หละปูน: ลำพูน เมืองหริภุญไชยที่เก่าแก่กว่าเชียงใหม่

ลำพูน หรือที่คนเมืองเรียกว่า หละปูน หลฯะพูร (คำเมืองอ่านว่า หละปูน) คือเมืองเก่าที่เคยเป็นนครหริภุญไชย พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกว่าเป็นเมืองโบราณ และเป็นจังหวัดที่เล็กที่สุดในภาคเหนือ แต่เรื่องเล่าของเมืองนี้ยาวกว่าขนาดของมันมาก

หริภุญไชยรุ่งเรืองมาก่อนจะมีเมืองเชียงใหม่ พญามังรายต้องยึดหริภุญไชยให้ได้เสียก่อน แล้วจึงสร้างเชียงใหม่เป็นราชธานีของล้านนา บทความนี้พาไปรู้จักลำพูนผ่านคำเมือง ตั้งแต่ชื่อเมือง พระธาตุ คำขวัญ ต้นไม้ ไปจนถึงชาวยองผู้เป็นคนส่วนใหญ่ของเมือง

แตะดูชื่อคำเมือง คำขวัญ และต้นไม้ประจำจังหวัดของลำพูนได้ในเครื่องมือนี้

หละปูน ชื่อลำพูนในคำเมือง

ในพจนานุกรม ลำพูนมีทั้งคำว่า หละปูน คำว่า เมืองหละปูน เมิอฯงหลฯะพูร (คำเมืองอ่านว่า เมืองหละปูน) และคำว่า ลำพูน ลำพูร ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าคนเมืองเรียกว่า หละปูน ทั้งหมดหมายถึงเมืองเดียวกัน

สังเกตว่าอักษรล้านนาของคำนี้เขียนด้วยตัว พ แต่คนเมืองอ่านเป็นเสียง ป จึงได้ หละปูน แทน ลำพูน เป็นเสียงที่เปลี่ยนอย่างสม่ำเสมอระหว่างภาษาไทยกลางกับคำเมือง

ชื่อเมืองนี้ยังโผล่ในตัวอย่างประโยคของพจนานุกรมด้วย คำว่า เจี่อ เจิ่อฯอ (คำเมืองอ่านว่า เจี่อ) แปลว่า บ่อย ๆ พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "ไปหละปูนเจื่อ" คือ ไปลำพูนบ่อย ๆ เพราะสองเมืองนี้อยู่ใกล้กันจนไปมาหาสู่กันเป็นเรื่องปกติ

หริภุญไชย เมืองเก่าก่อนมีเชียงใหม่

ตำนานจามเทวีวงศ์เล่าว่า พระนางจามเทวี เสด็จจากเมือง หละโว้ หลฯะโว้ (คำเมืองอ่านว่า หละโว้) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นชื่อเก่าของลพบุรี ขึ้นมาครองหริภุญไชย นำพระสงฆ์ ช่าง และพระพุทธศาสนามาด้วย ศักราชในตำนานยังมีการถกเถียงกันอยู่ อ่านเรื่องของพระนางได้เต็ม ๆ ที่ พระนางจามเทวี

สิ่งที่พระนางนำมาด้วยและยังอยู่ถึงวันนี้ คือ พระแก้วขาว ระฯพแก้วฯขาวฯ (คำเมืองอ่านว่า พระแก้วขาว) พระพุทธรูปแก้วใสองค์เล็ก พจนานุกรมเล่าว่าประดิษฐานที่ลำพูนอยู่หลายร้อยปี จนพญามังรายยึดหริภุญไชยได้ใน พ.ศ. ๑๘๒๔ และสร้างเชียงใหม่ใน พ.ศ. ๑๘๓๙ จึงอัญเชิญไปไว้ที่วัดเชียงมั่น เชียงใหม่ ซึ่งเป็นที่ประดิษฐานมาจนทุกวันนี้

ร่องรอยของพระนางในลำพูนที่เห็นได้ชัดที่สุดคือ กู่กุ๋ด กู่กุด (คำเมืองอ่านว่า กู่กุ๋ด) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นสถูปยอดด้วนที่บรรจุพระอัฐิของพระนาง อยู่ที่วัดจามเทวี

