พยัญชนะล้านนา วรรคฏะ ตะ ปะ: อ่านตั๋วเมืองให้ครบ ๑๘ ตัว

พยัญชนะล้านนา ที่เรียงตามแบบบาลีเป็น วรรค มีอีกสามวรรคที่รออยู่หลังวรรคกะและวรรคจะ คือ วรรคฏะ (ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ตัวจากเสียงบาลี) วรรคตะ (ต ถ ท ธ น) และ วรรคปะ (บ ผ พ ภ ม) บทนี้พาอ่านให้ครบทุกตัว รวม ๑๘ ตัว (ตัวหลัก ๑๕ + ตัวเพิ่ม ๓) ทีละตัว ดูรูปตั๋วเมือง คำอ่านแบบคำเมือง ชั้นอักษร เสียง อักษรไทยที่เทียบ ตัวเชิง และคำตัวอย่างจากพจนานุกรม เป็นบทที่ ๓ ของคอร์ส เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ ต่อจากบท พยัญชนะวรรคกะและวรรคจะ (ถ้ายังไม่ได้อ่านบท ตั๋วเมืองคืออะไร ลองเริ่มจากบทนั้นก่อน)

แผนผังสามวรรค

ตารางอักขระธัมม์ล้านนาของ นายพิชัย แสงบุญ (ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่) วางวรรคฏะ วรรคตะ และวรรคปะ ต่อจากวรรคกะและวรรคจะ ตัวหลักของแต่ละวรรคอยู่ในช่องที่ ๑ ถึง ๕ แถวละ ๕ ตัว และตัวที่ ๕ เป็นเสียงขึ้นจมูก รูปด้านบนของแต่ละช่องคือตั๋วเมือง ตัวด้านล่างคืออักษรไทยที่เทียบ

ตัวเพิ่มของล้านนา ๓ ตัว ที่ตารางศูนย์ฯ ใส่ไว้ในช่อง "เพิ่มเติม" ของแถววรรคปะ:

อักษรสูง กลาง ต่ำ และคู่เสียง

บทก่อนมีอักษร ๒ ชั้น คือสูงกับต่ำ ในสามวรรคนี้มี อักษรกลาง เพิ่มเข้ามาด้วย พจนานุกรมบอกว่า ด (ด๋ะ) และ บ (บ๋ะ) เป็นอักษรกลาง และเป็น "พยัญชนะ ๒ เสียง" ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวสะกด ส่วนตัวอื่นในสามวรรคเป็นอักษรสูงหรืออักษรต่ำตามที่พจนานุกรมบอกไว้ในแต่ละตัว

จับคู่เสียงสูง-ต่ำได้ดังนี้ ตามพจนานุกรมและชื่อใน Unicode: ต กับ ท · ถ กับ ธ · ป กับ พ · ผ กับ ภ · ฝ กับ ฟ · ฐ กับ ฒ ส่วนตัวขึ้นจมูก น และ ม ใช้ ห นำ เป็นคู่เสียงสูง คือ หน และ หม (ตามตารางศูนย์ฯ) ตัว ฏ ด ณ ไม่มีคู่ในตารางของศูนย์ฯ ส่วน ห นำ มีบทของตัวเอง

วรรคฏะ: ฏ ฐ ด ฒ ณ

วรรคฏะพบในคำบาลีสันสกฤต ในพจนานุกรมมีเพียงตัว ด (ด๋ะ) ที่มีรายการของตัวเอง ส่วน ฏ ฐ ฒ ณ ไม่มีรายการ จึงบอกชั้นอักษรจากชื่อใน Unicode เมื่อมี และเว้นคำอ่านเมื่อพจนานุกรมไม่บอก

ฏ · ตัวแรกของวรรคฏะ

ตัวแรกของวรรคฏะ ใช้ในคำบาลีสันสกฤต พบในพจนานุกรมในคำอย่าง กฎ และ พระบฏ (ชื่อใน Unicode คือ RATA)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: กฎ (คำเมืองอ่านว่า ก๋ฏ) ข้อกำหนด ข้อบังคับ ที่ตราไว้

ฐ · อักษรสูงของวรรคฏะ

ใช้ในคำบาลีสันสกฤต เช่น ผ้ากฐิน และ ถ๋ะปะนา (บาลี ฐปนา) ที่พจนานุกรมอ่านตัว ฐ เป็นเสียง ถ๋ะ

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ผ้ากฐิน (คำเมืองอ่านว่า ผ้ากฐิน) ผ้าไตรจีวรที่ถวายพระหลังออกพรรษา

ด · ฑ ฎ ด ใช้ตัวเดียวกัน

ตัวเดียวนี้ใช้แทน ด ฎ ฑ ของอักษรไทย (ตารางศูนย์ฯ ใส่ ฑ ฎ ด ไว้ในช่องเดียวกัน) ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวสะกดแม่กด

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ดำ (คำเมืองอ่านว่า ดำ) มุดลงน้ำ สีดำ มืด

