หงส์หิน: ค่าวซอเรื่องดัง จากหงส์ผาคำถึงฉบับเจ้าสุริยวงศ์

หงส์หิน ห฿ง์สฯฯหินฯ (คำเมืองอ่านว่า หงส์หิน) คือ ค่าวซอเรื่องดังที่สุดเรื่องหนึ่งของล้านนา เล่าถึงกุมารผู้ถูกทิ้งตั้งแต่แรกเกิด แล้วเติบโตขึ้นบนสวรรค์ ก่อนจะขี่หงส์ที่พระอินทร์เสกจากก้อนหินกลับมาหาแม่ พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกว่าเรื่องนี้ แต่งเป็นอักษรล้านนาโดยเจ้าสุริยวงศ์

เบื้องหลังหงส์หินยังมีเรื่องของกวีสองรุ่น คือ พระยาโลมาวิสัย ผู้แต่งฉบับแรกในชื่อ "หงส์ผาคำ" และ เจ้าสุริยวงศ์ ผู้แต่งขึ้นใหม่จนเป็นที่รู้จักกันทั่วไป บทความนี้จะพาอ่านเรื่องย่อ ที่มา และคำล้านนาที่ควรรู้เมื่ออ่านค่าวเรื่องนี้

หงส์หิน ชื่อนี้มาจากไหน

ชื่อเดิมของเรื่องคือ หงส์ผาคำ ซึ่งเมื่อแยกคำตามพจนานุกรม หงส์ ห฿ง์สฯฯ คือนกหงส์ สัตว์ปีกชั้นสูงในคติศาสนา ผา ผา คือหินขนาดใหญ่ และ คำ ฅำ คือทองคำ

ในเรื่อง พระอินทร์สั่งให้ก้อนหินวิเศษกลายเป็นนกพาหนะ พากุมารลงมายังโลกมนุษย์ เมื่อกุมารลงจากหลัง หงส์ก็กลับเป็นก้อนหินดังเดิม จนกว่าจะต้องใช้เดินทางอีก ชื่อ "หงส์หิน" ที่ชาวบ้านเรียกฉบับของเจ้าสุริยวงศ์ จึงตรงกับเนื้อเรื่องนี้

เรื่องย่อหงส์หิน

เรื่องย่อต่อไปนี้สรุปจากวิทยานิพนธ์ของ อุดม รุ่งเรืองศรี (๒๕๑๖) ซึ่งย่อความค่าวซอหงส์ผาคำของพระยาโลมาวิสัยไว้ครบ ๑๗ บท ผู้วิจัยสรุปว่าหงส์หินทุกฉบับมีโครงเรื่องและลำดับเหตุการณ์อย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงรายละเอียดปลีกย่อย

ต้นเรื่องมาจากไหน: สักกทีปนี

พระยาโลมาวิสัยเขียนไว้ตอนต้นค่าวของท่านว่า แต่งตามเรื่องใน สักกทีปนี อุดม รุ่งเรืองศรี จึงออกตามหาคัมภีร์ชื่อนี้ทั้งในเชียงใหม่และลำพูน แต่ไม่พบ คัมภีร์ชื่อใกล้เคียงที่หาได้มีเนื้อหาคล้ายไตรภูมิพระร่วง ไม่ใช่เรื่องหงส์ผาคำ ผู้วิจัยจึงตั้งข้อสันนิษฐานว่า สักกทีปนีอาจสูญหายไปแล้ว หรืออาจไม่เคยมีอยู่จริง

เรื่องหงส์ผาคำยังไม่ปรากฏใน ปัญญาสชาดก ผู้วิจัยจึงเห็นว่า พระยาโลมาวิสัยน่าจะเป็นผู้แต่งค่าวซอเรื่องนี้เป็นคนแรก

เรื่องเดียวกันยังมีฉบับ ค่าวธรรม ที่จารลงใบลานไว้สำหรับเทศน์ ค่าวธรรมเปิดเรื่องแบบชาดกทั่วไป คือเล่าว่าพระพุทธเจ้าทรงแสดงเรื่องนี้ที่วัดเชตวัน แล้วปิดท้ายด้วยประชุมชาดก

หงส์หินมีกี่ฉบับ

ความนิยมของเรื่องนี้ทำให้มีผู้แต่งซ้ำหลายครั้งในหลายรูปแบบ ทั้งโคลง ค่าวธรรม และค่าวซอ ทั้งที่จารในใบลาน เขียนในสมุดข่อย และพิมพ์เป็นเล่ม

สองกวี: พระยาโลมาวิสัย และเจ้าสุริยวงศ์

พระยาโลมาวิสัย เป็นราชกวีในสำนักเจ้าหลวงนครลำปาง ประวัติเล่ากันว่าเป็นชาวเชียงราย และเป็นครูทางกวีของ พระยาพรหมโวหาร ด้วย อุดม รุ่งเรืองศรี อ้าง มณี พยอมยงค์ ว่าท่านน่าจะมีชีวิตอยู่ในราวรัชกาลที่ ๒ ถึงรัชกาลที่ ๔ ผลงานเรื่องอื่นของท่านคือค่าวเรื่องสุวัตรและนางบัวคำ

เจ้าสุริยวงศ์ มีชื่อเดิมว่า คำตัน สิโรรส ท่านเป็นกวีที่มีฝีปากเยี่ยม แต่งค่าวซอไว้หลายเรื่อง เคยรับราชการเป็นนายกองระวังด่านชายแดนเมืองแม่ฮ่องสอนและขุนยวม และถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๘

อุดม รุ่งเรืองศรี เปรียบเทียบสำนวนของกวีทั้งสองไว้ว่า พระยาโลมาวิสัยพรรณนาอย่างละเอียด มีบทคร่ำครวญยาว ส่วนเจ้าสุริยวงศ์ใช้คำง่าย ดำเนินเรื่องรวดเร็ว และกระชับ

ทำไมหงส์หินจึงครองใจคนล้านนา

ผู้วิจัยให้เหตุผลไว้หลายข้อ ข้อแรกคือ ภาษาของเจ้าสุริยวงศ์ใกล้เคียงภาษาปัจจุบัน คนภาคอื่นก็อ่านเข้าใจได้ ข้อที่สองคือการดำเนินเรื่องไม่ซับซ้อน และผสมลักษณะเฉพาะของล้านนาเข้ากับลีลาการพรรณนาแบบภาคกลาง

อีกเหตุผลหนึ่งมาจากวิธีที่คนสมัยนั้นเสพวรรณกรรม คือการ เล่าค่าว เลั่าระฯค่าฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า เล่าค่าว) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่า "อ่านหรือขับคำประพันธ์ประเภทคร่าวเป็นทำนองเสนาะ" ในช่วงราว พ.ศ. ๒๔๖๐–๒๔๘๐ ผู้อ่านอักษรล้านนาออกมักเป็นผู้ที่เคยบวชเรียน ผู้ฟังส่วนใหญ่อ่านหนังสือไม่ได้ ค่าวจึงต้องใช้ถ้อยคำง่าย เรื่องต้องเดินเร็ว และแบ่งเป็นบท ๆ ให้ฟังจบได้ในแต่ละครั้ง

ด้วยเหตุนี้ อุดม รุ่งเรืองศรี จึงจัดหงส์หินฉบับเจ้าสุริยวงศ์ไว้ในกลุ่ม วรรณกรรมชาวบ้าน ที่มุ่งความบันเทิงมากกว่าความวิจิตรของถ้อยคำ อิทธิพลของหงส์หินยังเห็นได้ในค่าวซอรุ่นหลัง เช่น ค่าวซอเรื่องอ้ายร้อยขอด ที่หยิบบทพรรณนาเครื่องทรงและงานสมโภชเจ้าหงส์หินไปใช้

พจนานุกรมมรดกล้านนาจัดหงส์หินไว้เป็น ค่าวฮ่ำ ระฯค่าฯวฯรํา (คำเมืองอ่านว่า ค่าวฮ่ำ) คือคร่าวที่ประพันธ์ไว้พรรณนาเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ ส่วนงานวิชาการเรียกว่าค่าวซอ ทั้งสองคำจึงใช้เรียกหงส์หินได้ตามมุมที่มอง

คำล้านนาที่พบเมื่ออ่านหงส์หิน

ในเรื่องยังมีฉาก ทำขวัญ อยู่หลายตอน เช่น เมื่อตายายรับรู้ว่ากุมารเป็นใคร และเมื่อท้าวปุรันตปสมโภชราชบุตร ผู้ที่สนใจพิธีนี้อ่านต่อได้ในบทความ ฮ้องขวัญ ซึ่ง ฮ้องขวัญ ร้อฯงขัวฯร คือการเรียกขวัญแบบล้านนา

สรุป

• หงส์หิน คือค่าวซอเรื่องดังของล้านนา ชื่อเดิมคือ หงส์ผาคำ (ผา = หิน, คำ = ทอง)
• เรื่องเล่าถึงกุมารที่ถูกมเหสีรองทั้งหกทิ้งตั้งแต่แรกเกิด พระอินทร์เลี้ยงไว้บนสวรรค์ แล้วเสกหงส์จากก้อนหินให้กลับมาหาแม่
• ฉบับแรกเป็นของ พระยาโลมาวิสัย ราชกวีลำปาง ฉบับที่แพร่หลายคือของ เจ้าสุริยวงศ์ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๖๐
• ความนิยมมาจากภาษาง่าย เรื่องกระชับ และวัฒนธรรมการ เล่าค่าว ให้ชาวบ้านฟัง
• แหล่งข้อมูลยังระบุประวัติเจ้าสุริยวงศ์ไม่ตรงกัน

ค้นคำในเรื่องหงส์หินเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านบทกวีพื้นบ้านอีกรูปแบบหนึ่ง คือ จ๊อย ได้ในบทความ กว่างล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: หงส์หิน · ค่าวซอ · ค่าวฮ่ำ · เล่าค่าว · ผา
• อุดม รุ่งเรืองศรี. (๒๕๑๖). วรรณกรรมลานนาไทยเรื่องหงส์หินของเจ้าสุริยวงศ์. วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (บทที่ ๑, ๓, ๔ สรุปผลการวิจัย และภาคผนวก ง–จ ซึ่งอ้าง มณี พยอมยงค์, ประวัติและวรรณคดีลานนาไทย)
• ภคภต เทียมทัน. (๒๕๖๗). คำเรียกผู้หญิงในวรรณกรรมค่าวซอ: ความหมายและมโนทัศน์. มนุษยศาสตร์สาร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕(๓), ๙๔–๑๑๗