ด้านโบราณคดี งานของ Khomsi Saenchit (๒๕๕๓) ใน วารสารดำรงวิชาการ ชี้ว่าหริภุญไชยน่าจะได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมรอบข้างหลายสาย เช่น ทวารวดี พยู–พุกาม และเขมร ส่วนเมืองพี่เมืองน้องของหริภุญไชยคือเขลางค์นคร หรือลำปาง ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าสร้างใน พ.ศ. ๑๒๒๓ พร้อมกับเมืองหริภุญชัย

ธาตุหลวงหละปูน: พระธาตุหริภุญชัย

คนล้านนาเรียกเจดีย์ว่า ธาตุ ธาฯตฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุ) ในคำอธิบายคำว่า เจ๋ดีย์ เจดียฯ ฿ฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ๋ดีย์) พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ว่า พระธาตุหริภุญชัยของลำพูน คนเมืองเรียกว่า ธาตุหลวงหละปูน

เอกสารของศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ มหาวิทยาลัยพายัพ เล่าว่าพระเจ้าอาทิตยราชสร้างพระธาตุองค์นี้ขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ ๑๗ เพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ เดิมเป็นทรงปราสาทสี่เหลี่ยม เมื่อพญามังรายได้เมืองแล้วจึงบูรณะเป็นเจดีย์ฐานกลม และใน พ.ศ. ๑๙๙๐ สมัยพระเจ้าติโลกราช ได้ก่อเสริมให้สูงขึ้นเป็นรูปทรงที่เห็นในปัจจุบัน

พระธาตุหริภุญชัยยังเป็นพระธาตุประจำปีระกา ใน ธาตุปีเกิด ธาฯตฯปีเกิดฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุปีเกิด) ทั้ง ๑๒ แห่ง คนที่เกิดปีระกาจึงมักตั้งใจมาไหว้สักครั้ง อ่านเรื่องพระธาตุประจำปีเกิดทั้งหมดได้ที่ ธาตุปีเกิด

คำขวัญลำพูนในคำเมือง

พจนานุกรมบันทึกคำขวัญของลำพูนไว้ในคำว่า หละปูน ดังนี้

คำขวัญ: "พระธาตุเด่น พระรอดขลัง ลำไยดัง กระเทียมดี ประเพณีงาม จามเทวีศรีหริภุญชัย"

แต่ละวรรคเล่าเรื่องเมืองได้ครบในประโยคเดียว ถ้าแปลงเป็นคำเมืองจะได้แบบนี้

ลำไย ลำไย (คำเมืองอ่านว่า ลำไย) พจนานุกรมบอกว่าเป็นพืชเศรษฐกิจของเชียงใหม่และลำพูน มีหลายพันธุ์ เช่น อีดอ เบี้ยวเขียว และสีชมพู

ส่วนกระเทียม คนเมืองเรียกว่า หอมเตียม หอฯมทยฯม (คำเมืองอ่านว่า หอมเตียม) หรือ หอมขาว หอฯมขาวฯ (คำเมืองอ่านว่า หอมขาว) ถ้าไปกาดที่ลำพูนแล้วได้ยินแม่ค้าพูดว่าหอมขาว ให้รู้ว่าหมายถึงกระเทียม ไม่ใช่หอมแดง

ไม้สำสา และถนนต้นยางเชียงใหม่–ลำพูน

ต้นไม้ประจำจังหวัดลำพูนคือจามจุรี หรือต้นก้ามปู คนเมืองเรียกว่า ไม้สำสา ไม้สำสา (คำเมืองอ่านว่า ไม้สำสา) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นไม้ใหญ่สูง ๑๕–๒๐ เมตร บางต้นใหญ่ถึงสิบคนโอบ กิ่งแผ่กว้างคล้ายร่ม ฝักแก่มีเนื้อหวานที่วัวควายชอบกิน

ใครเดินทางจากเชียงใหม่ไปลำพูนจะเห็นต้นไม้ใหญ่เรียงสองข้างถนน คนโบราณเรียกต้นไม้ที่ใช้สังเกตเส้นทางแบบนี้ว่า ไม้หมายตาง ไม้หมฯายฯทาฯงฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้หมายตาง) และพจนานุกรมยกถนนสายนี้เป็นตัวอย่าง

ต้นไม้ที่ว่าคือ ไม้ยาง ไม้ยางฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้ยาง) หรือยางนา พจนานุกรมเล่าว่าพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ ๗ ทรงให้ปลูกตลอดสองข้างทางตั้งแต่เชิงสะพานนวรัฐไปจนถึงเขตลำพูน เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕ ต่อมาใน พ.ศ. ๒๔๕๔ ทางราชการให้ราษฎรช่วยกันปลูกยางนาเพิ่มในเขตเชียงใหม่ และปลูกต้นขี้เหล็กในเขตลำพูน จนกลายเป็นสัญลักษณ์ของถนนสายนี้

อ่านชื่อต้นไม้ใหญ่ในคำเมืองเพิ่มได้ที่ ต้นไม้คำเมือง

ชาวยอง คนส่วนใหญ่ของลำพูน

คนลำพูนจำนวนมากเรียกตัวเองว่า ไทยอง หรือ คนยอง พจนานุกรมอธิบายคำว่า ยอง ยอฯง (คำเมืองอ่านว่า ยอง) ไว้สามความหมาย คือชื่อเมืองยองในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ชาวยองผู้สืบเชื้อสายจากบรรพบุรุษที่อพยพมาจากเมืองยอง และภาษายองที่ชาวยองใช้พูดกัน

ภาษาพูดของชาวยองมีชื่อเรียกเฉพาะว่า กำยอง คำฯยอฯง (คำเมืองอ่านว่า กำยอง) พจนานุกรมบันทึกว่าพบได้ที่อำเภอเมือง อำเภอป่าซาง และอำเภอบ้านธิ ของลำพูน และที่ตำบลบวกค้าง อำเภอสันกำแพง เชียงใหม่ ซึ่งอยู่ติดกับบ้านธิ

งานวิจัยของวิทยาลัยสงฆ์ลำพูน (๒๕๖๙) เล่าว่าการย้ายถิ่นครั้งใหญ่ของผู้คนจากเมืองยองเกิดขึ้นใน พ.ศ. ๒๓๔๘ ในยุคฟื้นฟูบ้านเมืองหลังสงครามกับพม่า ชาวยองมาตั้งถิ่นฐานในที่ราบลุ่มแม่น้ำกวง แม่น้ำปิง และแม่น้ำทา และนำภาษา การแต่งกาย ดนตรี และอาหารมาสืบต่อในลำพูน งานวิจัยชิ้นเดียวกันระบุว่าทุกวันนี้คนยองเป็นคนส่วนใหญ่ของจังหวัด

ประเพณีหนึ่งที่ผูกกับหญิงสาวลำพูนคือ สะหลากย้อม สๆลฯากฯย้อฯม (คำเมืองอ่านว่า สะหลากย้อม) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นเครื่องไทยทานที่หญิงสาวทำขึ้นถวายในงานสลากภัต และถือกันว่าก่อนแต่งงานควรทำบุญสลากย้อมสักครั้ง ทุกวันนี้ยังเห็นต้นสลากย้อมสูงตระหง่านที่วัดพระธาตุหริภุญชัย อ่านเรื่องงานบุญนี้ได้ที่ ตานก๋วยสลาก

คำเมืองจากบ้านหละปูน: น้ำ ขัว และก๋อง

ลำพูนเป็นเมืองของแม่น้ำ คำว่า ส๋บทา ส฿ปฯทาฯ (คำเมืองอ่านว่า ส๋บทา) คือบริเวณที่น้ำแม่ทาไหลมาบรรจบกับแม่น้ำกวงที่บ้านสบทา อำเภอป่าซาง แล้วไหลรวมกันลงแม่น้ำปิง คำว่า ส๋บ ในคำเมือง พจนานุกรมอธิบายว่าคือบริเวณที่แม่น้ำตั้งแต่สองสายขึ้นไปมาบรรจบกัน

