มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ไม้ค้ำหลายสิบต้นพันผ้าสีค้ำต้นโพธิ์ใหญ่ที่เวียงกุมกาม เชียงใหม่ ตามความเชื่อเรื่องการสืบชะตา

ภาพ: Photo Dharma from Sadao, Thailand / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)

สืบชะตา: พิธีต่ออายุคน บ้าน และเมืองของชาวล้านนา

สืบชะตา สืปฯชตา (คำเมืองอ่านว่า สืบจ๊ะต๋า) คือพิธีต่ออายุของชาวล้านนา พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าเป็นพิธี "เพื่อให้เกิดความเป็นสิริมงคล เป็นการต่ออายุให้ยืนยาว เกิดกำลังใจและความหวัง" ชาวล้านนาสืบชะตาได้ทั้งให้ คน ให้ หมู่บ้าน และให้ บ้านเมือง จึงเป็นพิธีที่พบได้ตั้งแต่งานวันเกิดในบ้าน ไปจนถึงงานใหญ่ระดับจังหวัด

สืปฯชตา
สืบจ๊ะต๋า
ก.สืบชะตา, สืบชาตา - พิธีกรรมที่ได้ยึดถือตามความเชื่อที่มีมาแต่โบราณของชาวล้านนากระทำเพื่อให้เกิดความเป็นสิริมงคล เป็นการต่ออายุให้ยืนยาว เกิดกำลังใจและความหวัง โดยการขออำนาจที่เหนือธรรมชาติช่วยขจัดปัดเป่าภยันตรายที่มี อยู่ให้หมดไป; สืบจาต๋า ก็ว่า
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ชะตาคืออะไร ทำไมต้อง "สืบ"

คำว่า ชะตา ชตา (คำเมืองอ่านว่า จ๊ะต๋า) ในพจนานุกรมมีสองความหมาย ความหมายแรกคือ สูติบัตร หรือหลักฐานบันทึกเวลา วัน เดือน ปีเกิด ที่นิยมจารลงใบลานแล้วม้วนเก็บไว้ ความหมายที่สองคือ ดวงชะตา ตำแหน่งดาวพระเคราะห์ในเวลาที่คนเกิด หรือในเวลาที่สร้างสิ่งสำคัญ เช่น บ้านเมือง

ส่วน สืบ สืปฯ พจนานุกรมให้ความหมายว่า ขยายออก ต่อเนื่องออกไป ติดต่อกันไป สืบชะตา จึงหมายถึงการต่อชะตาให้ยืดยาวต่อไป ไม่ให้ขาดตอน

ชตา
จ๊ะต๋า
น.สูติบัตร - หลักฐานบันทึก เวลา วัน เดือน ปี เกิด นิยมใช้เหล็กจารใบลานแล้วม้วนเก็บไว้ ว.ชะตา - รูปแบบราศีดาวพระเคราะห์เดินถึงราศีนั้นๆ ในเวลาเกิดของคน, เวลาสร้างสิ่งสำคัญ เช่นบ้านเมือง เป็นต้น ที่โหรคำนวณไว้ แบ่งเป็น ๑๒ ราศี เรียกว่า ดวงหรือ ดวงชะตา; จาต๋า ก็ว่า
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

คนโบราณเชื่อว่าชะตาบ่งบอกเหตุดีร้ายของชีวิต เมื่อชะตาไม่ดีก็มีหลายวิธีแก้ เช่น การส่งเคราะห์ การบูชานพเคราะห์ และการสืบชะตา (สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๗ อ้างใน CMU ACCL) พิธีสืบชะตามักทำคู่กับ ปัดเคราะห์ ปัดฯโระฯคอฯะห์ (คำเมืองอ่านว่า ปั๋ดเคาะ) คือการปัดสิ่งร้ายให้พ้นตัว พจนานุกรมบันทึกว่าเมื่อทำพร้อมกันจะเรียกว่า "สืบจ๊ะต๋าปั๋ดเคราะห์"

