ไธ้: คำงามจากมหาชาติ แปลว่าผู้มีศักดิ์สูงและสง่างาม

ไธ้ ไธ้ (คำเมืองอ่านว่า ไธ้) เป็นคำล้านนาที่งดงามคำหนึ่งในวรรณกรรมมหาชาติ พจนานุกรมให้ความหมายว่า ผู้มีศักดิ์สูง และยังใช้เป็นคำบรรยายว่า สง่างาม น่ารัก ยิ่งใหญ่ ตัว ธ ในคำนี้ออกเสียงเหมือน ท จึงฟังเป็น "ไท้"

ฤดู ตั้งธรรมหลวง ปาเวณีตั้งฯธัม์มฯหลฯวฯง ซึ่งส่วนมากจัดในช่วงเดือนยี่เป็ง กำลังใกล้เข้ามา เมื่อวัดต่าง ๆ เทศน์มหาชาติให้ชาวบ้านฟัง ถ้าได้ฟังเทศน์มหาชาติฉบับล้านนา ลองสังเกตคำนี้ดู บทความนี้จะพาไปรู้จักคำ ๆ นี้พร้อมตัวอย่างที่พจนานุกรมยกไว้

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด คำเมืองวันละคำ ที่หยิบคำล้านนาหนึ่งคำมาเล่าเรื่องราว ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา

ไธ้ แปลว่าอะไร

พจนานุกรมแบ่งคำนี้เป็นสองหน้าที่

จะเห็นว่าคำเดียวรวมทั้ง "ผู้ที่สูงศักดิ์" และ "ลักษณะที่สง่างามน่ารัก" ไว้ด้วยกัน เหมือนชมไปพร้อมกันว่างามทั้งฐานะและท่วงท่า

ไธ้ ในกัณฑ์มัทรี: ตัวอย่างจากพจนานุกรม

พจนานุกรมยกตัวอย่างจาก มหาชาติภาคพายัพ ฉบับสร้อยสังกร กัณฑ์มัทรี ตอนที่พระนางมัทรีกลับจากป่า ไปหาหัวมันและลูกไม้ มาถึงอาศรมแล้วไม่เห็นสองลูกรัก ชาลีและกัณหา พระนางตกใจจนสิ้นสติสลบไป เรื่องนี้เป็นเรื่องของ พระเวสสันดร ระฯพเวสสฯันดฯอฯร ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นพระโพธิสัตว์ผู้บำเพ็ญทานบารมีในพระชาติสุดท้ายก่อนตรัสรู้

พจนานุกรมเล่าที่คำ ราชสีห์ ราชสีห์ (คำเมืองอ่านว่า ราชสีห์) ถึงตอนก่อนหน้านั้นว่า ขณะพระนางกลับจากหาผลไม้ มีราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลืองมานอนขวางทาง ทำให้พระนางกลับถึงอาศรมจวนมืดค่ำ ภาพเขียนไทยโบราณจากกัณฑ์มัทรีที่ใช้ประกอบบทความนี้ก็มีสัตว์ใหญ่ยืนขวางทางอยู่เช่นกัน

ข้อความที่พจนานุกรมคัดมา (ตัดบางตอนออก) เริ่มว่า

"...ส่วนนางมัทรีศรีแก่นไธ้ ร่ำร้องไห้ผ่อเล็งหา ก็บ่หันสองปุตต๋าปี้น้อง..."

พจนานุกรมมรดกล้านนา ตัวอย่างใต้คำ ไธ้

แปลเป็นไทยกลางได้ว่า นางมัทรีผู้งามสง่า ร้องไห้ตามหาลูก แต่ก็ไม่เห็นลูกทั้งสอง ในประโยคนี้ แก่นไธ้ ใช้ชมพระนางมัทรี ส่วนคำอื่นที่ควรรู้คือ

• ศรี ระฯศี (คำเมืองอ่านว่า ศรี) พจนานุกรมบอกว่าแปลว่า ความงาม ความเจริญ มิ่งขวัญ และใช้นำหน้าคำเป็นการยกย่อง
• ผ่อ ผํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ผ่อ) แปลว่า ดู มอง
• หัน หันฯ (คำเมืองอ่านว่า หัน) แปลว่า เห็น และ บ่ บ (คำเมืองอ่านว่า บ่) เป็นคำปฏิเสธ จึงได้ บ่หัน แปลว่า ไม่เห็น
• ปี้น้อง พี่น้อฯง (คำเมืองอ่านว่า ปี้น้อง) แปลว่า พี่กับน้อง เครือญาติ ในที่นี้หมายถึงลูกสองคนที่เป็นพี่น้องกัน

ต่อมาในตัวอย่างเดียวกัน พระเวสสันดรเห็นพระนางสลบไปก็คิดว่าสิ้นพระชนม์แล้ว จึงอุ้มพระนางไว้บนตัก พจนานุกรมคัดข้อความตอนนั้นว่า

"...มัทรีกูนี้นา ต๋ายแต๊ฤๅว่าไป่ต๋าย เป๋นสันได พระจอมไจ๋แก่นไธ้ ก็เอามือวางไว้เหนืออ๋กนางพระยาก็ยังดูอุ่น..."

พจนานุกรมมรดกล้านนา ตัวอย่างใต้คำ ไธ้

คราวนี้ แก่นไธ้ ใช้กับ พระเวสสันดร เอง ("พระจอมไจ๋แก่นไธ้" คือพระจอมใจผู้สง่างาม) คำเดียวกันจึงใช้ชมได้ทั้งพระนางและพระสวามี

คำใกล้เคียงที่พจนานุกรมมี

ถ้าอยากเก็บคำเมืองที่ชมความสูงศักดิ์หรือความงามเพิ่ม ลองดูคำเหล่านี้ที่อยู่ในพจนานุกรมเดียวกัน

ฟัง ไธ้ ในงานตั้งธรรมหลวง

พจนานุกรมบอกว่า ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง คือ "ประเพณีเทศน์มหาชาติ (มหาเวสสันดรชาดก)" และกัณฑ์มัทรีที่เป็นที่มาของตัวอย่างข้างบนเป็นกัณฑ์ที่ ๙ ของมหาเวสสันดรชาดก ถ้าอยากรู้ว่างานตั้งธรรมหลวงมี ๑๓ กัณฑ์อะไรบ้าง เทศน์ด้วยทำนองแบบไหน และวัดแต่งเป็นป่าหิมพานต์อย่างไร อ่านต่อได้ที่บทความ ตั้งธรรมหลวง

สรุป

• ไธ้ ไธ้ เป็นคำนาม แปลว่า ผู้มีศักดิ์สูง (ท่านไธ้ เจ้าไธ้ ก็ว่า) และเป็นคำวิเศษณ์ แปลว่า สง่างาม น่ารัก ยิ่งใหญ่ (แก่นไธ้ ก็ว่า)
• ตัวอย่างในพจนานุกรมมาจากมหาชาติภาคพายัพ ฉบับสร้อยสังกร กัณฑ์มัทรี ใช้ชมทั้งพระนางมัทรีและพระเวสสันดร
• ตัวอย่างอื่นในพจนานุกรมสะกดเป็น ไท้ เป็นข้อสังเกตว่าอาจเป็นคำเดียวกัน
• เป็นคำสำหรับอ่านและฟังวรรณกรรม เหมาะจะสังเกตในงานตั้งธรรมหลวง

อ่านความหมายฉบับเต็มได้ที่ ไธ้ ในพจนานุกรมมรดกล้านนา หรืออ่านเรื่องเทศน์มหาชาติ ๑๓ กัณฑ์ต่อได้ที่บทความ ตั้งธรรมหลวง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ไธ้ · ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง · พระเวสสันดร · ศรี · ปี้น้อง
• ภาพ: ภาพเขียนไทยจากกัณฑ์มัทรี ฉากในกัณฑ์มัทรี (Vessantara Jataka, Chapter 9 (Maddi)) ในคอลเลกชันของ The Walters Art Museum ผ่าน Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ)