ภาพ: Francesca Cesa Bianchi, Milano / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 it)
เพลงแฮปปีเบิร์ทเดย์ (Happy Birthday): อวยพรวันเกิดเป็นคำเมือง
เพลงแฮปปีเบิร์ทเดย์ (Happy Birthday to You) อาจเป็นเพลงที่คนทั่วโลกร้องบ่อยที่สุด มีเพียงสี่บรรทัด ทุกคนร้องได้ตั้งแต่เด็ก บทความนี้ลองร้องเพลงนี้เป็น คำเมือง ด้วยคำจากพจนานุกรม แล้วต่อด้วยสิ่งที่สำคัญกว่าตัวเพลง คือคนเมืองอวยพรกันอย่างไร
คำเมืองเรียกการอวยพรว่า ปั๋นปอน ปันฯพอฯร หรือ หื้อปอน หื้พอฯร คือ ให้พร โดย ปอน พอฯร ก็คือ พร พจนานุกรมอธิบายว่า ถ้อยคำที่แสดงความปรารถนาดี หวังให้ประสบแต่สิ่งที่เป็นสิริมงคล
เพลงนี้มีเรื่องลิขสิทธิ์ที่คนไม่ค่อยรู้ เคยมีบริษัทเก็บค่าใช้เพลงอยู่หลายสิบปี จนศาลสหรัฐฯ ตัดสินใน ค.ศ. ๒๐๑๕ และเพลงกลายเป็น สาธารณสมบัติ ใน ค.ศ. ๒๐๑๖ ต่างจากเพลงลิขสิทธิ์อย่าง เพลงมายเวย์ เราจึงถ่ายทอดเนื้อร้องได้ครบทั้งเพลง
เพลงแฮปปีเบิร์ทเดย์ มาจากไหน
ทำนองเริ่มจากห้องเรียนอนุบาล สองพี่น้อง Mildred J. Hill และ Patty S. Hill เป็นครูอนุบาลและครูดนตรีที่เมืองหลุยส์วิลล์ รัฐเคนทักกี สหรัฐอเมริกา ตามป้ายประวัติศาสตร์ของสมาคมประวัติศาสตร์รัฐเคนทักกี (หมายเลข ๒๒๙๘) ทั้งสองพิมพ์เพลง "Good Morning to All" (สวัสดีตอนเช้าทุกคน) ใน ค.ศ. ๑๘๙๓ (พ.ศ. ๒๔๓๖) เป็นเพลงที่ครูกับเด็กร้องทักทายกันตอนเช้า NBC News รายงานว่าสิทธิ์ในเพลงนี้ขายให้บริษัท Clayton F. Summy ในปีเดียวกัน
คำว่า Happy Birthday มาทีหลัง ป้ายประวัติศาสตร์ของรัฐเคนทักกีเล่าว่า ในงานวันเกิดงานหนึ่งที่บ้านบนเนินเขาเคนวูด (Kenwood Hill) Patty เป็นคนเสนอให้เปลี่ยนคำร้องเป็น "Happy Birthday to You" แต่เรื่องนี้ไม่มีหลักฐานแน่ชัด NBC News รายงานว่าศาลเห็นว่ายังไม่ชัดว่า Patty เป็นผู้แต่งคำร้องอวยพรวันเกิดหรือไม่ วิกิพีเดียบันทึกว่าคำว่า "Happy birthday to you" พบในสิ่งพิมพ์ตั้งแต่ ค.ศ. ๑๙๐๑ ในบทกลอนเด็กที่ไม่ได้พูดถึงการร้อง และพิมพ์คู่กับทำนองนี้ในหนังสือราว ค.ศ. ๑๙๑๑–๑๙๑๒ แหล่งข้อมูลจึงให้ปี "ครั้งแรก" ต่างกันตามว่านับอะไร วิกิพีเดียยังบันทึกว่ามีนักวิชาการบางคนเห็นว่าทำนองอาจได้เค้ามาจากเพลงเก่าก่อนหน้านั้น ขณะที่อีกฝ่ายแย้งว่าทำนองไม่เหมือนกัน