💡 เกร็ดความรู้
สืบชะตา กับ สะเดาะเคราะห์ ต่างกันอย่างไร พีรภัทร์ เกียรติภิญโญ (ฐานเศรษฐกิจ, ๒๕๖๘) อธิบายว่าสืบชะตาใช้เมื่อชะตา "ติดขัด" แต่ยังไม่ขาด เพื่อให้ชีวิตเดินต่อไปได้ ส่วนสะเดาะเคราะห์ใช้เมื่อเชื่อว่าชะตา "ขาด" แล้ว อย่างไรก็ดี พจนานุกรมมรดกล้านนา (คำว่าสืบชะตาคน) กล่าวถึงสองพิธีนี้คู่กันว่า เมื่อโหราจารย์ทักว่าชะตาขาด "ควรจะทำพิธีสะเดาะเคราะห์และสืบชะตาต่ออายุเสีย" ในทางปฏิบัติจึงมักทำควบคู่กัน

สืบชะตา ๓ แบบ: คน บ้าน และเมือง

แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่แบ่งพิธีสืบชะตาเป็น ๓ แบบ คือ สืบชะตาคน สืบชะตาบ้าน และสืบชะตาเมือง (แนวหน้า, ๒๕๖๘; ฐานเศรษฐกิจ, ๒๕๖๘) ส่วนงานวิจัยของพระครูกิตติพัฒนานุยุต (๒๕๖๑) แบ่งไว้เพียง ๒ แบบ คือ สืบชะตาคนกับสืบชะตาหมู่บ้าน ขณะที่พจนานุกรมมรดกล้านนาเก็บคำไว้มากกว่านั้นอีก

พิธี อักษรล้านนา จัดเมื่อไร (ตามพจนานุกรม)
สืบชะตาคน สืปฯชตาฅ฿นฯ โอกาสสำคัญ เช่น วันเกิด ได้รับยศตำแหน่ง ขึ้นบ้านใหม่ หรือเมื่อเจ็บป่วยและโหรทักว่าชะตาไม่ดี
สืบชะตาบ้าน สืปฯชตาบ้าฯนฯ เมื่อเกิดสิ่งอัปมงคลในหมู่บ้าน หรือจัดเป็นประจำทุกปี เพื่อความสุขของคนทั้งหมู่บ้าน
สืบชะตาเมือง สืปฯชตาเมิอฯง เพื่อให้บ้านเมืองเจริญรุ่งเรือง อุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหาร
สืบชะตาสายน้ำ สืปฯชตาสายฯนาฯ เพื่อปลุกจิตสำนึกให้ร่วมกันอนุรักษ์สายน้ำ

สิ่งอัปมงคลที่สืบชะตาบ้านมุ่งขจัดนั้น คำเมืองเรียกว่า ขึด ขึดฯ (คำเมืองอ่านว่า ขึ๋ด) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นอาถรรพณ์ที่ "ทำให้เกิดความเสื่อมถอยจากเดิมที่มีอยู่" เช่น เสื่อมอายุ เสื่อมยศ เสื่อมความสุข

ส่วนสืบชะตาเมืองนั้น หนังสือพิมพ์แนวหน้า (๒๕๖๘) อธิบายว่าแต่เดิมจัดเมื่อบ้านเมืองเดือดร้อน วุ่นวาย หรือเกิดศึกสงคราม ตามความเชื่อเรื่องอิทธิพลของดาวพระเคราะห์ เจ้านายผู้ปกครองจึงจัดพิธีเพื่อให้อายุของเมืองดำเนินต่อไป

เครื่องสืบชะตา: ไม้ค้ำ ขัว และกระบอก

สิ่งที่ทำให้พิธีนี้โดดเด่นคือ เครื่องสืบชะตา ซึ่งแต่ละชิ้นมีความหมายว่า "ค้ำ" "ต่อ" และ "เพิ่ม" ให้ชีวิต ข้อมูลส่วนนี้มาจากสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๗ ที่คลังความรู้ล้านนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (CMU ACCL) นำมาเผยแพร่

ไม้ค้ำ คำเมืองเรียกว่า ไม้ก๊ำ (ค้ำ คำฯ) คือ ไม้ง่าม ไม้แง่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้แง่ม) ที่ใช้ยันไม่ให้ทรุดหรือล้ม พจนานุกรมให้ความหมายอีกข้อว่า ค้ำจุน สนับสนุน ช่วยเหลือ ไม้ค้ำในพิธีจึงเปรียบเหมือนสิ่งที่ค้ำชีวิตไว้ไม่ให้ล้ม

คำฯ
ก๊ำ
น.เรียกไม้ง่ามที่ใช้ยันไว้ไม่ให้ทรุดไม่ให้ล้ม ไม่ให้เอน เป็นต้น ว่า ไม้ก๊ำ - ไม้ค้ำ เช่น ไม้ค้ำต้นไม้ ก๑.ยันไว้ไม่ให้ทรุดลง ไม่ให้เข้ามา ไม่ให้ล้ม ไม่ให้เอน เป็นต้น ก๒.ค้ำจุน,สนับสนุน,อุดหนุน,ช่วยเหลือ
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
เครื่องสืบชะตา คืออะไร
ไม้ค้ำ ไม้ง่าม แนวหน้า (๒๕๖๘) ระบุว่าใช้ไม้ค้ำยาวเท่าตัว ๓ ท่อน และไม้ค้ำเล็กยาว ๑ ศอก จำนวนเท่าอายุหรือมากกว่า แต่ไม่เกิน ๑๐๘ อัน
สะพาน หรือ ขัว ข฿วฯ ไม้ไผ่บง ๒ ท่อน เจาะสลักให้ติดกันเป็นสะพานคู่
กระบอกน้ำ กระบอกทราย กระบอกไม้ไผ่ ท่อนหนึ่งใส่น้ำกับทราย อีกท่อนใส่ข้าวเปลือกกับข้าวสาร ปิดปากด้วยใบตองแห้ง
ลวดเงิน ลวดทอง เชือกฝ้าย ๖ สาย ผูกหอยเบี้ย หมากพลู ข้าวตอก เงิน ทอง และกล้วยอ้อย
เทียนและตุงค่าฅิง เทียนขี้ผึ้ง และตุงกระดาษ
ธงสามเหลี่ยม จำนวนเท่าอายุของเจ้าชะตา ปักกับก้านกล้วย
ตาแหลว ตาแหลฯวฯ เครื่องจักสานรูปตาหกเหลี่ยม

ของเล็ก ๆ อีกหลายอย่างก็มีคำเมืองเฉพาะ เช่น ข้าวเปลือก เขั้าเปิลฯอฯก (คำเมืองอ่านว่า เข้าเปือก) หอยเบี้ย หอฯยฯเบ้ยฯ และ บายศรี บาฯยฯระฯสี (คำเมืองอ่านว่า บายสะหลี) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "เครื่องเชิญขวัญและรับขวัญต่างๆ ทำด้วยใบตองพับนำมาต่อกันเป็นชั้นๆ"

ตาแหลว (คำเมืองอ่านว่า ต๋าแหลว) พจนานุกรมบันทึกว่าใช้ประกอบพิธีสืบชะตา "เพราะเชื่อว่าต๋าแหลวจะช่วยดูแลป้องกันผี หรือสิ่งชั่วร้ายต่างๆ" และมองเห็นได้กว้างไกล "ดังตาของเหยี่ยว"

ยาวเท่าตัว: "ค่าฅิง"

