗ สิงหาคม ๒๕๒๗ ในท่านั่งสมาธิ ศิษย์ตั้งศพไว้ ๓ ปี และได้รับพระราชทานเพลิงศพเมื่อ ๓๐ มกราคม ๒๕๓๑ (ทำเนียบพระสังฆาธิการ; หนังสืออนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ)

หลวงพ่อเกษม เขมโก (สุสานไตรลักษณ์ ลำปาง)

ท่านคือตัวอย่างที่พจนานุกรมมรดกล้านนายกไว้ในคำว่า ครูบาเจ้า ประเภท "มีเชื้อสายเจ้านายฝ่ายเหนือ" นามเดิมของท่านคือ เจ้าเกษม ณ ลำปาง เป็นบุตรของเจ้าน้อยหนูและเจ้าแม่บัวจ้อน ณ ลำปาง และเป็นนัดดาของเจ้าหลวงบุญวาทย์วงศ์มานิต เจ้าผู้ครองนครลำปางองค์สุดท้าย วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าท่านเกิดเมื่อ ๒๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๕

แม้เกิดในตระกูลเจ้านาย ท่านกลับเลือกชีวิตสันโดษ ใช้ สุสานไตรลักษณ์ ซึ่งเป็นป่าช้า เป็นที่ปฏิบัติธรรม (ไทยรัฐ) ท่านมรณภาพเมื่อ ๑๕ มกราคม ๒๕๓๙ สิริอายุ ๘๓ ปี พรรษา ๖๓ สรีระของท่านยังบรรจุในโลงแก้ว ณ สำนักปฏิบัติธรรมสุสานไตรลักษณ์ ให้ผู้คนได้กราบไหว้ (ไทยโพสต์, ๒๕๖๕)

ปราชญ์สงฆ์ผู้วางรากการศึกษา

พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว) (วัดพระสิงห์ เชียงใหม่)

ไม่ใช่เกจิทุกรูปที่มีชื่อเสียงจากธุดงค์หรือการก่อสร้าง พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (พ.ศ. ๒๔๔๔–๒๕๑๖) ชาวเมืองแพร่ เป็นเจ้าอาวาสวัดพระสิงห์ และวางรากการศึกษาพระปริยัติธรรมในภาคเหนือ ท่านยังชำระ ธรรมมหาชาติ ฉบับสร้อยสังกร ที่ใช้เทศน์ในประเพณีตั้งธรรมหลวง และเรียบเรียงหลักภาษาไทยพายัพ อ่านเรื่องเต็มที่ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์

เพลง แสงประทีปแห่งล้านนา แต่งขึ้นเพื่อน้อมรำลึกถึงท่าน เนื้อร้องและทำนองโดย อ.จรีย์ สุนทรสิงห์ เผยแพร่โดย OverNormal

▶

พระป่าที่มาปักหลักในล้านนา

ภาคเหนือยังเป็นที่ปฏิบัติธรรมของ พระป่าสายพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต หลายรูป ซึ่งเกิดในภาคอีสานแต่มาจำพรรษาในป่าเขาของเชียงใหม่จนตลอดชีวิต และเป็นที่เคารพของชาวล้านนาไม่น้อยกว่าครูบาท้องถิ่น

หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ (วัดดอยแม่ปั๋ง เชียงใหม่)

หลวงปู่แหวนเกิดที่จังหวัดเลย เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๑ (บางแหล่งระบุ ๒๔๓๐ ตามการนับปีแบบเก่าที่ขึ้นปีใหม่เดือนเมษายน) ท่านเดินธุดงค์ปฏิบัติกัมมัฏฐานมาหลายสิบปี ก่อนมาพำนักที่ วัดดอยแม่ปั๋ง อำเภอพร้าว จนมรณภาพใน พ.ศ. ๒๕๒๘ (วิกิพีเดียภาษาไทย; PostToday, ๒๕๖๐)

ศรัทธาต่อท่านยังเป็นประโยชน์แก่ผู้ป่วยมาจนทุกวันนี้ เมื่อท่านอายุครบ ๙๐ ปีใน พ.ศ. ๒๕๒๑ ศิษย์และประชาชนร่วมกันบริจาคสร้าง อาคารผู้ป่วยหลวงปู่แหวน ๑๕ ชั้น ที่โรงพยาบาลมหาราชนครเชียงใหม่ ซึ่งยังรับผู้ป่วยมากว่า ๔๐ ปี (เดลินิวส์, ๒๕๖๕)

หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร (วัดถ้ำผาปล่อง เชียงใหม่)

หลวงปู่สิมเกิดเมื่อ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๒ ที่อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร เป็นศิษย์พระอาจารย์มั่น ท่านเคยเป็นเจ้าอาวาสวัดสันติธรรม เชียงใหม่ แล้วใน พ.ศ. ๒๕๑๐ จึงไปบุกเบิก ถ้ำผาปล่อง อำเภอเชียงดาว เป็นที่ปฏิบัติธรรม และอยู่ที่นั่นจนมรณภาพเมื่อ ๑๔ สิงหาคม ๒๕๓๕ (ทำเนียบพระสังฆาธิการ; ธรรมะไทย)

คำสอนหนึ่งของท่านที่เว็บไซต์ธรรมะไทยยกไว้ คือให้ระลึกว่า "เราต้องตาย" ทุกลมหายใจเข้าออก

สรุป

• คนล้านนาเรียกพระที่ศรัทธายกย่องว่า ครูบา ซึ่งเป็นคำยกย่องที่ประชาชนมอบให้ ไม่ใช่สมณศักดิ์ทางราชการ ส่วน "เกจิอาจารย์" เน้นความเชื่อเรื่องคาถาอาคม
• ครูบาที่ศรัทธาสูงสุดถูกยกย่องเป็น ตนบุญ จากศีลาจารวัตรและการนำศรัทธาชาวบ้านสร้างวัดและสาธารณประโยชน์
• ครูบาศรีวิชัย ครูบาขาวปี และ ครูบาวงศ์ ถูกเรียกรวมกันว่าสามครูบาผู้ยิ่งใหญ่แห่งล้านนา ทั้งสามรูปมีศรัทธาชาวกะเหรี่ยงจำนวนมาก
• ล้านนายังมีพระที่ได้รับความเคารพจากหลายเส้นทาง ทั้งครูบาเจ้าเชื้อสายเจ้านาย (หลวงพ่อเกษม) ปราชญ์ด้านการศึกษา (พระอุบาลีคุณูปมาจารย์) และพระป่าจากอีสาน (หลวงปู่แหวน หลวงปู่สิม)

ค้นคำว่า ครูบา ต๋นบุญ ครูบาเจ้า และคำเรียกพระสงฆ์แบบล้านนาเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องงานฉลองวัดที่ครูบาและ เจ้าศรัทธา เจั้าสัทธฯาฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ้าศรัทธา) ร่วมกันสร้างได้ที่บทความ ปอยหลวง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ครูบา · ครูบาเจ้า · ครูบาอุ๊กแก๊ส · ต๋นบุญ · ตุ๊เจ้า
• ราชบัณฑิตยสภา. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน: เกจิอาจารย์. (ค้นเมื่อ ๑๒ ตุลาคม ๒๕๖๙)
• Pisith Nasee. (2018). Constructing the Charisma of Khruba (Venerable Monks) in Contemporary Thai Society. Southeast Asian Studies 7(2), 199–236
• หอสมุดมหาวิทยาลัยพายัพ. ครูบาชัยวงศาพัฒนา (ครูบาวงศ์). (อ้าง เชียงใหม่นิวส์, ธันวาคม ๒๕๔๔)
• กรุงเทพธุรกิจ. ชุมชนปกาเกอะญอ วัดพระพุทธบาทห้วยต้ม
• ทำเนียบพระสังฆาธิการ. พระสุพรหมยานเถร (พรหมา พฺรหฺมจกฺโก) · พระญาณสิทธาจารย์ (สิม พุทฺธาจาโร)
• หอสมุดมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. หนังสืออนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระสุพรหมยานเถร (ครูบาพรหมา พฺรหฺมจกฺโก) ๓๐ มกราคม ๒๕๓๑
• ไทยโพสต์. (๒๕๖๕). แห่ไหว้สังขาร 'หลวงพ่อเกษม' อดีตเกจิดังเมืองลำปาง
• ไทยรัฐออนไลน์. (๒๕๖๓). "ปอ ประตูน้ำ" มุ่งทางธรรม ร่วมแจกทาน งานรำลึก ๒๔ ปี หลวงพ่อเกษม เขมโก
• วิกิพีเดียภาษาไทย (ใช้เป็นเบาะแส): หลวงพ่อเกษม เขมโก · ครูบาอภิชัยขาวปี · หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ
• สมาน สุดโต. (๒๕๖๐). วันมรณภาพ หลวงปู่แหวนปีที่ ๓๒. PostToday
• เดลินิวส์. (๒๕๖๕). ส่งต่อ 'สะพานบุญ' สมทบทุนปรับปรุงอาคารผู้ป่วย
• ธรรมะไทย. หลวงปู่สิม พุทธาจาโร สำนักสงฆ์ถ้ำผาปล่อง
• บทความในมรดกล้านนา: พญากือนา · พระรัตนปัญญาเถระ · ครูบาศรีวิชัย · พระอุบาลีคุณูปมาจารย์