คดีลิขสิทธิ์ที่ทำให้เพลงนี้เป็นของทุกคน
วิกิพีเดียบันทึกว่าใน ค.ศ. ๑๙๓๕ บริษัท Summy จดลิขสิทธิ์เพลงนี้ ต่อมาสิทธิ์ตกไปอยู่กับบริษัท Warner/Chappell ซึ่งเก็บค่าใช้เพลงเมื่อนำไปใช้ในงานเชิงพาณิชย์ (บริษัทชี้แจงตามรายงานของ AP ว่าไม่ได้เก็บจากคนทั่วไปที่ร้องเพลงนี้) ใน ค.ศ. ๒๐๑๓ ผู้ทำภาพยนตร์สารคดีเกี่ยวกับเพลงนี้และนักดนตรีกลุ่มหนึ่ง (คดี Rupa Marya v. Warner/Chappell) ฟ้องว่าบริษัทไม่ได้เป็นเจ้าของจริง
เมื่อวันที่ ๒๒ กันยายน ค.ศ. ๒๐๑๕ (พ.ศ. ๒๕๕๘) ผู้พิพากษา George H. King แห่งศาลรัฐบาลกลางสหรัฐฯ ตัดสินว่า ลิขสิทธิ์ที่จดไว้ใน ค.ศ. ๑๙๓๕ คุ้มครองเพียง การเรียบเรียงสำหรับเปียโน ไม่ได้คุ้มครองเนื้อร้อง (ตามรายงานของ NBC News) ต่อมาบริษัทตกลงคืนเงินค่าใช้เพลง ๑๔ ล้านดอลลาร์สหรัฐ และปลายเดือนมิถุนายน ค.ศ. ๒๐๑๖ ศาลอนุมัติข้อตกลงนั้น ทำให้เพลงเป็นสาธารณสมบัติในสหรัฐฯ สำนักข่าว AP รายงานการอนุมัติเมื่อวันที่ ๒๗ มิถุนายน ส่วนวิกิพีเดียระบุคำพิพากษาฉบับสุดท้ายเมื่อวันที่ ๓๐ มิถุนายน ในสหภาพยุโรป วิกิพีเดียระบุว่าลิขสิทธิ์หมดอายุเมื่อต้นปี ค.ศ. ๒๐๑๗
ร้องเป็นคำเมือง: ม่วนวันเกิดเน้อ
เนื้อร้องมีเพียงประโยคเดียวซ้ำสี่ครั้ง บรรทัดที่สามใส่ชื่อของเจ้าของวันเกิด คำเมืองที่ตรงกับ "happy" ที่สุดคือ ม่วน ม่วฯร ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า พอใจ เพลิดเพลิน ไพเราะ สนุก ส่วน "birthday" คือ วัน วันฯ กับ เกิด เกิดฯ (คำว่า "วันเกิด" ไม่มีเป็นคำเดี่ยวในพจนานุกรม แต่มีในคำประสมอย่าง พระวันเกิด)
ต้นฉบับ (เนื้อร้องที่ร้องกันทั่วไป):
Happy birthday to you,
Happy birthday to you,
Happy birthday, dear (ชื่อ),
Happy birthday to you.แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา:
วันเกิดตั๋ว ขอหื้อม่วนเน้อ
วันเกิดตั๋ว ขอหื้อม่วนเน้อ
วันเกิด (ชื่อ) ตี้ฮัก ขอหื้อม่วนเน้อ
วันเกิดตั๋ว ขอหื้อม่วนเน้อ
ขอ ขํอฯ คือ พูดเพื่อให้เขาให้สิ่งที่ต้องการ และ หื้อ หื้ คือ ให้ "ขอหื้อ…" จึงเป็นต้นประโยคอวยพรแบบเดียวกับ "ขอให้…" ของไทยกลาง ท้ายประโยคใส่ เน้อ เนิอฯ คำสร้อยแบบคนเมืองที่ตรงกับ "นะ" ฟังแล้วนุ่มและเป็นกันเอง
