พยัญชนะล้านนา อวรรคและอักษรเพิ่ม: อ่านตั๋วเมืองให้ครบ

นอกจากห้าวรรคแรก ตั๋วเมืองยังมีพยัญชนะกลุ่มหนึ่งที่ไม่อยู่ในวรรคใด เรียกว่า อวรรค ได้แก่ ย ร ล ว ส ห ฬ อ บทนี้พาอ่านให้ครบทุกตัวของกลุ่มนี้ พร้อมตัวเพิ่มของล้านนา ศ ษ ฮ ฤ ฦ รวม ๑๓ ตัว และรูปพิเศษที่เขียนเป็นตัวเดียวอีก ๖ รูป (อย แล นา สส ญญ และระวง) ดูรูปตั๋วเมือง คำอ่านแบบคำเมือง ชั้นอักษร เสียง อักษรไทยที่เทียบ ตัวเชิง และคำตัวอย่างจากพจนานุกรม เป็นบทที่ ๔ ของคอร์ส เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ ต่อจากบท พยัญชนะวรรคฏะ ตะ ปะ (ย้อนไปอ่านบท พยัญชนะวรรคกะและวรรคจะ และ ตั๋วเมืองคืออะไร ได้)

แผนผังอวรรคและตัวเพิ่ม

ตารางอักขระธัมม์ล้านนาของ นายพิชัย แสงบุญ (ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่) วางกลุ่มอวรรคไว้ใต้ห้าวรรคแรก ตัวหลัก ๘ ตัวอยู่ในสองแถว ส่วนตัวเพิ่มอยู่ในช่อง "เพิ่มเติม" รูปด้านบนของแต่ละช่องคือตั๋วเมือง ตัวด้านล่างคืออักษรไทยที่เทียบ

ตัวเพิ่มของล้านนา ๕ ตัว ที่ตารางศูนย์ฯ ใส่ไว้ในช่อง "เพิ่มเติม":

อักษรสูง กลาง ต่ำ ในกลุ่มอวรรค

ตามพจนานุกรม ย ร ล ว ฬ ฮ เป็นอักษรต่ำ ส ห ศ ษ เป็นอักษรสูง และ อ เป็นอักษรกลาง (เป็นพยัญชนะ ๒ เสียง) ส่วน ฤ ฦ พจนานุกรมไม่มีรายการ จึงไม่ระบุชั้น

ตัวต่ำเดี่ยว ๖ ตัวคือ ง น ม ย ล ว ใช้ ห นำ เป็นคู่เสียงสูง ตามที่พจนานุกรมอธิบายไว้ในตัว ห ในกลุ่มอวรรคจึงมี หย หล หว (ตารางศูนย์ฯ เขียนไว้ในช่องคู่เสียง) ส่วน ห นำ มีบทของตัวเอง

อวรรค: ย ร ล ว ส ห ฬ อ

ย · ยะ ตัวขึ้นจมูก

พจนานุกรมบอกว่า ย กับ ญ ในคำเมืองเมื่อเป็นพยัญชนะต้นออกเสียงขึ้นจมูก เช่น นกยาง แม่ญิง ส่วนเสียง ย ที่ไม่ขึ้นจมูกใช้ตัว อย (ดูด้านล่าง)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ยุง (คำเมืองอ่านว่า ยุง) แมลงขนาดเล็กที่กัดดูดเลือด

ร · ระหน้อย

พจนานุกรมเรียกรูปนี้ว่า ระหน้อย ใช้เป็นพยัญชนะต้น และตัวสะกดแม่กน แทนตัว น เมื่ออยู่ด้านขวาของพยัญชนะต้น เช่น ขุน เขียนด้วย ร

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: รุม (คำเมืองอ่านว่า ฮุม) อาการที่คนหลายคนรวมกันเข้ามาทำ

ล · ระหลวง

พจนานุกรมเรียกรูปนี้ว่า ระหลวง ใช้เป็นพยัญชนะต้นและตัวกล้ำ โดยปกติใช้ ล เต็มตัว ส่วนตัวสะกดแม่กนใช้หางละ

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ลา (คำเมืองอ่านว่า ลา) สัตว์คล้ายม้าตัวเล็ก หูยาว ละ ทิ้ง ขอลา

ว · วะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตัวตาม ตัวสะกด และอักษรควบ ไม่ว่าอยู่ตำแหน่งใดก็ใช้ตัวเต็ม ไม่มีเชิงหรือหาง

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: วี (คำเมืองอ่านว่า วี) พัด ดาวลูกไก่

ส · ส๋ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น ตัวสะกด และตัวตามในภาษาบาลี สันสกฤต (ตามพจนานุกรม)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: สา (คำเมืองอ่านว่า สา) กระดาษสา ต้นสา

ห · ห๋ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น และใช้นำอักษรต่ำ ง น ม ย ล ว ให้มีเสียงสูง (หง หน หม หย หล หว) โดยไม่ออกเสียง ห มีบทของตัวเอง