ชื่ออำเภอ แม่ทา แม่ระฯทาฯ (คำเมืองอ่านว่า แม่ทา) ก็น่าสนใจ พจนานุกรมบอกว่าเป็นคำยกเว้น เพราะตามปกติอักษรที่เขียนแบบนี้ต้องอ่านว่า ทะละ แต่ชื่อนี้อ่านว่า ทา ตรง ๆ

ที่แม่ทามีสะพานรถไฟคอนกรีตสีขาวที่คนรู้จักกันในชื่อ สะพานขาวทาชมภู คนเมืองเรียกสะพานว่า ขัว ข฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ขัว) เว็บไซต์จังหวัดลำพูนเล่าว่าสะพานนี้สร้างระหว่าง พ.ศ. ๒๔๖๑–๒๔๖๓ ใช้คอนกรีตเสริมเหล็กแทนเหล็กเพราะช่วงสงครามเหล็กหายากและราคาแพง

ถ้าได้ยินเสียงกลองในงานบุญที่ลำพูน ลองถามชื่อดู กลองยาวหน้าเดียวที่ทางเชียงใหม่เรียก ก๋องแอว กลฯอฯงแอวฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋องแอว) พจนานุกรมบอกว่าที่ลำพูนเรียก ก๋องเปิ้งโมง กลฯอฯงเปิ้งฯโม฿งฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋องเปิ้งโมง) ตามเสียงที่ได้ยิน

ลำพูนยังเป็นบ้านของเรื่องเล่าด้วย ตำนาน แมงสี่หูห้าตา แมงฯสี่หูห้าตา (คำเมืองอ่านว่า แมงสี่หูห้าตา) ฉบับที่พจนานุกรมอ้างถึง เขียนโดยครูบาชัยยะวงศาพัฒนา วัดพระพุทธบาทห้วยต้ม อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน อ่านนิทานเรื่องนี้ได้ที่ แมงสี่หูห้าตา

สรุป

• หละปูน คือชื่อลำพูนในคำเมือง เขียนด้วยตัว พ แต่อ่านเป็นเสียง ป
• ลำพูนคือนครหริภุญไชย เมืองที่รุ่งเรืองมาก่อนเชียงใหม่ มี พระแก้วขาว และ กู่กุ๋ด เป็นร่องรอยของพระนางจามเทวี
• พระธาตุหริภุญชัย คนเมืองเรียก ธาตุหลวงหละปูน และเป็นพระธาตุประจำปีระกา
• คำขวัญเมืองมีทั้ง ลำไย และกระเทียม ซึ่งคนเมืองเรียกว่า หอมเตียม หรือ หอมขาว ส่วนต้นไม้ประจำจังหวัดคือ ไม้สำสา
• คนส่วนใหญ่ของลำพูนเป็นชาว ยอง ที่พูด กำยอง และมีประเพณีอย่าง สะหลากย้อม

ค้นคำเกี่ยวกับลำพูนเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และดูชื่อคำเมืองของอีก ๗ จังหวัดได้ที่ ๘ จังหวัดล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: หละปูน · พระแก้วขาว · กู่กุ๋ด · เจ๋ดีย์ · ไม้ยาง · ยอง · กำยอง · ส๋บทา
• ศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ มหาวิทยาลัยพายัพ. พระบรมธาตุหริภุญชัย จังหวัดลำพูน (ชุด ๘ พระธาตุในจังหวัดล้านนา)
• พระครูอรัญชัยธัช (ธวัชชัย ธนวํโส), ไพรินทร์ ณ วันนา และพระครูโกวิทอรรถวาที. (๒๕๖๙). ระบบคุณค่าและการสร้างอัตลักษณ์ทางพระพุทธศาสนาของชาวไทยองในจังหวัดลำพูน. วารสารปัญญา ๓๓(๒)
• Khomsi Saenchit. (2010). Haripunjaya: An Archaeological and Literary Account. Damrong Journal 9(1)
• จังหวัดลำพูน. The White Bridge (สะพานขาวทาชมภู)
• ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