ตั๋ว ต฿วฯ เป็นคำแทนผู้ฟัง (บุรุษที่ ๒) พจนานุกรมบอกว่า ใช้กับเพื่อนสนิทหรือคนรักกัน จึงเหมาะกับการร้องให้เพื่อน ส่วน "dear" ใช้ ตี้ฮัก ที่รักฯ แปลว่า คนรัก อันเป็นที่รัก ถ้าร้องให้ผู้ใหญ่ในบ้าน ไม่ควรใช้ ตั๋ว ให้ใช้คำเรียกญาติแทน เช่น อุ๊ย อุ้ (ปู่ ย่า ตา ยาย) เป็น "วันเกิดอุ๊ย ขอหื้อม่วนเน้อ"
คำอวยพรวันเกิดแบบคนเมือง
ตามธรรมเนียมของคนเมือง ผู้ใหญ่เป็นฝ่ายให้พรผู้น้อย เห็นได้จากประเพณี ดำหัว ที่ลูกหลานไปขอขมาและขอพรผู้ใหญ่ และพจนานุกรมเองก็บอกว่าคำอวยพรบางคำ "มักใช้อวยพรแก่ผู้น้อย" ถ้าผู้ใหญ่จะอวยพรวันเกิดให้ หลาน หลฯานฯ ก็มีคำเหล่านี้ให้เลือก ทุกคำมีในพจนานุกรม
| คำอวยพร | ความหมายตามพจนานุกรม | ใช้อย่างไร |
|---|---|---|
| อยู่ดีมีสุ๋ข อยฯู่ดีมีสุข์ | อยู่เย็นเป็นสุข | พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "หื้ออยู่ดีมีสุ๋ขเน้อ" มักใช้อวยพรผู้น้อย |
| อยู่ดีมีฮ่าง อยฯู่ดีมีร่างฯ | สุขภาพดี มีความสุขสบาย | ขอให้แข็งแรง |
| อยู่ดีกิ๋นดี อยฯู่ดีกินฯดี | มีความเป็นอยู่สุขสบาย ไม่ลำบาก | ขอให้ชีวิตไม่ขัดสน |
| ฮ่มเย็นเป๋นสุ๋ข ร่฿มฯเอยฯันฯเปนฯสุข | ร่มเย็นเป็นสุข | ขอให้ชีวิตสงบสุข |
| ยืน ยืนฯ | อยู่นาน คง ทน เช่น อายุยืน | "ขอหื้ออายุยืน" |
| มังก๊ะละ มํฯคลฯฯะ | มงคล เหตุที่นำมาซึ่งความเจริญ | ใช้ในคำพรที่เป็นทางการ |
ลองต่อเป็นประโยคอวยพรวันเกิดสั้น ๆ: "วันเกิดปี๋นี้ ขอหื้ออยู่ดีมีสุ๋ข อยู่ดีมีฮ่าง อายุยืนเน้อ" ทุกคำในประโยคนี้มาจากพจนานุกรม ยกเว้นคำว่า อายุ ซึ่งไม่มีเป็นคำเดี่ยว และเราใช้ตามภาษาไทยกลาง
เทียน ขนม และการนับอายุเป็นคำเมือง
งานวันเกิดแบบสากลมีเค้กกับเทียน คำเมืองเรียกเทียนว่า เตียน ทยฯร ตามหลักเสียง ท เป็น ต การจุดเทียนคือ ต๋าม ตามฯ ซึ่งพจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ตรงตัวว่า "ต๋ามเตียน" คือจุดเทียน ส่วนการเป่าเทียนใช้ เป่า เปั่า เหมือนไทยกลาง ขนมคือ เข้าหนม เขั้าห฿นฯม (คำว่า เค้ก ไม่มีในพจนานุกรม) และการร้องเพลงคือ ฮ้องเพลง ร้อฯงเพลฯฯง
เค้กในภาพประกอบบทความเขียนเลข ๒๓ ไว้ คนเมืองนับเลขสองในหลักสิบว่า ซาว ซาวฯ ดังนั้น ๒๓ ปี๋ ปี คือ "ซาวสามปี๋" และ ๒๑ คือ "ซาวเอ็ด" ตามที่พจนานุกรมยกตัวอย่าง ส่วนร้อยคือ ฮ้อย ร้อฯยฯ และคนที่อายุมากเรียกว่า เถ้า เถั้า (เฒ่า แก่) ลองพิมพ์อายุของคุณหรือของคนที่คุณจะอวยพร แล้วดูว่าคนเมืองนับว่าอย่างไร
วันเกิดแบบล้านนา: จ๊ะต๋า สืบชะตา และพระวันเกิด
ก่อนจะมีเค้กและเพลงแฮปปีเบิร์ทเดย์ คนล้านนาก็ให้ความสำคัญกับวันเกิดอยู่แล้ว เพียงแต่ในรูปแบบของตนเอง
จ๊ะต๋า ชตา ในพจนานุกรมมีความหมายแรกว่า สูติบัตร คือหลักฐานบันทึกเวลา วัน เดือน ปีเกิด ที่นิยมใช้เหล็กจารลงใบลานแล้วม้วนเก็บไว้ และยังหมายถึงดวงชะตาที่โหรคำนวณจากเวลาเกิด วันเกิดของคนเมืองแต่ก่อนจึงถูก "จดไว้" บนใบลาน ไม่ใช่บนบัตร
สืบจ๊ะต๋า สืปฯชตา คือพิธีที่พจนานุกรมอธิบายว่า ทำเพื่อเป็นสิริมงคล ต่ออายุให้ยืนยาว และให้เกิดกำลังใจและความหวัง ส่วน สืบจ๊ะต๋าคน สืปฯชตาฅ฿นฯ พจนานุกรมระบุว่าชาวล้านนานิยมทำในโอกาสสำคัญ เช่น วันเกิด วันได้รับยศตำแหน่ง หรือขึ้นบ้านใหม่ อ่านเรื่องนี้ต่อได้ที่ สืบชะตา
พจนานุกรมยังมีคำที่ผูกกับวันเกิดอีกสองคำ คือ พระวันเกิด ระฯพวันฯเกิดฯ พระพุทธรูปปางต่าง ๆ ที่ผู้เกิดแต่ละวันถือเป็นพระประจำตัว และ ธรรมจ๊ะต๋าวันเกิด ธัม์มฯธัม์มฯชตาวันฯเกิดฯ คัมภีร์ธรรมที่กำหนดให้ผู้เกิดแต่ละวันสร้างหรือมีส่วนร่วมสร้างไว้ในพระพุทธศาสนา ส่วนปีเกิดก็มีพระธาตุประจำปีเกิดตามความเชื่อของชาวล้านนา ลองหาปีเกิดของคุณได้ที่นี่ แล้วอ่านต่อที่ ธาตุปีเกิด
ทั้งหมดนี้เป็นเรื่องของ ขวัน ขัวฯร (ขวัญ) และความเป็น มังก๊ะละ (มงคล) ของชีวิต ซึ่งต่างจากเพลงแฮปปีเบิร์ทเดย์ที่เป็นเพลงสนุกในงานเลี้ยง แต่ทั้งสองอย่างมีหัวใจเดียวกัน คือการบอกคนที่เรารักว่า ดีใจที่เขาเกิดมาและยังอยู่กับเรา
สรุป
- ทำนองเพลงแฮปปีเบิร์ทเดย์มาจากเพลง "Good Morning to All" ของพี่น้อง Hill (ค.ศ. ๑๘๙๓) ส่วนคำร้องอวยพรวันเกิดผู้แต่งไม่แน่ชัด
- ศาลสหรัฐฯ ตัดสินใน ค.ศ. ๒๐๑๕ ว่าลิขสิทธิ์ ค.ศ. ๑๙๓๕ ไม่คุ้มครองเนื้อร้อง และเพลงเป็นสาธารณสมบัติในสหรัฐฯ ตั้งแต่ ค.ศ. ๒๐๑๖
- อวยพรคือ ปั๋นปอน หรือ หื้อปอน และคำพรยอดนิยมคือ อยู่ดีมีสุ๋ข อยู่ดีมีฮ่าง อยู่ดีกิ๋นดี
- จุดเทียนคือ ต๋ามเตียน และ ๒๓ ปี คือ ซาวสามปี๋
- คนล้านนามีพิธีวันเกิดของตนเอง คือ สืบจ๊ะต๋า และมี จ๊ะต๋า บันทึกเวลาเกิดบนใบลาน