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: หา (คำเมืองอ่านว่า หา) ค้น สืบ แสวงหา

ฬ · ฬะ ตัวบาลี

พจนานุกรมบอกว่าใช้ในคำจากบาลี เช่น กีฬา ปัจจุบันหลายคำเปลี่ยนเป็น ล แล้ว ยังใช้เป็นตัวสะกดแม่กน เช่น ทมิฬ ปลาวาฬ

ตัวนี้ยังไม่มีคำตัวอย่างในพจนานุกรม เราจึงไม่ยกคำขึ้นมาเอง เมื่อพจนานุกรมมีคำที่ใช้ตัวนี้ จะนำมาเพิ่มในบทเรียน

อ · อ๋ะ

ใช้เป็นพยัญชนะต้น และประสมกับเครื่องหมายอื่นเกิดเป็นสระต่าง ๆ ผันกับวรรณยุกต์ได้เพียงสองรูป แต่ผันเสียงได้ครบหกระดับ (ตามพจนานุกรม)

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: อี (คำเมืองอ่านว่า อี่) คำนำหน้าชื่อผู้หญิง

ตัวเพิ่ม: ศ ษ ฮ ฤ ฦ

ศ · ศ๋ะ ตัวเพิ่ม

ไม่พบใช้บ่อย ที่เก่าที่สุดที่พบคือจารึกวัดช้างค้ำ น่าน (พ.ศ. ๒๐๙๑) ใช้ในศัพท์สันสกฤต ส่วนใหญ่พบเป็นตัวสะกด

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ศพ (คำเมืองอ่านว่า ศ๋พ) คนตาย ร่างคนที่ตาย

ษ · ษ๋ะ ตัวเพิ่ม

พบครั้งแรกเป็นพยัญชนะต้นในจารึกวัดช้างค้ำ (พ.ศ. ๒๐๙๑) ใช้ในศัพท์สันสกฤต ที่พบมักเป็นพยางค์ที่สองของคำ และมีน้อย

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ภาษา (คำเมืองอ่านว่า ภาษา) เสียงหรือถ้อยคำที่ใช้พูดจากัน

ฮ · ฮะ ตัวเพิ่ม

พจนานุกรมอ้างว่าพบเก่าที่สุดใน พ.ศ. ๒๑๓๕ และสันนิษฐานว่าสร้างเพื่อให้ออกเสียง /h/ โดยตรง พจนานุกรมนี้ใช้ ร อ่านเป็น ฮ ในคำล้านนา และใช้ ฮ กับคำยืมหรือคำเลียนเสียง

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ฮอด (คำเมืองอ่านว่า ฮอด) ชื่ออำเภอฮอด เชียงใหม่

ฤ · ตัวเพิ่ม

พจนานุกรมบันทึกว่าพบ ฤ ฦ ร่วมกับ ศ ษ ในจารึกวัดช้างค้ำ (พ.ศ. ๒๐๙๑) ใช้ในศัพท์สันสกฤต ตารางศูนย์ฯ ใส่ไว้ในช่องเพิ่มเติม

คำตัวอย่างในพจนานุกรม: ฤกษ์ (คำเมืองอ่านว่า ลืกษ์) เวลาที่เหมาะแก่การมงคล

ฦ · ตัวเพิ่ม

พจนานุกรมบันทึกว่าพบ ฤ ฦ ร่วมกับ ศ ษ ในจารึกวัดช้างค้ำ (พ.ศ. ๒๐๙๑) ใช้ในศัพท์สันสกฤต ไม่มีคำในพจนานุกรมที่ใช้ตัวนี้

ตัวนี้ยังไม่มีคำตัวอย่างในพจนานุกรม เราจึงไม่ยกคำขึ้นมาเอง เมื่อพจนานุกรมมีคำที่ใช้ตัวนี้ จะนำมาเพิ่มในบทเรียน

ระหน้อย กับ ระหลวง

พจนานุกรมเรียกตัว ร ว่า ระหน้อย และเรียกตัว ล ว่า ระหลวง ในตัวอักษรสองตัวนี้ ร เป็นตัวต้นหรือตัวสะกดแม่กนที่แทน น เมื่ออยู่ด้านขวาของพยัญชนะต้น เช่น คำว่า ขุน เขียนด้วย ร เป็นตัวสะกด ส่วน ล ปกติใช้ตัวเต็มเป็นตัวต้นและตัวกล้ำ และใช้หางละเมื่อเป็นตัวสะกด เรื่องระวง ระหน้อย ระหลวงในฐานะคำควบกล้ำจะอยู่ในบทถัดไปของคอร์ส

ขุน (คำเมืองอ่านว่า ขุน) บรรดาศักดิ์ข้าราชการโบราณรองจากหลวง

รูปพิเศษที่เขียนเป็นตัวเดียว

แถว "พิเศษ" ของตารางศูนย์ฯ รวบรวมรูปที่ต้องกดปุ่ม ฯ เพื่อให้ฟอนต์วาดเป็นรูปเดียว ตารางนี้ให้รูป วิธีพิมพ์ และข้อมูลจากพจนานุกรม รูปที่มีคำอยู่ในพจนานุกรมใช้รหัสตรงกับพจนานุกรมทุกตัว ส่วน ญญ กับ ระวง และ สส เทียบรูปกับตารางของศูนย์ฯ

คำตัวอย่างของ อย ในพจนานุกรม: ยางหยืด (คำเมืองอ่านว่า ยฺางหยฺืด) ยางรัด ยางเส้นเล็ก ๆ ที่ยืดหดได้ ใช้รัดสิ่งของ พจนานุกรมใช้ อฺยฺ แทนตัวนี้เมื่อพิมพ์เป็นอักษรไทย

ตัวเชิง: รูปห้อยของแต่ละตัว

ตัวเชิงคือรูปย่อที่ห้อยใต้ตัวหน้า ใช้เป็นตัวสะกดหรือตัวตาม พิมพ์ด้วยฟอนต์ LN TILOK โดยกดปุ่ม ฯ ตามหลังพยัญชนะ (ดูวิธีพิมพ์ด้วยฟอนต์ LN TILOK) ตารางนี้แสดงตัวเชิงที่พบในคำของพจนานุกรม พร้อมคำที่ใช้ ส่วน ส และ ษ ในคำที่ยกมา พจนานุกรมสะกดด้วย ฯ สองครั้ง จึงแสดงเป็นสองครั้ง

ตัว ว ไม่มีตัวเชิง พจนานุกรมบอกว่าใช้ตัวเต็มเสมอ และไม่พบคำที่ใช้ตัวเชิงของ ฬ ฮ ฤ ฦ ในพจนานุกรม จึงไม่แสดงรูปตัวเชิงของสี่ตัวนี้

ฝึกอ่านตัวอักษร ๑๓ ตัว

อ่านครบแล้ว ลองฝึกด้วยวิดเจ็ตด้านล่าง แท็บ "ดูตัวอักษร" ใช้เปิดดูรายละเอียดอีกรอบ ส่วนอีกสองแท็บเป็นเกมทาย ๑๐ ข้อ ทายว่าตัวล้านนาตรงกับตัวไทยตัวไหน และเลือกตัวล้านนาจากตัวไทยกับคำอ่าน

สรุป

• บทนี้ครบกลุ่มอวรรค ย ร ล ว ส ห ฬ อ (ตัวหลัก ๘) กับตัวเพิ่ม ศ ษ ฮ ฤ ฦ (ตัวเพิ่ม ๕) รวม ๑๓ ตัว และรูปพิเศษ ๖ รูป
• ย ร ล ว ฬ ฮ เป็นอักษรต่ำ ส ห ศ ษ เป็นอักษรสูง อ เป็นอักษรกลาง ส่วน ฤ ฦ ไม่ระบุชั้น
• ร ในคำเมืองปกติอ่านเป็น ฮ ย ขึ้นจมูก ส่วนเสียง ย ที่ไม่ขึ้นจมูกใช้ อย ซึ่งมีเฉพาะในล้านนา
• พจนานุกรมเรียก ร ว่า ระหน้อย และ ล ว่า ระหลวง
• ว ไม่มีตัวเชิง ส่วนตัวอื่นพิมพ์ตัวเชิงด้วยปุ่ม ฯ
• ตัว ฤ ฦ ไม่มีรายการในพจนานุกรม จึงตรวจรูปจากตารางของศูนย์ฯ และ Unicode

บทต่อไปคืออักษรสูง กลาง ต่ำ ในตั๋วเมืองโดยละเอียด (เร็ว ๆ นี้) ย้อนอ่านบทก่อนได้ที่ พยัญชนะวรรคฏะ ตะ ปะ ดูแผนที่บทเรียนทั้งหมดที่ เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ และค้นทุกคำได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ยะ · ระหน้อย · ละ · วะ · ส๋ะ · ห๋ะ · ฬะ · อ๋ะ · ศ๋ะ · ษ๋ะ · ฮะ · อยะ
• พิชัย แสงบุญ. (๒๕๕๒). วิธีการพิมพ์อักขระธัมม์ล้านนา (ตัวเมือง) ที่ง่าย สะดวก และสวยงาม ด้วยฟอนต์ LN TILOK version 6.00 (หน้า ๔ การใช้ Extra และหน้า ๖ ตารางอักขระธัมม์ล้านนา). ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• The Unicode Consortium. Tai Tham, U+1A20 to U+1AAF (code chart and names list). ใช้ชื่ออักษร LOW YA ถึง LOW HA และชั้นอักษร (ภาษาอังกฤษ)
• Wikipedia. Tai Tham script (ภาษาอังกฤษ; ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นเรื่องการแบ่งกลุ่มอวรรค ๑๐ ตัว)