พระเจ้าติโลกราช: ยุคทองของล้านนา และสังคายนาที่วัดเจ็ดยอด

พระเจ้าติโลกราช คือกษัตริย์แห่งราชวงศ์มังรายผู้ครองเมืองเชียงใหม่ราว พ.ศ. ๑๙๘๔–๒๐๓๐ นักวิชาการเรียกรัชสมัยของพระองค์ว่า ยุคทองของล้านนา เพราะเป็นช่วงที่อาณาจักรแผ่กว้างที่สุด และพระพุทธศาสนารุ่งเรืองจนมีการ สังคายนาพระไตรปิฎกที่วัดเจ็ดยอด ชื่อของพระองค์จึงผูกอยู่กับวัดสำคัญ เจดีย์หลวง และคัมภีร์ที่คนล้านนายังอ้างถึงจนทุกวันนี้

พระนามเดิมของพระองค์คือ ท้าวลก คำนี้มีเรื่องเล่าในตัวเอง พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่า ลก ล฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า ลก) คือคำเรียกลูกชายคนที่หกในสมัยโบราณ

พระเจ้าติโลกราชคือใคร

พระเจ้าติโลกราชเป็นพระราชโอรสองค์ที่หกของ พญาสามฝั่งแกน คำว่า ท้าว ท้าฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๊าว) ในพระนามเดิม พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ตำแหน่งประกอบชื่อผู้ชายที่เป็นเชื้อสายเจ้าหรือขุนนาง" ส่วนกษัตริย์ล้านนายุคก่อนมักใช้คำนำหน้าว่า พญา พญา (คำเมืองอ่านว่า พะญา) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า "เจ้าแผ่นดิน, เจ้าเหนือหัว"

พระองค์ได้รับการยกย่องด้วยคำนำหน้าว่า พระเจ้า ระฯพเจั้า พจนานุกรมยกตัวอย่าง "พระเจ้าติโลกราช" ไว้ในความหมายที่ใช้นำหน้าพระนามพระเจ้าแผ่นดิน งานของ อภิเดช สุผา และ ณัฐวุฒิ คล้ายสุวรรณ (๒๕๖๙) อ้างงานของ สรัสวดี อ๋องสกุล ว่าตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ออกพระนามพระองค์ว่า "พระเป็นเจ้าติโลกราช" หรือ "เจ้าพระยาติโลกราช" เพื่อยกย่องว่ามีพระบารมีเหนือกษัตริย์ล้านนาองค์อื่น

ท้าวลก: จากเมืองยวมใต้สู่ราชบัลลังก์

การขึ้นครองราชย์ของพระเจ้าติโลกราช ไม่ใช่การสืบราชสมบัติตามปกติ เอกสารโบราณเล่าเรื่องนี้ต่างกัน

งานของพระพงษ์ระวีและคณะยังพบว่า ตามตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่และชินกาลมาลีปกรณ์ พระองค์ทำพิธีบรมราชาภิเษกใน วันแปดเป็ง คือวันเพ็ญเดือน ๘ เหนือ ตรงกับวันวิสาขบูชา (วันเดือนเป็ง วันฯเดิอฯรเพงฯ พจนานุกรมอธิบายว่าคือ "วันเดือนเพ็ญ, วันขึ้น ๑๕ ค่ำ") และกษัตริย์องค์ก่อนและองค์หลังในราชวงศ์ก็ราชาภิเษกในวันเดียวกันนี้

ศึกกับอยุธยาและการขยายอาณาเขต

ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่เล่าว่า พระเจ้าติโลกราชยกทัพไปปราบเมืองต่าง ๆ ให้ขึ้นกับเชียงใหม่ เช่น เมืองแพร่ เมืองน่าน เมืองยอง เมืองหลวงพระบาง และเมืองในรัฐฉาน ล้านนาในรัชสมัยนี้จึงกว้างใหญ่กว่ารัชกาลใด

สงครามครั้งสำคัญที่สุดคือ ศึกกับกรุงศรีอยุธยา สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่เล่าถึงการใช้ไหวพริบในการรบระหว่างกษัตริย์ทั้งสอง ส่วนฝ่ายอยุธยาก็มีวรรณคดีเรื่อง โคลงยวนพ่าย ที่แต่งขึ้นเพื่อฉลองชัยชนะเหนือ "ยวน" คือชาวล้านนา

กรุงลาวอำนาจน้ำ ใจโจร ก่อนนา เคยบยดบิดรองค์ อวดรู้ — โคลงยวนพ่าย (กรมศิลปากร, ๒๕๔๐ อ้างใน อภิเดช และ ณัฐวุฒิ, ๒๕๖๙)

สังคายนาพระไตรปิฎกที่วัดเจ็ดยอด

ใน พ.ศ. ๒๐๒๐ พระเจ้าติโลกราชโปรดให้ สังคายนาพระไตรปิฎก คือการประชุมสงฆ์เพื่อตรวจชำระคัมภีร์ให้ถูกต้อง ที่ วัดมหาโพธาราม หรือ วัดเจ็ดยอด ใช้เวลา ๑ ปีจึงแล้วเสร็จ งานวิชาการนับว่าเป็น การสังคายนาครั้งที่ ๘ ตามการนับของฝ่ายเถรวาท และเป็นครั้งแรกในดินแดนที่เป็นประเทศไทยปัจจุบัน (อภิเดช และ ณัฐวุฒิ, ๒๕๖๙ อ้าง พัฒน์ เพ็งผลา)

พจนานุกรมอธิบาย เถรวาท เถรวาฯทฯ ว่าเป็น "นิกายพระพุทธศาสนาฝ่ายใต้" ที่นับถือแพร่หลายในไทย เมียนมาร์ ลังกา ลาว และกัมพูชา และเพื่อเป็นที่ระลึกในการสังคายนาครั้งนี้ พระองค์โปรดให้หล่อพระพุทธรูปองค์หนึ่งไว้ด้วย

วัดเจ็ดยอด: พุทธคยาจำลองในเชียงใหม่

พระพงษ์ระวีและคณะ (๒๕๖๕) ระบุว่าพระองค์สร้างวัดนี้ราว พ.ศ. ๑๙๙๙ หลังจากได้ฟังธรรมเรื่องอานิสงส์ของการปลูกต้นโพธิ์ จึงนำหน่อ ต้นมหาโพธิ์ ที่มาจากลังกามาปลูก วัดจึงได้ชื่อว่า มหาโพธาราม แล้วโปรดให้สร้าง สัตตมหาสถาน คือสถานที่ ๗ แห่งที่พระพุทธเจ้าประทับหลังตรัสรู้ จำลองแบบจากมหาโพธิวิหาร พุทธคยา ประเทศอินเดีย เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมที่มียอดหลายยอดนี้เองทำให้คนเรียกว่า "วัดเจ็ดยอด"

เจดีย์หลวงและพระแก้วมรกต

เจดีย์ เจดียฯ ฿ฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ๋ดีย์) ที่คนล้านนามักเรียกว่า "ธาตุ" องค์ใหญ่ที่สุดของเชียงใหม่คือ พระธาตุเจดีย์หลวง เริ่มสร้างในสมัยพญาแสนเมืองมา แล้วมาเสร็จสมบูรณ์ในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช ซึ่งโปรดให้ก่อขยายจนฐานกว้าง ๒๗ วา สูง ๔๕ วา สูงกว่าเจดีย์องค์ใดในล้านนา (วรรณิดา และ หลี่, ๒๕๖๘)

เมื่อบูรณะเสร็จ พระองค์โปรดให้อัญเชิญ พระแก้วมรกต จากเมืองลำปางมาประดิษฐานที่ซุ้มด้านตะวันออกของเจดีย์หลวง พจนานุกรมอธิบาย พระแก้ว ระฯพแก้วฯ ว่าคือ "พระพุทธรูปที่สร้างด้วยรัตนชาติ" และยกตัวอย่างพระแก้วมรกตไว้เป็นอันดับแรก

หนป่าแดง: พระพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์

ล้านนามีคณะสงฆ์หลายสาย คนล้านนาเรียกแต่ละสายว่า "หน" พระเจ้าติโลกราช ทรงอุปถัมภ์คณะสงฆ์นิกายสีหล ที่เน้นการเรียนภาษาบาลีและปฏิบัติตามพระวินัยอย่างเคร่งครัด ทรงนิมนต์ พระมหาเมธังกร จากลำพูนมาจำพรรษาที่วัดราชมณเฑียร และทรงผนวชชั่วคราวที่ วัดป่าแดงมหาวิหาร ด้วย (วรรณิดา และ หลี่, ๒๕๖๘)

ผลของการทำนุบำรุงศาสนาครั้งนี้ ทำให้สำนักสวนดอกและสำนักป่าแดงแผ่ไปถึง เชียงตุง เชียงรุ่ง เมืองยอง และเมืองนาย และพระพุทธศาสนาจากล้านนาหยั่งรากลึกในรัฐไทใหญ่ (อภิเดช และ ณัฐวุฒิ, ๒๕๖๙ อ้าง สรัสวดี อ๋องสกุล)

มรดกของพระเจ้าติโลกราช

สิ่งที่พระเจ้าติโลกราชทิ้งไว้ยังเห็นได้ในเชียงใหม่ทุกวันนี้ งานของวรรณิดาและหลี่ (๒๕๖๘) ระบุวัดที่พระองค์สร้าง เช่น วัดมหาโพธาราม วัดราชมณเฑียร วัดป่าตาล และ วัดป่าแดงมหาวิหาร ส่วนพจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกพระพุทธรูปที่พระองค์สร้างไว้อีกองค์หนึ่ง

เมื่อสวรรคต มีการสร้าง กู่ กู่ คือสถูปบรรจุพระอัฐิไว้ที่วัดเจ็ดยอด พจนานุกรมยกตัวอย่าง "กู่พระเจ้าติโลกราช (วัดเจ็ดยอด)" ไว้ในความหมายของคำว่า กู่ ประเภทสถูปของชนชั้นปกครอง เคียงข้าง กู่กุดของพระนางจามเทวีที่ลำพูน

สรุป

• พระเจ้าติโลกราช (พระนามเดิม ท้าวลก แปลว่าลูกชายคนที่หก) ครองเชียงใหม่ราว พ.ศ. ๑๙๘๔–๒๐๓๐ รัชสมัยนี้ถูกเรียกว่ายุคทองของล้านนา
• พระองค์ขึ้นครองราชย์ด้วยการชิงราชสมบัติจากพญาสามฝั่งแกน เอกสารแต่ละฝ่ายจึงเล่าเรื่องพระองค์ต่างกันมาก
• ทรงขยายอาณาเขตไปถึงแพร่ น่าน และรัฐฉาน และทำศึกกับอยุธยาสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
• ทรงจัด สังคายนาพระไตรปิฎก ที่วัดเจ็ดยอดใน พ.ศ. ๒๐๒๐ ขยายเจดีย์หลวงให้สูง ๔๕ วา และอุปถัมภ์คณะสงฆ์หนป่าแดง

ค้นคำล้านนาเรื่องกษัตริย์ วัด และพระพุทธรูปเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องเสาอินทขีลซึ่งอยู่ในวัดเจดีย์หลวงได้ที่บทความ ใส่ขันดอก

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ลก · พระเจ้าทองทิพย์ · พระเจ้าแข้งคม · กู่ · หนป่าแดง
• วรรณิดา ธีระทัศนานันต์ และ หลี่ ฉ้านซง. (๒๕๖๘). ภูมิทัศน์วัฒนธรรมทางพระพุทธศาสนาของเชียงใหม่: บทบาทของพระเจ้าติโลกราช. วารสารวิชาการจินตาสิทธิ์ ๓(๓)
• พระพงษ์ระวี อุตฺตรภทฺโท, พระครูสมุห์ธนโชติ จิรธมฺโม และ ประทีป พืชทองหลาง. (๒๕๖๕). เจดีย์หลวงมหาธาตุกลางเวียง: ภาพสะท้อนคติจักรพรรดิราช ในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช. วารสารปณิธาน ๑๘(๑)
• อภิเดช สุผา และ ณัฐวุฒิ คล้ายสุวรรณ. (๒๕๖๙). การสร้างความชอบธรรมให้พระเจ้าติโลกราชในชินกาลมาลีปกรณ์. วารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย ๙(๑)