ค้นคำในบทความเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงมายเวย์ · สืบชะตา หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม
ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน
| รายการ | รายละเอียด |
|---|---|
| เพลง | Happy Birthday to You |
| คำร้อง | ไม่ทราบผู้แต่งแน่ชัด (ภาษาอังกฤษ) คำอวยพรนี้พบในสิ่งพิมพ์ตั้งแต่ ค.ศ. ๑๙๐๑ ป้ายประวัติศาสตร์รัฐเคนทักกีเล่าว่า Patty S. Hill เป็นผู้เสนอให้เปลี่ยนคำ |
| ทำนอง | "Good Morning to All" ของ Mildred J. Hill และ Patty S. Hill (ค.ศ. ๑๘๙๓) |
| ผู้ขับร้อง / ฉบับที่รู้จัก | ร้องกันทั่วโลกในงานวันเกิด ไม่มีฉบับบันทึกเสียงฉบับใดเป็นต้นแบบ |
| สถานะ | สาธารณสมบัติ (public domain) ในสหรัฐฯ ตามคำพิพากษาและข้อตกลงที่ศาลอนุมัติใน ค.ศ. ๒๐๑๖ และในสหภาพยุโรปตั้งแต่ ค.ศ. ๒๐๑๗ (ตามวิกิพีเดีย) |
บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร เนื้อร้องต้นฉบับเป็นสาธารณสมบัติ เราจึงถ่ายทอดเป็นคำเมืองได้ครบทุกบท ส่วนฉบับเรียบเรียงและบันทึกเสียงสมัยใหม่ยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ เราไม่ได้ใช้ถ้อยคำเฉพาะของฉบับเหล่านั้น บทความนี้ไม่มีวิดีโอฝังไว้
ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ ปั๋นปอน ปอน หื้อปอน วัน เกิด ม่วน ขอ หื้อ เน้อ ตั๋ว ตี้ฮัก อุ๊ย ยินดี หลาน อยู่ดีมีสุ๋ข อยู่ดีมีฮ่าง อยู่ดีกิ๋นดี ฮ่มเย็นเป๋นสุ๋ข ยืน มังก๊ะละ เตียน ต๋าม เป่า เข้าหนม ฮ้องเพลง ซาว ปี๋ ฮ้อย เถ้า จ๊ะต๋า สืบจ๊ะต๋า สืบจ๊ะต๋าคน พระวันเกิด ธรรมจ๊ะต๋าวันเกิด ขวัน
- Kentucky Historical Society. Marker 2298: The Little Loomhouse
- NBC News. (๒๕๕๘). Music Company Does Not Own 'Happy Birthday' Song Copyright: Judge
- Associated Press, ผ่าน FOX 7 Austin. (๒๕๕๙). Judge approves settlement in 'Happy Birthday' copyright case
- วิกิพีเดีย. Happy Birthday to You (ใช้เป็นข้อมูลนำทาง และตรวจกับแหล่งอื่น)
- บทความ เพลงมายเวย์ สืบชะตา ธาตุปีเกิด และ ดำหัว ของมรดกล้านนา
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 35 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ปั๋นปอน" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 35 คำ จำได้แค่ไหน?