ไม้ค้ำ สะพาน กระบอก เทียน และตุง ต้อง ยาวเท่าความสูงของเจ้าชะตา คนล้านนาเรียกว่า ค่าฅิง ค่าฯฅิงฯ (คำเมืองอ่านว่า ก้าคิง) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ขนาดเท่ากับต้นแบบ" ส่วนคำว่า ฅิง ในพจนานุกรมหมายถึง "ตัวตน, ร่างกาย" เครื่องสืบชะตาจึงทำขึ้นให้เท่าตัวคน เหมือนเป็นตัวแทนชีวิตของผู้นั้น

⚠️ ข้อควรระวัง
คำว่า ฅิง ยังเป็นสรรพนามบุรุษที่ ๒ (แปลว่า มึง) พจนานุกรมเตือนว่าใช้กับเพื่อนสนิทเท่านั้น หากใช้กับผู้อาวุโสถือว่าหยาบ ไม่เคารพ ควรใช้คำนี้เฉพาะในความหมายว่า "ร่างกาย" อย่างในคำว่า ค่าฅิง

ซุ้มไม้ค้ำและสายสิญจน์

ในพิธีสืบชะตาคน พีรภัทร์ เกียรติภิญโญ (๒๕๖๘) เล่าว่าจะนำไม้ค้ำมามัดเป็น ซุ้มทรงสามเหลี่ยม ให้ผู้รับพิธีนั่งข้างใน แล้วโยง สายสิญจน์ สายฯสิญจฯน์ (คำเมืองอ่านว่า สายสิน) จากยอดซุ้มมาคล้องศีรษะระหว่างที่พระสงฆ์สวด

เมื่อเสร็จพิธี ชาวบ้านจะนำหน่อกล้วย หน่ออ้อย และกล้ามะพร้าวไปปลูก นำทรายไปเกลี่ยในวัด และนำขัวไปพาดทางที่เป็นโคลน ข้อมูลจาก CMU ACCL ระบุว่าแต่ละครอบครัวเตรียม น้ำส้มป่อย (ส้มป่อย ส฿มฯป่อฯยฯ) กับทรายมาร่วมพิธี แล้วนำกลับไปโปรยที่บ้าน

💡 เกร็ดความรู้
คนล้านนายังนำไม้ง่ามไปค้ำต้นโพธิ์ในเทศกาลสงกรานต์ เรียกว่า ไม้ค้ำสรี ไม้คําฯระฯสี (คำเมืองอ่านว่า ไม้ก๊ำสะหลี) พจนานุกรมบันทึกว่า "ถือว่าเป็นการสืบชะตาราศี" ภาพบนสุดของบทความนี้คือไม้ค้ำสรีที่เวียงกุมกาม

ขั้นตอนของพิธีสืบชะตา

ผู้นำพิธีฝ่ายฆราวาสคือ ปู่จารย์ ปู่จาร์ยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปู่จ๋ารย์ หรือ ปู่อาจ๋าน) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ผู้นำรับผิดชอบทางศาสนพิธีทั้งหมด" พีรภัทร์ เกียรติภิญโญ (๒๕๖๘) ลำดับขั้นตอนของพิธีไว้ดังนี้

  1. แต่งดา: จัดเตรียมเครื่องพิธีทั้งหมด
  2. ขอขมา: ปู่จารย์นำกล่าวขอขมาต่อสิ่งที่อาจล่วงเกิน
  3. ป่าวเทวดา: อัญเชิญเทวดามาเป็นสักขีพยานและร่วมอนุโมทนา
  4. ตั้งปณิธาน: ยอคุณพระรัตนตรัย แล้วผู้ร่วมพิธีตั้งความปรารถนา
  5. พระสงฆ์สวด: พระสงฆ์ให้ศีล แล้วสวดพระปริตร
  6. เวนทาน: ปู่จารย์กล่าวถวายทานแด่พระสงฆ์ คำเมืองเรียกว่า เวนตาน เวนฯทาฯนฯ
  7. แผ่บุญและกรวดน้ำ: อุทิศส่วนกุศลแก่เทวดา บรรพบุรุษ และสรรพสัตว์

