เดือนเหนือ: ทำไมล้านนานับเดือนเร็วกว่า ๒ เดือน และวันเม็ง วันไท ปีหนไท

เดือนเหนือ คือการนับเดือนทางจันทรคติแบบล้านนา ซึ่งพจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายไว้ในคำว่า เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) ว่า "ชาวล้านนาจะนับเดือนเร็วกว่าชาวไทยภาคกลางไป ๒ เดือน" เดือนเหนือจึงเป็นกุญแจสำคัญในการอ่านประเพณีล้านนา เพราะงานบุญแทบทุกงานบอกวันเป็น "เดือนเหนือ" เช่น ยี่เป็ง ตานก๋วยสลาก หรือเลี้ยงดง

บทความนี้จะพาไปรู้จักชื่อเดือน การนับวันแบบ วันเม็ง และ วันไท และชื่อปีแบบ ปีหนไท ที่คนล้านนาใช้มาตั้งแต่สมัยจารึก

ทำไมเดือนเหนือเร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน

ความต่างไม่ได้อยู่ที่ดวงจันทร์ เพราะวันเพ็ญของล้านนาและภาคกลางตรงกันทุกครั้ง แต่อยู่ที่ จุดเริ่มนับเดือนที่ ๑

ในคำนำของ ปฏิทินล้านนา พ.ศ. ๒๕๖๕ ที่ ศักดิ์นรินทร์ ชาวงิ้ว จัดทำ อธิบายว่าการนับแบบ เดือนปากเล้ม "จะเริ่มนับเดือนที่ ๑ หรือเดือนเกี๋ยงในช่วงที่พระจันทร์จะเพ็ญในรอบนักขัตฤกษ์ใหม่ ประมาณฤกษ์ที่ ๑–๒" และเป็นแบบที่ "ใช้กันโดยมากในล้านนา ซึ่งจะเร็วกว่าเดือนของไทยภาคกลางไป ๒ เดือน"

เมื่อเดือนที่ ๑ ของล้านนาไปตรงกับเดือน ๑๑ ของภาคกลาง เดือนต่อ ๆ ไปจึงนำหน้าภาคกลางอยู่ ๒ เดือนตลอดทั้งปี

เดือนเกี๋ยง เดือนยี่: ชื่อเดือนของล้านนา

เดือนแรกของล้านนาคือ เดือนเกี๋ยง เดิอฯรกยฯง (คำเมืองอ่านว่า เดือนเกี๋ยง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "เดือนหนึ่งหรือเดือนอ้ายทางจันทรคติ ตรงกับ เดือน ๑๑ ของไทยภาคกลาง" และบอกว่าเรียก เดือนเจี๋ยง ก็ได้

เดือนที่ ๒ คือ เดือนยี่ เดิอฯรยี่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนยี่) ตรงกับเดือน ๑๒ ของภาคกลาง ตั้งแต่เดือนที่ ๓ เป็นต้นไปเรียกตามตัวเลข คือเดือนสาม เดือนสี่ ไปจนถึงเดือนสิบสอง

ในแต่ละเดือนยังมีคำเรียกข้างขึ้นข้างแรมของคำเมืองเอง

เทียบวันสำคัญ: เดือนเหนือกับเดือนภาคกลาง

เมื่อเข้าใจหลัก "บวก ๒" แล้ว จะอ่านวันของประเพณีล้านนาได้ง่ายขึ้น ตัวอย่างวันในปี ๒๕๖๙ จากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา

เดือนปากเล้ม เดือนโหรา และการนับของไทลื้อ

ล้านนาไม่ได้มีการนับเดือนเพียงแบบเดียว ปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ฉบับเดียวกันอธิบายว่ายังมี เดือนโหรา ซึ่ง "จะนับเดือนที่ ๑ ที่พระจันทร์เพ็ญแถวฤกษ์ที่ ๓" จึงช้ากว่าเดือนปากเล้ม ๑ เดือน และเร็วกว่าภาคกลาง ๑ เดือน

ผู้จัดทำระบุว่าเดือนโหราใช้ในกลุ่มที่ได้รับอิทธิพลวัฒนธรรม ไทลื้อ–ไทขืน เช่น ในอำเภอแม่สาย เชียงของ เชียงคำ และน่านตอนเหนือ ตรงกับการนับของไทลื้อสิบสองปันนาและไทขืนเชียงตุง พจนานุกรมมรดกล้านนาก็บันทึกไว้ตรงกันว่า "ชาวไทลื้อจะนับเร็วกว่าภาคกลางไป ๑ เดือน"

ตัวอย่างข้างบนมาจากคำอธิบายในพจนานุกรม (คำว่า เดือน) การนับสองแบบนี้มีผลต่อความเชื่อด้วย ผู้จัดทำปฏิทินชี้ว่าเมื่อนับเดือนไม่ตรงกัน วันเสียประจำเดือน ก็จะไม่ตรงกันตามไปด้วย ปฏิทินฉบับนั้นจึงพิมพ์ทั้งสองแบบคู่กัน

