ของตานในงานบุญ: เข้าต้มมัด เข้าหนม และของในก๋วยสลาก

ของตาน หรือที่คนเมืองเรียกว่า คัวตาน ระฯค฿วฯทาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า คัวตาน) คือเครื่องไทยทาน ของที่เตรียมไว้ถวายพระและทำบุญ ในงานบุญใหญ่อย่าง ตานก๋วยสลาก ชาวบ้านบรรจุของลงตะกร้าไม้ไผ่ใบเดียว แล้วถวายพระด้วยวิธีจับสลาก ในก๋วยใบนั้นมีทั้งข้าวสาร พริก เกลือ ผลไม้ ไปจนถึงข้าวต้มมัดและขนม

บทความนี้เปิดดูของตานทีละอย่าง ว่าแต่ละอย่างเรียกอะไรในคำเมือง แหล่งข้อมูลบอกว่าใส่เพราะอะไร และตรงไหนที่แหล่งข้อมูลยังไม่บอกเหตุผล เราจึงไม่เดาแทน เป็นอีกเรื่องหนึ่งของชุด ครัวล้านนา ที่เล่าอาหารผ่านคำเมือง

ของตาน คืออะไร

คำว่า ตาน ทาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า ตาน) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "การสงเคราะห์ การให้ บริจาค" ตรงกับคำว่า ทาน ในภาษาไทยกลาง ส่วนคัวตานคือ "เครื่องไทยทาน สิ่งของสำหรับถวายพระ" ตามพจนานุกรม

ของตานไม่ได้มีชุดตายตัว แต่ละบ้านจัดตามศรัทธาและกำลัง และตามที่หาได้ในหมู่บ้าน เอกสารที่เราอ่านบอกตรงกันว่าจัดตาม ศรัทธาและฐานะ ของเจ้าของก๋วย

เตรียมในวันดา: ผู้ชายสานก๋วย ผู้หญิงจัดของ

ก่อนวันงานหนึ่งวันเรียกว่า วันดา วันฯดา (คำเมืองอ่านว่า วันดา) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "วันสุกดิบ วันจัดเตรียมอุปกรณ์ต่าง ๆ ก่อนวันจัดงาน ๑ วัน" เอกสารของสำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ เล่าว่าผู้ชายช่วยกันสานก๋วย ส่วนผู้หญิงจัดเตรียมข้าวของ ทั้ง "อาหารสุก ข้าวสาร อาหารแห้ง ของใช้ประจำวัน" ตามศรัทธาและฐานะ แล้วบรรจุลงใน ก๋วย กวฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋วย) ที่กรุด้วยใบตองหรือกระดาษสี

ญาติมิตรที่อยากร่วมบุญก็นำของมาช่วย เรียกว่า ฮอมคัว รอฯมระฯค฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮอมคัว) แปลว่าร่วมบริจาคสิ่งของ จากนั้นเสียบธนบัตรที่ผูกติดไม้ไว้บนปากก๋วย เรียกว่า ยอด มากน้อยตามกำลังศรัทธา

ในก๋วยสลากมีอะไรบ้าง

รายการต่อไปนี้รวบรวมจากเอกสารที่เผยแพร่แล้ว ๔ ฉบับ (ดูแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ) แต่ละฉบับเล่าถึงพื้นที่ต่างกัน ได้แก่ น่าน ล้านนาโดยรวม และชุมชนล้านนาที่บ้านน้ำโท้ง จังหวัดกำแพงเพชร จึงไม่ตรงกันทุกข้อ และนั่นก็เป็นธรรมดา

ในวิดเจ็ตแตะของแต่ละอย่างเพื่อใส่ลงก๋วย แล้วแตะซ้ำเพื่ออ่านคำเมือง ความหมายในพจนานุกรม และเหตุผลที่ใส่ พร้อมแหล่งที่มา ด้านล่างนี้คือสรุปว่าของแต่ละกลุ่มมาจากแหล่งไหน

บางแหล่งยังระบุของใช้อื่น เช่น ปลาร้า กะปิ ปลาแห้ง ไม้ขีดไฟ สีย้อมผ้า สบู่ ยาสีฟัน ซึ่งวิดเจ็ตยังไม่ได้วาดไว้ ชำนาญ เกิดช่อ (๒๕๖๗) สรุปรวมว่าเป็นเครื่องอุปโภคบริโภคที่ พระภิกษุสงฆ์นำไปใช้ได้

ทำไมจึงใส่ของเหล่านี้

เหตุผลที่เอกสารระบุไว้ชัดมีไม่กี่ข้อ

• ผลไม้: ม.พายัพ ระบุว่าช่วงทำบุญสลากเป็นช่วงที่ผลไม้ เช่น ส้มโอ ส้มเกลี้ยง กล้วย อ้อย กำลังสุก
• ข้าวสาร: เอกสารเดียวกันว่าเป็นช่วงที่ข้าวในยุ้งใกล้หมด การถวายสลากจึงเป็นโอกาสสงเคราะห์คนยากไร้ไปในตัว
• ของกินของใช้ในครัว: ชำนาญ เกิดช่อ (๒๕๖๗) สรุปว่าเป็นของที่พระนำไปใช้ได้
• ใบตอง: ใช้กรุก๋วยก่อนใส่ของ
• ยอด (เงิน): ม.พายัพ นับ "มีโอกาสหาเงินและวัสดุบำรุงวัด" เป็นหนึ่งในเหตุผลของประเพณี

ส่วนของอย่างข้าวต้มมัด ขนม และหมากพลู แหล่งที่เราอ่านบอกเพียงว่ามีใส่ในก๋วย ไม่ได้อธิบายว่าเพราะอะไร เราจึงไม่ขอเดาเหตุผลเพิ่ม พจนานุกรมให้ข้อมูลเสริมได้แค่ว่า เหมี้ยง ห้มฯยฯง (คำเมืองอ่านว่า เหมี้ยง) หรือเมี่ยง "นิยมใช้เป็นของต้อนรับ ไม่ว่าการเยี่ยมเยียน การพบปะ งาน ประเพณี งานกุศลต่าง ๆ"

เข้าต้มมัด: ข้าวเหนียวห่อใบต๋อง

ในรายการของข้างต้น ฐานข้อมูลท้องถิ่นกำแพงเพชร–ตาก (๒๕๖๕) เล่าเรื่องตานก๋วยสลากของชุมชนล้านนาที่บ้านน้ำโท้งว่า "บางก๋วยยังมีหมากพลู บุหรี่ ข้าวต้มมัด ขนมสมัยโบราณนานาชนิด" ส่วนคลังความรู้ของสถาบันส่งเสริมการเรียนรู้ภาคเหนือ ก็ระบุ "ข้าวต้ม ขนมต่าง ๆ" ไว้ในของที่เตรียมใส่ก๋วย

ข้าวต้มมัดในคำเมืองคือ เข้าต้มมัด เขั้าต้฿มฯมัดฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าต้มมัด) พจนานุกรมใส่ไว้ให้ดูที่ เข้าต้มกะทิ

พจนานุกรมแยกชื่อตามไส้ไว้อีก ๒ คำ คือ เข้าต้มก้วย เขั้าต้฿มฯก้ลฯวฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าต้มก้วย) ที่ใช้กล้วยเป็นไส้ และ เข้าต้มถั่ว เขั้าต้฿มฯถ่฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าต้มถั่ว) ที่ใช้เมล็ดถั่ว ส่วนคำกว้าง ๆ อย่าง เข้าต้ม เขั้าต้฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าต้ม) หมายถึงทั้งข้าวต้มแบบต้มและข้าวเหนียวห่อใบตองที่นึ่งหรือต้มสุก ซึ่งจัดอยู่ในพวกขนม

วิธีทำตามพจนานุกรมสั้นและชัด ใช้ข้าวสารเหนียวผัดกับกะทิให้สุก ๆ ดิบ ๆ ใส่กล้วย (มักเป็นกล้วยน้ำว้า) หรือถั่วเป็นไส้ ห่อด้วย ใบต๋อง ไบตอฯง (คำเมืองอ่านว่า ใบต๋อง) หรือใบตอง แล้ว "ประกบเป็นคู่ ใช้ตอกมัดให้แน่น แล้วนึ่งให้สุก" ใบตองจึงเป็นทั้งห่อและภาชนะของขนมนี้ อ่านเรื่องใบต๋องเพิ่มได้ที่ ใบต๋อง ในชุดคำเมืองวันละคำ

เข้าต้มมัดกับวันออกพรรษา

ข้าวต้มห่อใบไม้ที่เหลือหางไว้ข้างหนึ่ง เรียกว่า ข้าวต้มลูกโยน (บางแห่งเรียกข้าวต้มหาง) เป็นขนมที่นิยมทำในเทศกาลตักบาตรวันออกพรรษา ไทยพีบีเอส (ตุลาคม ๒๕๖๖) รายงานว่าห่อให้มียอดแหลมและหางยาวไว้เพื่อสะดวกในการใส่บาตร ฐานข้อมูลท้องถิ่นกำแพงเพชร–ตากอธิบายว่าคล้ายข้าวต้มมัดแต่ขนาดเล็กกว่ามาก

ส่วนในล้านนา แหล่งที่เราอ่านสำหรับบทความนี้ ไม่ได้ผูกเข้าต้มมัดกับวันออกพรรษาโดยเฉพาะ เรื่องนี้จึงขอเก็บไว้เป็นข้อสังเกตเท่านั้น ถ้าใครรู้ธรรมเนียมของบ้านหรือวัดตัวเอง เล่าให้เราฟังได้

เข้าหนม: ขนมในงานบุญ

เข้าหนม เขั้าห฿นฯม (คำเมืองอ่านว่า เข้าหนม) พจนานุกรมอธิบายว่าคือ "ของกินที่ไม่ใช่กับข้าว มักมีรสหวาน ปรุงจากแป้งหรือข้าวผสมน้ำตาล บางชนิดมีกะทิ" ส่วนคำว่า เข้าต้มเข้าหนม เขั้าต้฿มฯ เขั้าห฿นฯม (คำเมืองอ่านว่า เข้าต้ม เข้าหนม) แปลรวม ๆ ว่า "ข้าวต้มและขนม ขนมต่าง ๆ"

เอกสารที่เราอ่านบอกเพียงว่ามี "ขนม" หรือ "ขนมสมัยโบราณนานาชนิด" ใส่ก๋วย ไม่ได้ระบุว่าเป็นขนมอะไร เราจึงไม่ขอบอกว่าต้องเป็นขนมชนิดใด สิ่งที่บอกได้คือ พจนานุกรมบันทึกขนมพื้นเมืองไว้หลายอย่าง เช่น

• เข้าหนมจ็๋อก เขั้าห฿นฯมจัอฯก (คำเมืองอ่านว่า เข้าหนมจ็๋อก) ขนมเทียน ห่อใบตองรูปพีรามิดแล้วนึ่ง
• เข้าหนมก้วย เขั้าห฿นฯมก้ลฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าหนมก้วย) ขนมกล้วย ห่อใบตอง โรยมะพร้าวขูด แล้วนึ่ง
• เข้าหนมวง เขั้าห฿นฯมว฿งฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าหนมวง) ข้าวเหนียวปั้นเป็นวงทอด ราดน้ำอ้อยเคี่ยว
• เข้าหนมปาด เขั้าห฿นฯมปาดฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าหนมปาด) แป้งข้าวจ้าวผสมกะทิกวนสุก ปาดเป็นชิ้น

ของตานอีกแบบ: ตานเข้าใหม่

ไม่ใช่ของตานทุกอย่างอยู่ในก๋วยสลาก พจนานุกรมบันทึก ตานเข้าใหม่ ทาฯนฯเขั้าไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ตานเข้าใหม่) ไว้ว่าเป็นการ "ถวายข้าวที่เก็บเกี่ยวมาใหม่ในปีนั้น เพื่ออุทิศส่วนกุศลแด่เทวดาผู้รักษาขุนน้ำ และปู่ย่าตายายเจ้าของนาที่ตกทอดมา ถือว่าเป็นพิธีสำคัญที่ต้องทำก่อนที่จะบริโภคข้าวใหม่นั้น" และมีคำเรียกกองข้าวสารที่นำมารวมกันถวายว่า ดอยเงิน ดอฯเงินฯ (คำเมืองอ่านว่า ดอยเงิน)

ส่วนการตานแบบลับ ๆ ยามค่ำคืนอ่านได้ที่ ตานต้อด

ปี ๒๕๖๙ ตรงกับวันไหน

สรุป

• คัวตาน คือเครื่องไทยทาน ของตานในก๋วยสลากไม่มีชุดตายตัว จัดตามศรัทธาและฐานะ
• เอกสารที่อ่านระบุของใส่ก๋วยหลายอย่าง ได้แก่ ข้าวสาร พริก หอม เกลือ น้ำปลา ผลไม้ (กล้วย ส้มโอ อ้อย) หมากพลู เมี่ยง เทียน ดอกไม้ ข้าวต้มมัด และขนม
• เหตุผลที่ระบุชัดมี ๕ ข้อ คือผลไม้กำลังสุก ข้าวในยุ้งใกล้หมด ของกินของใช้ที่พระใช้ได้ ใบตองกรุก๋วย และเงินบำรุงวัด ส่วนข้าวต้มมัด ขนม และหมาก แหล่งไม่ได้บอกเหตุผล
• เข้าต้มมัด (เข้าต้มกะทิ) คือข้าวเหนียวผัดกะทิไส้กล้วยหรือถั่ว ห่อใบต๋อง ประกบคู่ มัดตอก นึ่ง
• ข้าวต้มลูกโยนเป็นขนมของการตักบาตรวันออกพรรษา แต่แหล่งเรื่องล้านนาที่เราอ่านไม่ได้โยงเข้าต้มมัดกับวันนั้น เราจึงไม่ขอสรุปแทน

ค้นคำของตานเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านต่อเรื่องที่มาและขั้นตอนของงานบุญนี้ที่ ตานก๋วยสลาก

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: คัวตาน · ก๋วยสลาก · เข้าต้มกะทิ · เข้าหนม · เหมี้ยง · ตานเข้าใหม่ · ฮอมคัว
• สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ ศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ. ประเพณีตานก๋วยสลาก (อ้างจาก มณี พยอมยงค์. (๒๕๒๙). ประเพณีสิบสองเดือนล้านนา)
• ชำนาญ เกิดช่อ. (๒๕๖๗). ตานก๋วยสลาก: วัฒนธรรมชาวพุทธในจังหวัดน่าน. วารสารภาษาไทยและวัฒนธรรมไทย ๑๐(๒) (อ้างข้อมูลจาก สำนักการสังคีต ๒๕๖๕)
• ฐานข้อมูลท้องถิ่น จังหวัดกำแพงเพชร-ตาก มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร. (๒๕๖๕). ตานก๋วยสลาก ประเพณีโบราณของคนไทย
• คลังความรู้ออนไลน์ สถาบันส่งเสริมการเรียนรู้ภาคเหนือ. (๒๕๖๑). ประเพณีล้านนา: ตานก๋วยสลาก
• ไทยพีบีเอส. (ตุลาคม ๒๕๖๖). "ข้าวต้มลูกโยน" สืบสานประเพณีตักบาตรเทโว วันออกพรรษา
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา (วันที่ปี ๒๕๖๙)