ฮ้องขวัญ: เรียกขวัญแบบล้านนา ขวัญ ๓๒ และพิธีมัดมือ

ฮ้องขวัญ ร้อฯงขัวฯร (คำเมืองอ่านว่า ฮ้องขวัญ) คือ พิธีเรียกขวัญ ของคนล้านนา พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าเป็นการ "เชิญขวัญให้กลับมาอยู่กับตัวโดยการทำพิธี" ทุกครั้งที่มีคนตกใจ เจ็บป่วย จะเดินทางไกล หรือกำลังจะเริ่มชีวิตใหม่ ผู้เฒ่าผู้แก่ในล้านนามักจัดพิธีฮ้องขวัญ แล้ว มัดมือ ด้วยฝ้ายขาว เพื่อให้ขวัญอยู่กับเนื้อกับตัว

ขวัญคืออะไร

คำว่า ขวัญ ขัวฯร (คำเมืองอ่านว่า ขวัน) ในพจนานุกรมมีหลายความหมาย ความหมายแรกคือ ผมหรือขนที่เวียนเป็นก้นหอยบนศีรษะ แต่ความหมายที่เกี่ยวกับพิธีนี้คือ "สิ่งที่ไม่มีตัวตน (สภาวะอย่างวิญญาณ) สถิตอยู่ประจำชีวิตของคน สัตว์ และพืช ตั้งแต่เกิดจนถึงตาย"

ขวัญยังหมายถึง ยอดกำลังใจ หรือ มิ่งมงคล ด้วย จึงมีคำว่า ขวัญดี ขวัญเสีย และของที่ให้กันเพื่อถนอมใจก็เรียกว่า "ของขวัญ" ความหมายทั้งหมดนี้โยงกันอยู่ คือขวัญเป็นสิ่งที่ทำให้ชีวิตมั่นคง เมื่อขวัญอยู่ครบ คนก็อยู่ดีมีสุข

ขวัญ ๓๒

คนล้านนาเชื่อว่าขวัญไม่ได้มีดวงเดียว สามสิบสองขวัญ สามฯสิปฯสอฯงขัวฯร (คำเมืองอ่านว่า สามสิ๋บสองขวัญ) คือขวัญที่ประจำอยู่กับอวัยวะทั้ง ๓๒ ตั้งแต่ผม ขน เล็บ ฟัน ไปจนถึงน้ำตาและน้ำลาย

ทำไมต้องฮ้องขวัญ

ความเชื่อพื้นฐานคือ ขวัญเคลื่อนที่ได้ เมื่อคนตกใจหรือเจอเรื่องร้าย ขวัญอาจหลุดออกจากตัว ชาวบ้านเรียกอาการนี้ว่า ขวัญหาย ขวัญหนี หรือขวัญบิน ในคำเมืองมีสำนวนว่า ขี้ห๋ดต๋ดหาย ขี้ห฿ดฯต฿ดฯหายฯ ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า "ขวัญหนีดีฝ่อ"

งานของ สุรเชษฐ์ คูหาเลิศ และอรอุษา สุวรรณประเทศ (๒๕๖๖) ซึ่งสังเคราะห์งานวิจัยเรื่องการสู่ขวัญในภาคเหนือและอีสานตลอด ๓๐ ปี สรุปว่า ตามความเชื่อของหมอพื้นบ้านล้านนา อาการเจ็บป่วยมักเกิดจาก ขวัญใดขวัญหนึ่งหายไป เช่น หลังตกใจหรือประสบอุบัติเหตุ ครอบครัวจึงจัดพิธีเรียกขวัญให้กลับเข้าร่าง

นอกจากยามป่วยไข้ คนล้านนายังฮ้องขวัญในโอกาสสำคัญของชีวิต งานวิจัยที่บ้านเป๊าะ อำเภองาว จังหวัดลำปาง ของ ปนัดดา กล้าหาญ และตุลาภรณ์ แสนปรน (๒๕๖๓) รวบรวมบทเรียกขวัญได้ ๓ สำนวน คือ บทสู่ขวัญรักษาคนเจ็บและเพื่อเป็นสิริมงคล บท ฮ้องขวัญลูกแก้ว (ผู้จะบวชเณร) และบท สู่ขวัญบ่าวสาว

ฮ้องขวัญ เฮียกขวัญ สู่ขวัญ: ชื่อเรียกที่ใช้แทนกันได้

ในพจนานุกรมมรดกล้านนา พิธีนี้มีหลายชื่อที่ความหมายเดียวกัน

เฮียกขวัญ รยฯกขัวฯร (คำเมืองอ่านว่า เฮียกขวัญ) และ สู่ขวัญ สู่ขัวฯร (คำเมืองอ่านว่า สู่ขวัญ) จึงเป็นคำล้านนาเช่นกัน ส่วน มัดมือตือขวัน มัดฯมืทืขัวฯร (คำเมืองอ่านว่า มัดมือตือขวัน) เน้นที่การผูกข้อมือรับขวัญ

ของในพิธี: ขันสะหลีและฝ้ายไหมมือ

หัวใจของพิธีคือ ขันสะหลี ขันฯระฯสี (คำเมืองอ่านว่า ขันสะหลี) หรือที่คนไทยภาคกลางเรียกว่าบายศรี พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ภาชนะที่ใส่เครื่องสังเวยในการทำพิธีเรียกขวัญ หรือสังเวยเทพเจ้า" ส่วน บายสะหลี บาฯยฯระฯสี (คำเมืองอ่านว่า บายสะหลี) คือเครื่องเชิญขวัญที่ทำจากใบตองพับต่อกันเป็นชั้น ๆ ทรงสอบขึ้นไป

คำว่า สะหลี ระฯสี ในชื่อนี้ตรงกับคำว่า "ศรี" แปลว่ามิ่งขวัญ ความสง่า ความเจริญ งานวิจัยที่ลำปางพบว่าขันบายศรีมีหลายแบบ เช่น บายศรี ๕ ชั้น บายศรี ๓ ชั้น ประดับดอกไม้ ธูป และเทียน และในบทเรียกขวัญจะบรรยายของแต่ละอย่างว่ามีความหมายมงคล

อีกสิ่งที่ขาดไม่ได้คือ ฝ้ายไหมมือ ฝ้ายฯไหมฯมื (คำเมืองอ่านว่า ฝ้ายไหมมือ) ด้ายสำหรับผูกมือในพิธีเรียกขวัญหรือผูกมือคู่สมรส บางพิธียังโยง สายสิน สายฯสิญจฯน์ (สายสิญจน์) เพื่อความเป็นมงคล

ภาพด้านบนของบทความเป็นขันบายศรีในพิธีสู่ขวัญที่หลวงพระบาง ประเทศลาว พิธีเรียกขวัญเป็นความเชื่อร่วมของชาวไทหลายกลุ่ม หน้าตาของขันจึงคล้ายกับขันสะหลีของล้านนา

ขั้นตอนของพิธีฮ้องขวัญ

ผู้ทำพิธีจะอ่าน บทเรียกขวัญ ซึ่งเป็นคำประพันธ์แบบร่าย ใช้ทั้งคำเมืองและคำบาลี งานวิจัยที่บ้านเป๊าะ (ปนัดดา กล้าหาญ และตุลาภรณ์ แสนปรน, ๒๕๖๓) พบว่าบทเรียกขวัญสำหรับคนทั้ง ๓ สำนวนมีโครงสร้าง ๕ ช่วง ซึ่งเป็นลำดับของพิธีไปพร้อมกัน

1. บทขึ้นต้น: กล่าวถึงโอกาสของพิธีและวันอันเป็นมงคล ขึ้นต้นด้วยคำบาลีที่แปลว่าวันดี และบูชาพระรัตนตรัย
2. บทบรรยายเครื่องบายศรี: พรรณนาขันสะหลี ดอกไม้ และของกินที่เตรียมไว้ ว่าแต่ละอย่างเป็นของมงคล
3. บทเชิญขวัญ: เรียกขวัญ ๓๒ ที่อาจหลงไปอยู่ในเมืองมนุษย์ สวรรค์ หรือเมืองบาดาล ให้กลับมาหาเจ้าของ และมากินข้าวปลาอาหารที่เตรียมไว้
4. บทปัดเคราะห์: ปัดเสนียดจัญไร เคราะห์ร้าย และความเจ็บป่วยให้ออกไปจากตัว
5. บทผูกขวัญ: กล่าวคำป้อนขวัญ แล้วผูกด้ายที่ข้อมือ งานวิจัยนี้บันทึกว่า ผูกมือซ้ายก่อนแล้วจึงผูกมือขวา ตามความเชื่อโบราณว่า "ขวาร้ายซ้ายดี"

พจนานุกรมอธิบาย มัดมือ มัดฯมื (คำเมืองอ่านว่า มัดมือ) ว่าเป็นการ "ทำพิธีรับเชิญขวัญเข้าสู่บุคคล" และยังใช้แสดงการยอมรับ เช่น มัดมือเพื่อแสดงว่ารับชายหนุ่มเข้ามาเป็นลูกเขย

ในภาพรวมของภาคเหนือและอีสาน สุรเชษฐ์ คูหาเลิศ (๒๕๕๘ อ้างใน สุรเชษฐ์ และอรอุษา, ๒๕๖๖) แบ่งการรักษาด้วยพิธีสู่ขวัญเป็น ๖ ขั้น คือ ติดต่อหมอสู่ขวัญ เตรียมอุปกรณ์ ตั้งเครื่องบูชาครู หาสาเหตุ ทำพิธีรักษา และสมนาคุณผู้ทำพิธี

ส้อนขวัญและผ่าขวัญ: พิธีขวัญแบบเฉพาะกรณี

นอกจากการฮ้องขวัญทั่วไป พจนานุกรมยังบันทึกพิธีเกี่ยวกับขวัญที่ทำในกรณีพิเศษ

ไม่ใช่แค่คน: ขวัญข้าวและขวัญควาย

ความเชื่อว่า "ทุกสิ่งมีขวัญ" ทำให้คนล้านนาเรียกขวัญให้สิ่งที่หล่อเลี้ยงชีวิตด้วย

• ขวัญข้าว: ขวันเข้า ขัวฯรเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ขวันเข้า) คือมิ่งขวัญที่สถิตในต้นข้าวและเมล็ดข้าว นับถือในนาม ย่าขวัญเข้า ย่าขัวฯรเขั้า (พระแม่โพสพ) พิธี สู่ขวัญเข้า สู่ขัวฯรเขั้า คือการอัญเชิญย่าขวัญข้าวจากทุ่งนาไปไว้ในยุ้งหลังเก็บเกี่ยว และเชิญกลับไปที่นาเมื่อถึงฤดูทำนา
• ขวัญควาย: ฮ้องขวัญควาย ร้อฯงขัวฯรฅวฯายฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮ้องขวัญควาย) ชาวนาทำหลังเสร็จฤดูนา พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นการขอบคุณควาย และขอสูมา (ขออโหสิ) ที่เคยดุด่าเฆี่ยนตีระหว่างไถคราด พร้อมอวยพรให้ควายแข็งแรง มีลูกดก

ฮ้องขวัญในวันนี้

นักวิชาการมองว่าพิธีเรียกขวัญมีคุณค่ามากกว่าความเชื่อ สุรเชษฐ์ คูหาเลิศ และอรอุษา สุวรรณประเทศ (๒๕๖๖) สรุปว่า พิธีนี้ช่วยดูแลทั้งกายและใจของผู้ป่วย ช่วยให้คนผ่านช่วงวิกฤตของชีวิต และเชื่อมคนเข้ากับครอบครัว ชุมชน และธรรมชาติ ภาษาถิ่นในบทเรียกขวัญยังเป็นเอกลักษณ์ที่บอกได้ทันทีว่าเป็นบทของกลุ่มใด

ทุกวันนี้ภาพของฝ้ายขาวที่ข้อมือยังพบได้ทั่วล้านนา ทั้งในงานบวช งานแต่ง การรับแขก และการอวยพรลูกหลานก่อนเดินทาง เป็นวิธีบอกกันอย่างอ่อนโยนว่า "ขอให้ขวัญอยู่กับเนื้อกับตัว"

สรุป

• ฮ้องขวัญ (เฮียกขวัญ หรือสู่ขวัญ) คือพิธีเชิญขวัญให้กลับมาอยู่กับตัว
• คนล้านนาเชื่อว่าคนมี ขวัญ ๓๒ ประจำอวัยวะ เมื่อตกใจหรือเจ็บป่วย ขวัญอาจหนีไป
• ของสำคัญในพิธีคือ ขันสะหลี (บายศรี) และ ฝ้ายไหมมือ สำหรับมัดมือ
• บทเรียกขวัญมี ๕ ช่วง: ขึ้นต้น บรรยายเครื่องบายศรี เชิญขวัญ ปัดเคราะห์ และผูกขวัญ
• คนล้านนายังเรียกขวัญให้ข้าวและควาย สะท้อนความเชื่อว่าทุกสิ่งมีขวัญ

ค้นคำล้านนาเรื่องขวัญเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านความเชื่อเรื่องผีและอารักษ์ของล้านนาได้ที่บทความ ปู่แสะย่าแสะ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ฮ้องขวัญ · ขวัน · สามสิ๋บสองขวัญ · มัดมือ · ขันสะหลี
• ปนัดดา กล้าหาญ และตุลาภรณ์ แสนปรน. (๒๕๖๓). การวิเคราะห์บทสู่ขวัญ ในพื้นที่บ้านเป๊าะหมู่ ๕ ตำบลบ้านโป่ง อำเภองาว จังหวัดลำปาง. วารสารมังรายสาร มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย ๘(๒)
• สุรเชษฐ์ คูหาเลิศ และอรอุษา สุวรรณประเทศ. (๒๕๖๖). การรักษาโรคด้วยพิธีกรรมการสู่ขวัญ: ความหมาย คุณค่า และตัวตนของคนไทยภาคเหนือและอีสาน. วารสารมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ๒๐(๓), ๖๒–๘๑