วันเม็ง: นับวันแบบเจ็ดวัน

วันเม็ง วันฯเมังฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเม็ง) คือการนับวันในสัปดาห์ พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "การนับวันแบบมอญ เหมือนการนับวันของไทย" เริ่มจากวันอาทิตย์เป็นวันแรก ไปจนถึงวันเสาร์ และ "บ้างก็ใช้ตัวเลขแทน คือ ๑ ๒ ๓ ๔ ๕ ๖ ๗"

ในจารึกจึงมักพบคำว่า "วัน ๔" หมายถึงวันพุธ ซึ่งคำเมืองเรียกว่า วันปุ๊ด วันฯพุธ กรรณิการ์ วิมลเกษม (๒๕๔๕) อธิบายว่าในจารึกล้านนาเรียกการบอกวันด้วยตัวเลขนี้ว่า "วันเม็ง" ส่วนคำว่า เม็ง เป็นชื่อเรียกชาวมอญ

วันไท: รอบ ๖๐ วันของแม่มื้อกับลูกมื้อ

นอกจากวันเม็ง คนล้านนายังมีการนับวันอีกระบบหนึ่ง เรียกว่า วันไท วันฯไท (คำเมืองอ่านว่า วันไท) ซึ่งได้มาจากการนับแบบ หนไท ห฿นฯไท พจนานุกรมอธิบายว่าหนไทคือ "วิธีการนับเวลาหรือศักราช ซึ่งมี แม่มื้อและ ลูกมื้อ สัมพันธ์กัน"

• แม่มื้อ แม่มื้ หรือ แม่วัน แม่วันฯ มี ๑๐ ชื่อ คือ กาบ ดับ รวาย เมือง เปิก กัด กด ร้วง เต่า ก่า
• ลูกมื้อ ลูกมื้ มี ๑๒ ชื่อ คือ ไจ้ เป้า ยี เหม้า สี ไส้ สะง้า เม็ด สัน เร้า เส็ด ไค้

นำมาจับคู่ตามลำดับ ได้ กาบไจ้ ดับเป้า รวายยี … เมื่อแม่มื้อหมดที่ "ก่า" ก็วนกลับมาเริ่ม "กาบ" ใหม่ แต่ลูกมื้อยังเดินต่อ จึงได้ กาบเส็ด ดับไค้ ทำเช่นนี้ไปจนครบ ๖๐ คู่ ที่ "ก่าไค้" แล้วเริ่มรอบใหม่

ตัวอย่างวันไทในปฏิทินจริง

พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ในคำว่า แม่ปี แม่ปี ว่า วันพุธที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๔๙ คือ วันดับเหม้า เมื่อนับต่อจากวันนั้นทีละรอบ ๖๐ วัน จะได้ชื่อวันไทของวันสำคัญในปีนี้ ดังนี้

การนับแบบเดียวกันนี้ให้ผลตรงกับ ปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ซึ่งระบุว่าวันเสาร์ที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๖๕ เป็น "วันไทกัดใค้" และตรงกับวันในจารึกที่กรรณิการ์ วิมลเกษม ยกมาเป็นตัวอย่าง (วันพุธ ๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๓๒ "ไทยเปิกสี") แสดงว่ารอบ ๖๐ วันนี้นับต่อเนื่องกันมาไม่ขาดตอนตั้งแต่สมัยจารึกเหล่านั้นจนถึงปัจจุบัน

ปีหนไท: ชื่อปีแบบไทโบราณ

ปีหนไท ปีห฿นฯไท (คำเมืองอ่านว่า ปีหนไท) คือการนับปีและชื่อปีแบบไทโบราณ พจนานุกรมอธิบายว่ามี ๒ วิธี

1. นับรอบ ๑๒ ปี ตามนักษัตร ใช้ชื่อ ไจ้ เป้า ยี เหม้า สี ไส้ สะง้า เม็ด สัน เล้า เส็ด ไค้ ตรงกับปีชวด ฉลู ขาล ไปจนถึงกุน
2. นับรอบ ๖๐ ปี โดยเอา แม่ปี ๑๐ ชื่อ (กาบ ดับ รวาย …) มาจับคู่กับ ลูกปี ๑๒ ชื่อ แบบเดียวกับวันไท

แม่ปีมีหลักจำง่าย กรรณิการ์ วิมลเกษม (๒๕๔๕) อธิบายว่าชื่อแม่ปี "เป็นชื่อที่บอกเลขตัวท้ายของจุลศักราช"

ตัวอย่างในพจนานุกรม คือ จ.ศ. ๑๓๖๘ (พ.ศ. ๒๕๔๙) เป็น ปีรวายเส็ด (เลขท้าย ๘ = รวาย, ปีจอ = เส็ด) ส่วนปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ระบุว่า จ.ศ. ๑๓๘๔ เป็น ปีเต่ายี (เลขท้าย ๔ = เต่า, ปีขาล = ยี) เมื่อใช้หลักเดียวกัน จ.ศ. ๑๓๘๘ ซึ่งเริ่มในเดือนเมษายน ๒๕๖๙ จะเป็น ปีรวายสะง้า (ปีมะเมีย อัฏฐศก)

