ภาพ: Basile Morin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
กว่างล้านนา: กว่างโซ้ง กว่างแซม และคำจ๊อยหนุ่มแอ่วสาว
กว่าง ก่วฯางฯ ในภาษาล้านนา คือด้วงปีกแข็งที่ตัวผู้มีเขา ออกมาให้เห็นในหน้าฝนราวเดือนสิงหาคม–ตุลาคม คนล้านนาตั้งชื่อเรียกกว่างไว้ละเอียดมาก ทั้งตามขนาด รูปเขา และหน้าที่ บทความนี้รวบรวมชื่อเรียกกว่างในคำเมืองจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมอักษรธรรมล้านนาของแต่ละคำ (อ่านความหมายแบบสั้นได้ที่บทความ กว่าง)
ชื่อเรียกกว่างแต่ละชนิด
| ชื่อ | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| กว่างโซ้ง | ก่วฯางฯโซ้฿งฯ | กว่างตัวผู้ ตัวโตเขายาว นิยมเอามาชนกัน |
| กว่างแซม | ก่วฯางฯแซมฯ | กว่างตัวผู้ขนาดกลาง เขายาวกว่ากว่างกิ๋ แต่สั้นกว่ากว่างโซ้ง |
| กว่างกิ๋ | ก่วฯางฯกิ | กว่างตัวผู้ที่มีเขาสั้นกว่าปกติ บางตัวมีเพียงปุ่มง่ามเขาโผล่ออกมานิดเดียว |
| กว่างกะทิง | ก่วฯางฯระฯกทิงฯ | กว่างที่มี ๓ เขา ด้านล่าง ๑ เขา ด้านบน ๒ เขา ปลายแหลมไม่เป็นง่าม |
| กว่างกีม | ก่วฯางฯคีมฯ | กว่างที่มีเขาสองข้างยาวเท่ากัน ยื่นออกจากหัวคล้ายคีม |
| กว่างซาง | ก่วฯางฯซางฯ | กว่างพันธุ์ตัวโต สีน้ำตาลอ่อน ตัวผู้มี ๓ หรือ ๕ เขา |
| กว่างแม่อู้ด | ก่วฯางฯแม่อู้ด | กว่างตัวเมีย ไม่มีเขา (เรียก กว่างอี่หลุ้ม ก็ได้) |
กว่างโซ้ง กว่างแซม กว่างกิ๋ ต่างกันอย่างไร
ทั้งสามเป็น กว่างตัวผู้ ต่างกันที่ขนาดตัวและความยาวของเขา กดแต่ละแท็บเพื่อดู
ก่วฯางฯโซ้฿งฯ — กว่างตัวผู้ ตัวโต เขายาว นิยมเอามาชนกัน เป็นกว่างชนตัวจริง
ก่วฯางฯแซมฯ — กว่างตัวผู้ ขนาดกลาง เขายาวกว่ากว่างกิ๋ แต่สั้นกว่ากว่างโซ้ง ใช้เป็น กว่างซ้อม หรือ กว่างล่อ ฝึกทักษะให้กว่างโซ้ง
ก่วฯางฯกิ — กว่างตัวผู้ที่มี เขาสั้น กว่าปกติ เขาล่างยาวกว่าเขาบน มีหลายชนิด เช่น กิ๋จ๊าง กิ๋โค่ง กิ๋ไฟ กิ๋โมง
ตัวที่ใหญ่และเขายาวที่สุดคือกว่างโซ้ง ซึ่งพจนานุกรมให้คำอธิบายไว้ดังนี้
กว่างตัวเมีย: กว่างแม่อู้ด หรือกว่างอี่หลุ้ม
ตามพจนานุกรม มีเขาเฉพาะตัวผู้ ส่วนกว่างตัวเมียไม่มีเขา คนล้านนาเรียกว่า กว่างแม่อู้ด ก่วฯางฯแม่อู้ด หรือ กว่างอี่หลุ้ม ก่วฯางฯอี่หุ้ลฯม
คำจ๊อยหนุ่มแอ่วสาว
จ๊อย ช้อฯยฯ คือการขับลำนำจากคำประพันธ์แบบซอหรือคร่าว ของหนุ่มที่ไป แอ่ว แอ่วฯ (เที่ยว) หาสาวในตอนกลางคืน พจนานุกรมยกคำจ๊อยที่พูดถึงกว่างไว้ในคำว่า กว่าง ท่อนแรกว่า
…กว่างแซมกว่างโซ้ง เขายาวนักหนา กว่างแม่นั้นจา จื้อว่าอี่หลุ้ม มันบ่มีเขา…
คำจ๊อยท่อนนี้ไล่ชื่อกว่างแบบเดียวกับตารางข้างบน ทั้งกว่างแซม กว่างโซ้ง และกว่างแม่ (อี่หลุ้ม) ที่ไม่มีเขา
อ่านคำจ๊อยฉบับเต็มจากพจนานุกรม
…กว่างแซมกว่างโซ้ง เขายาวนักหนา กว่างแม่นั้นจา จื้อว่าอี่หลุ้ม มันบ่มีเขา ตั๋วมนตะหลุ้ม เป๋นตี้ฮักหุมกว่างปู๊ กว่างกิ๋เขาสั้น นั้นไผก็ฮู้ ไจ๊เป๋น กว่างตั้งอย่างเดียว อี่นายอี่น้อง ลูกของป้อเสี่ยว อ้ายมาคนเดียว ฟั่งหลั๋บเน่อเจ้า…ฟั่งหลั๋บเน่อเจ้า…
ที่มา: พจนานุกรมมรดกล้านนา คำว่า กว่าง
สรุป
- กว่าง ก่วฯางฯ คือด้วงปีกแข็ง มีเขาเฉพาะตัวผู้
- ตัวผู้แบ่งตามขนาดและเขา: กว่างโซ้ง (ใหญ่ เขายาว) · กว่างแซม (กลาง) · กว่างกิ๋ (เขาสั้น)
- ตัวเมียไม่มีเขา: กว่างแม่อู้ด หรือ กว่างอี่หลุ้ม
- ชื่ออื่นตามรูปเขา: กว่างกะทิง · กว่างกีม · กว่างซาง
ลองค้นชื่อกว่างชนิดอื่น ๆ เพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา หรืออ่านต่อเรื่องคำล้านนาในตลาดที่บทความ ไปกาดแบบคนเมือง