ฒ · อักษรต่ำของวรรคฏะ

ใช้ในคำบาลีสันสกฤต เช่น วัฒนธรรม ที่พจนานุกรมสะกดว่า วัฑฒะนะธรรม

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: วัฒนธรรม (คำเมืองอ่านว่า วัฑฒะนะธรรม) สิ่งที่ทำความเจริญงอกงามให้หมู่คณะ วิถีชีวิตของหมู่คณะ

ณ · ตัวขึ้นจมูกท้ายวรรคฏะ

ตัวนาสิกท้ายวรรคฏะ ใช้ในคำบาลีสันสกฤต เช่น คณะ (ชื่อใน Unicode คือ RANA)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: คณะ (คำเมืองอ่านว่า ก๊ะนะ) พวก หมู่ เหล่า

วรรคตะ: ต ถ ท ธ น

วรรคตะทั้ง ๕ ตัวมีรายการในพจนานุกรมครบ จึงมีทั้งชั้นอักษรและคำอ่านตามพจนานุกรม

ต · ต๋ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวสะกดในแม่กด และเป็นตัวตามในภาษาบาลี สันสกฤต (ตามพจนานุกรม)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ตู (คำเมืองอ่านว่า ตู๋) เรา (สรรพนามบุรุษที่ ๑)

ถ · ถ๋ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวสะกดในแม่กด และเป็นตัวตามในภาษาบาลี สันสกฤต Unicode จับคู่กับ ธ (HIGH THA กับ LOW THA)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ไถ่ (คำเมืองอ่านว่า ไถ่) ชำระหนี้เอาของที่จำนำคืน ถาม พูดคุย

ท · ต๊ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้นในภาษาล้านนา และเป็นตัวสะกดกับตัวตามในภาษาบาลี สันสกฤต (ตามพจนานุกรม) เป็นคู่เสียงต่ำของ ต

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ไท (คำเมืองอ่านว่า ไต) ไทใหญ่ คนไต

ธ · ธะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวตาม ไม่ใช้เป็นตัวสะกด ไม่ใช้ในภาษาล้านนาโดยตรง แต่ใช้ในคำจากบาลี สันสกฤต และคำที่ยืมมา

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ธุง (คำเมืองอ่านว่า ธุง) ซุง ท่อนซุง

น · นะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตัวสะกด และตัวตามในแม่กน เมื่อเป็นตัวสะกดใช้หางนะ (น ตามด้วยปุ่ม ฯ) แทน น มี ห นำ เป็นคู่เสียงสูง คือ หน

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: นา (คำเมืองอ่านว่า นา) พื้นที่ราบทำเป็นแปลงปลูกข้าว

วรรคปะ: บ ผ พ ภ ม และตัวเพิ่ม ป ฝ ฟ

วรรคปะในตารางศูนย์ฯ มีตัวหลัก ๕ ตัว คือ บ ผ พ ภ ม และตัวเพิ่ม ๓ ตัว คือ ป ฝ ฟ

บ · บ๋ะ

พจนานุกรมบอกว่า บ เป็นพยัญชนะ ๒ เสียง ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวสะกดแม่กบ ส่วนรูปที่ใช้แทน ป ทำหน้าที่เป็นพยัญชนะต้นเท่านั้น

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: บา (คำเมืองอ่านว่า บา) ครู อาจารย์ ผู้ใหญ่ ชายหนุ่ม

ผ · ผ๋ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น พจนานุกรมบอกว่ามักเขียน ระฯบ แทน ผ เพราะ บ ที่มีระวงนำอ่านเป็นตัวถัดไปในวรรค

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ผี (คำเมืองอ่านว่า ผี) สิ่งลึกลับที่มองไม่เห็นตัว ศพ คนตาย

พ · ป๊ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตัวสะกด และตัวตามในแม่กบ ในคำบาลี สันสกฤต เป็นคู่เสียงต่ำของ ป (ป๋ะ) ถ้ามีระวงกำกับอ่านเป็น พะ

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: แพะ (คำเมืองอ่านว่า แป๊ะ) สัตว์เคี้ยวเอื้องกีบคู่ ตัวผู้มีเครา

ภ · ภะ

พจนานุกรมบอกว่าในภาษาล้านนา ภ ไม่ใช้เป็นพยัญชนะต้น พ ที่มีระวงนำหน้าจึงอ่านเป็น ภะ ใช้ในคำบาลี สันสกฤต

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ภู่ (คำเมืองอ่านว่า ภู่) แมลงคล้ายผึ้ง ขนเป็นแฉก สร้างรังในเนื้อไม้

ม · มะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตัวสะกด และตัวตามในแม่กม ผันได้ ๓ ระดับเสียง อีก ๓ ระดับใช้ ห นำ (หม) พจนานุกรมสรุปว่ารวมกันครบ ๖ ระดับ

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ม้า (คำเมืองอ่านว่า ม้า) สัตว์กีบเดี่ยวตัวสูงใหญ่ ใช้ขี่และเทียมรถ

ป · ป๋ะ ตัวเพิ่ม

ใช้ในคำบาลีสันสกฤต เป็นตัวต้น ตัวสะกด และตัวตาม จับคู่กับ พ (ป๊ะ) เพื่อผันให้ครบ ๖ เสียง ตารางศูนย์ฯ ใส่ไว้ในช่องเพิ่มเติม

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ประเพณี (คำเมืองอ่านว่า ป๋าเวณี) สิ่งที่ชาวเมืองปฏิบัติกันมาเป็นประจำทุกปี

ฝ · ฝ๋ะ ตัวเพิ่ม

ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตารางศูนย์ฯ ใส่ไว้ในช่องเพิ่มเติม

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ฝ้า (คำเมืองอ่านว่า ฝ้า) เมฆ ก้อนเมฆ

ฟ · ฟะ ตัวเพิ่ม

ใช้เป็นพยัญชนะต้น และตัวสะกดแม่กบ ในคำจากภาษาต่างประเทศบางคำ เช่น ค้อฟฟี่ (coffee) ตารางศูนย์ฯ ใส่ไว้ในช่องเพิ่มเติม

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ฟู (คำเมืองอ่านว่า ฟู) พองขึ้น ลอย

ตัวเชิง: รูปห้อยของแต่ละตัว

ตัวเชิงคือรูปย่อที่ห้อยใต้ตัวหน้า ใช้เป็นตัวสะกดหรือตัวตาม พิมพ์ด้วยฟอนต์ LN TILOK โดยกดปุ่ม ฯ ตามหลังพยัญชนะ (ดูวิธีพิมพ์ด้วยฟอนต์ LN TILOK) คู่มือของศูนย์ฯ หน้า ๔ บอกว่าตัวเชิงบางตัวมีอีกรูปหนึ่งเมื่อกด ฯ ซ้ำเป็นครั้งที่สอง ตารางด้านล่างแสดงตัวเชิงของแต่ละตัวที่พบในคำของพจนานุกรม พร้อมคำที่ใช้ตัวเชิงนั้น สามตัว ฒ บ ผ ในคำที่ยกมาพจนานุกรมสะกดด้วย ฯ สองครั้ง จึงแสดงเป็นสองครั้ง

ไม่พบคำที่ใช้ตัวเชิงของ ฝ และ ฟ ในพจนานุกรม จึงไม่แสดงรูปตัวเชิงของสองตัวนี้ ส่วน ฑ ในคำ มณฑก พจนานุกรมใช้รหัสตัว ฑ ซึ่งฟอนต์วาดเป็นรูปเดียวกับ ด

ฝึกอ่านตัวอักษร ๑๘ ตัว

อ่านครบแล้ว ลองฝึกด้วยวิดเจ็ตด้านล่าง แท็บ "ดูตัวอักษร" ใช้เปิดดูรายละเอียดอีกรอบ ส่วนอีกสองแท็บเป็นเกมทาย ๑๐ ข้อ ทายว่าตัวล้านนาตรงกับตัวไทยตัวไหน และเลือกตัวล้านนาจากตัวไทยกับคำอ่าน

สรุป

• บทนี้ครบสามวรรคถัดมา คือ วรรคฏะ วรรคตะ และวรรคปะ รวม ๑๘ ตัว (ตัวหลัก ๑๕ + ตัวเพิ่ม ๓) ตรงกับ U+1A2D ถึง U+1A3E ใน Unicode
• ในสามวรรคนี้มี อักษรกลาง เพิ่ม คือ ด และ บ ซึ่งพจนานุกรมเรียกว่าพยัญชนะ ๒ เสียง ส่วนตัวอื่นเป็นอักษรสูงหรือต่ำ
• คำเมืองอ่านต่างจากไทยกลาง ท อ่านเป็น ต๊ะ พ อ่านเป็น ป๊ะ และ ณ อ่านเป็น น
• ตัวเดียวคือ ด ใช้แทน ฑ ฎ ด ของอักษรไทย
• ตัวเชิงพิมพ์ด้วยปุ่ม ฯ ส่วน ฝ และ ฟ ยังไม่พบตัวเชิงในพจนานุกรม
• ตัว ฏ ฐ ฒ ณ ไม่มีรายการในพจนานุกรม จึงตรวจรูปจากตารางของศูนย์ฯ และ Unicode

บทต่อไปคือ พยัญชนะอวรรคและอักษรเพิ่มของล้านนา ย้อนอ่านบทก่อนได้ที่ พยัญชนะวรรคกะและวรรคจะ ดูแผนที่บทเรียนทั้งหมดที่ เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ และค้นทุกคำได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ด๋ะ · ต๋ะ · ถ๋ะ · ต๊ะ · ธะ · นะ · บ๋ะ · ป๋ะ · ผ๋ะ · ฝ๋ะ · ป๊ะ · ภะ · ฟะ · มะ
• พิชัย แสงบุญ. (๒๕๕๒). วิธีการพิมพ์อักขระธัมม์ล้านนา (ตัวเมือง) ที่ง่าย สะดวก และสวยงาม ด้วยฟอนต์ LN TILOK version 6.00 (หน้า ๔ การใช้ Extra และหน้า ๖ ตารางอักขระธัมม์ล้านนา). ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• The Unicode Consortium. Tai Tham, U+1A20 to U+1AAF (code chart and names list). ใช้ชื่ออักษร RATA ถึง MA และชั้นอักษร (ภาษาอังกฤษ)