ข้อมูลจาก CMU ACCL ระบุว่าการสืบชะตาต้องนิมนต์พระสงฆ์ อย่างน้อย ๙ รูป และถ้าเป็นสืบชะตาบ้านที่สวดพร้อมกันหลายจุดในหมู่บ้าน จะใช้พระสงฆ์ถึง ๔๕ รูป

บทสวดสืบชะตา: มุมมองนักวิชาการ
  • เชิดชาติ หิรัญโร (๒๕๕๗) ศึกษาบทสวดในพิธีสืบชะตาล้านนา และพบว่ามี ๓ กลุ่ม คือ คาถา (ช่วงต้นคล้ายคาถาในพิธีพุทธทั่วไป คาถาเฉพาะล้านนาอยู่ท้าย) พระสูตรหรือพระปริตร (ช่วงกลาง เพื่อคุ้มครองป้องกันภัย) และ ธัมม์พื้นเมืองล้านนา ที่นิยมเทศน์หลังสวด เพื่อเสริมความเชื่อเรื่องการต่ออายุ ทั้งหมดนี้ช่วยตอบความต้องการทางใจของผู้คนในยามวิกฤตของชีวิต
  • พระครูกิตติพัฒนานุยุต (๒๕๖๑) สรุปว่าพิธีสืบชะตาได้รับอิทธิพลจาก ธรรมเนียมพราหมณ์ แล้วผสานเข้ากับพิธีกรรมทางพุทธศาสนาอย่างกลมกลืน

สืบชะตาเมืองเชียงใหม่

เชียงใหม่ยังคงจัดพิธีสืบชะตาเมืองเป็นงานใหญ่ ในปี ๒๕๖๙ ซึ่งเป็นวาระฉลองเมืองเชียงใหม่ ๗๓๐ ปี (พญามังรายสร้างเมืองเมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๘–๑๘๓๙) จังหวัดเชียงใหม่จัดพิธีพร้อมกัน ๑๐ จุด ทั่วเมือง (ไทยโพสต์, ๒๕๖๙)

  • กลางเวียง ที่ลานอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ และ สะดือเมือง สดืเมิอฯง ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าคือ "หลักเมือง, ใจกลางเมือง"
  • ประตูเมือง ๕ แห่ง: ท่าแพ เชียงใหม่ แสนปุง สวนดอก และช้างเผือก
  • แจ่ง แจ่งฯ (มุมเมือง) ๔ แห่ง: แจ่งกู่เฮือง แจ่งหัวลิน แจ่งศรีภูมิ และแจ่งก๊ะต๋ำ
ประตูท่าแพและกำแพงเมืองเชียงใหม่
ประตูท่าแพ หนึ่งในประตูเมือง ๕ แห่งที่จัดพิธีสืบชะตาเมืองเชียงใหม่ · ภาพ: Stefan Fussan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ℹ️ ข้อมูล
เมื่อไร: ปี ๒๕๖๙ จัดเมื่อ ๔ มิถุนายน ๒๕๖๙ (ไทยโพสต์)

อย่างไร: จุดพลุที่กลางเวียงเป็นสัญญาณ ให้ทุกจุดเริ่มพิธีพร้อมกัน โดยมีผู้ว่าราชการจังหวัด เชื้อสายเจ้านายฝ่ายเหนือ หัวหน้าส่วนราชการ และประชาชนร่วมพิธี

สรุป

  • สืบชะตา (อ่านว่า สืบจ๊ะต๋า) คือพิธีต่ออายุของชาวล้านนา เพื่อความเป็นสิริมงคล กำลังใจ และความหวัง
  • มีทั้งสืบชะตาคน บ้าน และเมือง และพจนานุกรมยังบันทึกสืบชะตาสายน้ำไว้ด้วย
  • เครื่องสืบชะตาสำคัญคือ ไม้ค้ำ ขัว และกระบอกน้ำ กระบอกทราย ขนาด "ค่าฅิง" คือยาวเท่าตัวเจ้าชะตา
  • ปู่จารย์ เป็นผู้นำพิธีร่วมกับพระสงฆ์อย่างน้อย ๙ รูป บทสวดมีทั้งคาถา พระปริตร และธัมม์พื้นเมือง
  • เชียงใหม่ยังสืบชะตาเมืองที่ประตู แจ่ง และใจกลางเมือง ปี ๒๕๖๙ จัดพร้อมกัน ๑๐ จุด

ค้นคำล้านนาเกี่ยวกับพิธีกรรมเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องผีประจำเมืองเชียงใหม่ได้ในบทความ ปู่แสะย่าแสะ

อวยพรวันเกิดแบบคนเมือง พร้อมเพลงจากต่างประเทศที่ลองอู้เป็นคำเมือง: Happy Birthday

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 24 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "สืบจ๊ะต๋า" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 24 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

เค้กวันเกิดแต่งครีมและผลไม้ ปักเทียนสีขาวจุดไฟหลายเล่ม บนหน้าเค้กเขียนเลข ๒๓ วางบนผ้าปูโต๊ะสีแดง

เพลงแฮปปีเบิร์ทเดย์ (Happy Birthday): อวยพรวันเกิดเป็นคำเมือง

20 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เพลง Happy Birthday to You ถ้าร้องเป็นคำเมืองจะว่าอย่างไร พร้อมที่มาของเพลงและคดีลิขสิทธิ์ คำอวยพรวันเกิดแบบคนเมือง หื้อปอน อยู่ดีมีสุ๋ข แล…

วิหารอินทขีล ศาลเสาหลักเมืองเชียงใหม่ ในวัดเจดีย์หลวงวรวิหาร หน้าบันสีทองและรูปปั้นตั้งอยู่ด้านหน้า

ใส่ขันดอก: ประเพณีบูชาเสาอินทขีล เสาหลักเมืองเชียงใหม่

12 ตุลาคม 2569 ประเพณี

ใส่ขันดอกคือประเพณีบูชาเสาอินทขีล เสาหลักเมืองเชียงใหม่ ช่วงเดือน ๘ เข้า เดือน ๙ ออก อ่านตำนานกุมภัณฑ์ ไม้หมายเมือง และวิธีใส่ขันดอกที่วัดเ…

ปราสาทศพทรงนกหัสดีลิงค์ หัวเป็นช้าง ตั้งหน้าเจดีย์หลวง เชียงใหม่ ยามพลบค่ำ

งานศพล้านนา: ขั้นตอนจากเฮือนถึงป่าเฮ่ว และคำเมืองที่ควรรู้

17 ตุลาคม 2569 ประเพณี

งานศพล้านนาทีละขั้น ตั้งแต่ขอสุมาขันแก้วตังสาม ตุงสามหาง ห่อเข้า คัวตาน บวชจู๋งหัว ถึงเผาศพและเก็บกระดูก พร้อมคำเมืองในงานศพและมารยาทผู้ไปร…

พาขวัญหรือขันบายศรีทรงสูง ประดับดอกดาวเรือง ดอกไม้ขาว และฝ้ายผูกข้อมือ ตั้งอยู่หลังเสร็จพิธีสู่ขวัญ

ฮ้องขวัญ: เรียกขวัญแบบล้านนา ขวัญ ๓๒ และพิธีมัดมือ

12 ตุลาคม 2569 ประเพณี

ฮ้องขวัญคือพิธีเรียกขวัญของคนล้านนา รู้จักความเชื่อเรื่องขวัญ ๓๒ เหตุที่ขวัญหนี ขันสะหลี บทเรียกขวัญ และการมัดมือด้วยฝ้ายไหมมือ

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด