พยัญชนะล้านนา วรรคกะและวรรคจะ: อ่านตั๋วเมืองทีละตัว

พยัญชนะล้านนา ที่คนเมืองเรียกรวมว่า เปียนจ๊ะนะ พยัญชฯน (คำเมืองอ่านว่า เปียนจ๊ะนะ) เรียงตามแบบบาลีเป็นกลุ่มที่เรียกว่า วรรค บทนี้พาอ่านตัวอักษรของ วรรคกะ และ วรรคจะ ให้ครบทุกตัว รวม ๑๓ ตัว ทีละตัว ดูรูปร่างตัวอักษร คำอ่านแบบคำเมือง ชั้นอักษรสูงต่ำ เสียง อักษรไทยที่เทียบ ตัวเชิง และคำตัวอย่างจากพจนานุกรม เป็นบทที่ ๒ ของคอร์ส เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ ต่อจากบท ตั๋วเมืองคืออะไร

พยัญชนะตั๋วเมืองเรียงอย่างไร

ตั๋วเมืองจัดพยัญชนะตามแบบบาลี คือแบ่งเป็น วรรค วรรคละ ๕ ตัว เรียงจากซ้ายไปขวา และตัวที่ ๕ ของวรรคเป็นเสียงขึ้นจมูก ตารางอักขระธัมม์ล้านนาของ นายพิชัย แสงบุญ (ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่) เรียงห้าวรรคแรกว่า วรรคก วรรคจ วรรคฏ วรรคต และวรรคบ ตามด้วยกลุ่มอวรรค (ย ร ล ว ส ห ฬ อ) บทนี้เรียนสองวรรคแรก

ตารางด้านล่างคือวรรคกะและวรรคจะ ตามผังของตารางนั้น ตัวหลัก ๕ ตัวอยู่ในช่องที่ ๑ ถึง ๕ รูปด้านบนของแต่ละช่องคือตั๋วเมือง ตัวด้านล่างคืออักษรไทยที่เทียบ

ตัวเพิ่มของล้านนา ๓ ตัว ที่ตารางศูนย์ฯ ใส่ไว้ในช่อง "เพิ่มเติม":

อักษรสูง อักษรต่ำ และคู่เสียง

พจนานุกรมมรดกล้านนาบอกชั้นอักษรไว้ในตัวที่มีรายการของตัวเอง ตั๋วก๋ะ ก (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วก๋ะ) คือ ก เป็นอักษรสูง และมีระดับเสียงเท่ากับวรรณยุกต์จัตวาในภาษาไทยกลาง ส่วน ค เป็นอักษรต่ำ ชื่อของแต่ละตัวจึงมีไม้ช่วยบอกระดับเสียง เช่น ก๋ะ กับ ก๊ะ

ตารางของศูนย์ฯ จับตัวอักษรที่เสียงพยัญชนะเหมือนกันแต่ต่างชั้นอักษรเป็น คู่เสียง ในสองวรรคนี้ได้แก่ ก กับ ค · ข กับ ฆ · จ กับ ช · ฉ กับ ฌ ส่วน ฃ กับ ฅ มีชื่อใน Unicode เป็นคู่สูง-ต่ำเช่นกัน (HIGH KXA กับ LOW KXA) ตัวขึ้นจมูก ง และ ญ ใช้ ห นำ เป็นคู่เสียงสูง คือ หง และ หญ (ตารางศูนย์ฯ ระบุว่า หญ เป็นข้อสันนิษฐาน) เรื่อง ห นำ มีบทของตัวเอง

เมื่อมีทั้งตัวสูงและตัวต่ำ คำก็เขียนได้ครบทั้ง ๖ ระดับเสียง พจนานุกรมอธิบายในตัว จ ว่าใช้ร่วมกับ ช (จ๊ะ) เพื่อผันให้ครบ ๖ ระดับเสียง ส่วนกฎวรรณยุกต์อย่างละเอียดจะอยู่ในบทชั้นอักษรและวรรณยุกต์ต่อไป

วรรคกะ: ก ข ค ฆ ง และตัวเพิ่ม ฃ ฅ

วรรคกะมีตัวหลัก ๕ ตัว และตัวเพิ่มอีก ๒ ตัว การ์ดของแต่ละตัวบอกรูปอักษรใหญ่ รูปตัวเชิง (ตัวห้อย) คำอ่าน ชั้นอักษร เสียง และอักษรไทยที่เทียบ

ก · ตั๋วก๋ะ

ตั๋วแรกของวรรคกะ ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวสะกด เมื่อมี ร กล้ำ (กร) พจนานุกรมบอกว่าอ่านเป็น ก๋ะ หรือ ข๋ะ ก็ได้

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: กา (คำเมืองอ่านว่า ก๋า) อีกา นกกา

ข · ข๋ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวตามในคำบาลีสันสกฤต

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ข่า (คำเมืองอ่านว่า ข่า) พืชเหง้ากลิ่นฉุนที่ใช้ปรุงอาหาร

ค · ก๊ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตัวสะกด และตัวตาม คำที่ออกเสียง คะ จะใช้รูป ระ + ค (ระฯค)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ค้า (คำเมืองอ่านว่า ก๊า) ซื้อขายแลกเปลี่ยน

ฆ · ฆะ

ใช้ในคำบาลีสันสกฤต เช่น มาฆะ สังฆะ เป็นคู่เสียงต่ำของ ข

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: มาฆบูชา (คำเมืองอ่านว่า มาฆะปู๋จา) วันสำคัญทางพุทธศาสนา

ง · งะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวสะกดแม่กง มี ห นำ เป็นคู่เสียงสูงคือ หง

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: งัว (คำเมืองอ่านว่า งัว) วัว

ฃ · ตัวเพิ่ม

ตัวเพิ่มของล้านนา อยู่ในช่องอักษรเพิ่มเติมของวรรคกะในตารางของศูนย์ฯ ไม่พบคำที่ใช้ตัวนี้ในพจนานุกรม จึงยังไม่ระบุคำอ่าน

ตัวนี้ยังไม่มีคำตัวอย่างในพจนานุกรม เราจึงไม่ยกคำขึ้นมาเอง เมื่อพจนานุกรมมีคำที่ใช้ตัวนี้ จะนำมาเพิ่มในบทเรียน

ฅ · ตัวเพิ่ม อ่านว่า ค

ภาษาไทยกลางเลิกใช้ ฅ ไปแล้ว แต่ตั๋วเมืองยังใช้ และใช้เป็นพยัญชนะต้นเท่านั้น

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: คน (ฅน) (คำเมืองอ่านว่า คน) มนุษย์

วรรคจะ: จ ฉ ช ฌ ญ และตัวเพิ่ม ซ

วรรคจะมีตัวหลัก ๕ ตัว และตัวเพิ่ม ๑ ตัว คือ ซ

จ · จ๋ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตัวสะกด (ตั๋วข่ม) และตัวตาม (ตั๋วซ้อน) ใช้ร่วมกับ ช (จ๊ะ) เพื่อผันให้ครบ ๖ ระดับเสียง

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: จาร (คำเมืองอ่านว่า จ๋าร) ใช้เหล็กปลายแหลมเขียนลงใบลาน

ฉ · อักษรสูงของวรรคจะ

อักษรสูงของวรรคจะ ในพจนานุกรมมีไม่กี่คำที่ใช้ เช่น ฉกรรจ์ หูฉลาม ผักขึ้นฉ่าย

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ฉกรรจ์ (คำเมืองอ่านว่า ล่ำสะกั๋น) ฉกรรจ์ แข็งแรง

ช · จ๊ะ

พจนานุกรมบอกว่า ช อ่านว่า จ๊ะ ใช้คู่กับ จ เพื่อผันครบ ๖ ระดับเสียง

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ช้าง (คำเมืองอ่านว่า จ๊าง) ช้าง

ฌ · ตัวบาลี มักเป็นตัวเชิง

พบในคำบาลี มักเขียนเป็นตัวเชิงใต้ตัวหน้า เช่น พิชฌ คือ ช แล้วมี ฌ ห้อยอยู่ใต้

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ลมพิชฌขอด (คำเมืองอ่านว่า ลมปิ๊ชจ๊ะขอด) ลมตามความเชื่อโบราณ

ญ · ตัวขึ้นจมูกท้ายวรรค

ตัวนาสิกท้ายวรรคจะ ใช้ในคำบาลี ตารางของศูนย์ฯ ให้ หญ เป็นคู่เสียงสูง (ระบุว่าเป็นข้อสันนิษฐาน)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: จดบัญชี (คำเมืองอ่านว่า จ๋ดบันจี) ลงบัญชีเชื่อไว้

ซ · ซะ ตัวเพิ่ม

ตัวเพิ่มของล้านนา ใช้เป็นพยัญชนะต้นเพียงอย่างเดียว

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ซาว (คำเมืองอ่านว่า ซาว) เลขยี่สิบ

ตัวเชิง: รูปห้อยของแต่ละตัว

ตัวอักษรหนึ่งตัวในตั๋วเมืองมักมีสองรูป คือ ตัวเต็ม ที่ใช้เป็นพยัญชนะต้น และรูปย่อห้อยอยู่ใต้ตัวหน้า ที่คู่มือของศูนย์ฯ เรียกว่า ตัวเชิง หรือตัวหาง ใช้เป็นตัวสะกดหรือตัวตาม เช่น ใน ลมพิชฌขอด ตัว ช อยู่บรรทัด แล้ว ฌ ห้อยอยู่ใต้ตัว ช (พจนานุกรมอ่านว่า ลมปิ๊ชจ๊ะขอด) เวลาพิมพ์ด้วยฟอนต์ LN TILOK ให้กดปุ่ม ฯ ตามหลังพยัญชนะ ๑ ครั้ง (ดูวิธีพิมพ์ด้วยฟอนต์ LN TILOK)

ตารางนี้แสดงตัวเชิงของตัวหลักทั้ง ๑๐ ตัวตามที่ฟอนต์วาดให้ เทียบกับตัวอย่างในพจนานุกรมแล้ว เช่น ฆ ในคำว่า สังฆ์ และ ฉ ใน อิจฉา

ส่วนตัวเพิ่ม ฃ ฅ ซ ไม่มีตัวเชิง ตรงกับที่วิกิพีเดียภาษาอังกฤษสรุปว่าตัวเพิ่มของล้านนาไม่มีรูปห้อย และในพจนานุกรมก็ไม่พบคำที่สะกดด้วยตัวเชิงของสามตัวนี้

ฝึกอ่านตัวอักษร ๑๓ ตัว

อ่านครบแล้ว ลองฝึกด้วยวิดเจ็ตด้านล่าง แท็บ "ดูตัวอักษร" ใช้เปิดดูรายละเอียดอีกรอบ ส่วนอีกสองแท็บเป็นเกมทาย ๑๐ ข้อ ทายว่าตัวล้านนาตรงกับตัวไทยตัวไหน และเลือกตัวล้านนาจากตัวไทยกับคำอ่าน

สรุป

• พยัญชนะตั๋วเมืองเรียงเป็น วรรค ตามแบบบาลี บทนี้ครบสองวรรคแรก คือ วรรคกะ และวรรคจะ รวม ๑๓ ตัว (ตัวหลัก ๑๐ + ตัวเพิ่ม ๓)
• ตัวอักษรแบ่งเป็น อักษรสูง และ อักษรต่ำ จับเป็นคู่เสียง เช่น ก กับ ค และ จ กับ ช
• คำเมืองอ่านต่างจากไทยกลาง ค อ่านเป็น ก๊ะ ช อ่านเป็น จ๊ะ และเสียง ค ใช้ ฅ
• ตัวหลักทุกตัวมี ตัวเชิง ห้อยใต้ตัวหน้า พิมพ์ด้วยปุ่ม ฯ ส่วน ฃ ฅ ซ ไม่มีตัวเชิง
• รูปอักษรตรวจเทียบกับตารางของศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มช. และ Unicode แล้ว

บทต่อไปคือพยัญชนะวรรคฏะ ตะ ปะ (เร็ว ๆ นี้) ดูแผนที่บทเรียนทั้งหมดที่ เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ และค้นทุกคำได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ตั๋วก๋ะ · เปียนจ๊ะนะ · จ๋ะ · ซะ · งะ · ฅ · จ๋าร
• พิชัย แสงบุญ. (๒๕๕๒). วิธีการพิมพ์อักขระธัมม์ล้านนา (ตัวเมือง) ที่ง่าย สะดวก และสวยงาม ด้วยฟอนต์ LN TILOK version 6.00 (หน้า ๔ การใช้ Extra และหน้า ๖ ตารางอักขระธัมม์ล้านนา). ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• The Unicode Consortium. Tai Tham, U+1A20 to U+1AAF (code chart and names list). ใช้ชื่ออักษร HIGH KA ถึง NYA และชั้นอักษร (ภาษาอังกฤษ)
• Wikipedia. Tai Tham script (ภาษาอังกฤษ; ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นเรื่องการแบ่ง ๔๓ ตัวและตัวเพิ่มที่ไม่มีตัวเชิง)