อ่านวันที่ในจารึกล้านนา

กรรณิการ์ วิมลเกษม (๒๕๔๕) อธิบายว่าจารึกล้านนามักขึ้นต้นด้วยการบอกศักราช ชื่อปีหนไท เดือน วันเม็ง วันไท ไปจนถึงฤกษ์และยาม เช่นจารึกเจ้าหมื่นคำเพชร (ลป. ๑) ที่ขึ้นต้นว่า

"ศักราชได้ 838 ตัว ในปีรวายสัน เดินยี่ แรม 3 ค่ำ วันพุธ ไทยเปลิกสง้า" — จารึกลป. ๑ อ้างใน กรรณิการ์ วิมลเกษม (๒๕๔๕)

อ่านทีละส่วนได้ว่า

• ศักราชได้ ๘๓๘ ตัว: จุลศักราช ๘๓๘ ตรงกับ พ.ศ. ๒๐๑๙ ("ตัว" คือลักษณนามของศักราช)
• ปีรวายสัน: แม่ปี "รวาย" เพราะเลขท้ายคือ ๘ และลูกปี "สัน" คือปีวอก
• เดินยี่: เดือนยี่ของภาคเหนือ ตรงกับเดือน ๑๒ ภาคกลาง
• วันพุธ … ไทยเปลิกสง้า: บอกทั้งวันในสัปดาห์และชื่อวันไท

เพียงบรรทัดเดียว ผู้อ่านก็รู้ทั้งปี เดือน ข้างแรม วันในสัปดาห์ และวันไท ซึ่งช่วยให้นักวิชาการเทียบวันที่ในจารึกกับปฏิทินปัจจุบันได้แม่นยำ

ปฏิทินล้านนาในชีวิตวันนี้

ปฏิทินล้านนา ในคำเมืองเรียกว่า ปั๋กขะตืนล้านนา ปักขฯทืนฯล้านฯนาฯ (มาจาก ปั๋กขะตืน ปักขฯทืนฯ แปลว่าปฏิทิน) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นปฏิทินแบบสุริยคติ–จันทรคติ ที่บอกทั้งวันขึ้นแรมและวันดีวันเสียตามความเชื่อ เช่น วันเก้าก๋อง ที่ไม่ควรทำฌาปนกิจศพ หรือวันหัวเรียงหมอน ที่เหมาะแก่การแต่งงาน

ปัจจุบันยังมีผู้จัดทำปฏิทินล้านนาเผยแพร่ เช่น ปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ที่อ้างถึงข้างต้น ซึ่งใช้วันเก้ากองตามมติของ ชมรมปักขทืนล้านนา และพิมพ์เดือนทั้งสองแบบไว้คู่กัน ผู้อ่านสามารถดูวันขึ้นแรมแบบเดือนเหนือของวันใดก็ได้ที่ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา

สรุป

• เดือนเหนือ นับเร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เพราะเริ่มนับเดือนที่ ๑ (เดือนเกี๋ยง) ตรงกับเดือน ๑๑ ภาคกลาง ส่วนวันเพ็ญยังตรงกัน
• เดือนโหราแบบไทลื้อ–ไทขืนเร็วกว่าภาคกลาง ๑ เดือน เช่น สงกรานต์ เดือน ๕ กลาง = เดือน ๖ ไทลื้อ = เดือน ๗ ล้านนา
• วันเม็ง คือวันในสัปดาห์ (๑ = อาทิตย์ … ๗ = เสาร์) ส่วน วันไท คือรอบ ๖๐ วันจากแม่มื้อ ๑๐ กับลูกมื้อ ๑๒
• ปีหนไท ใช้แม่ปีที่บอกเลขท้ายจุลศักราช จ.ศ. ๑๓๘๘ จึงเป็นปีรวายสะง้า ปีเปลี่ยนที่วันพญาวันกลางเดือนเมษายน

ค้นคำล้านนาเรื่องวันเดือนปีเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และลองอ่านวันในเดือนเหนือของประเพณีจริงได้ที่บทความ ตานก๋วยสลาก และ ปู่แสะย่าแสะ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เดือน · เดือนเกี๋ยง · วันไท · ปีหนไท · แม่ปี
• ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา (Calenos): moradoklanna.com/calendar (วันขึ้นแรมเดือนเหนือของปี ๒๕๖๙–๒๕๗๐)
• กรรณิการ์ วิมลเกษม. (๒๕๔๕). ศักราช ศก ปี วัน เดือน ฤกษ์ และยามในจารึกล้านนา. ดำรงวิชาการ ๑(๑). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร
• ศักดิ์นรินทร์ ชาวงิ้ว. (๒๕๖๕). ปฏิทินล้านนา พ.ศ. ๒๕๖๕. มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา