หิงหนาว: ผิงไฟแก้หนาวแบบคนเมือง

หิงหนาว หิงฯหนฯาวฯ (คำเมืองอ่านว่า หิงหนาว) คือ ผิงไฟแก้หนาว ตามพจนานุกรมมรดกล้านนา พอเข้าสู่ ควมหนาว ควฯมหนฯาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ควมหนาว) หรือช่วงเวลาหน้าหนาว ไฟฟืนกองเล็ก ๆ หน้าเฮือนจึงกลายเป็นหัวใจของบ้านคนเมือง นั่งล้อมวง กิ๊ดข้าวปิ้ง คุยกันจวบจนหมอกลงหนา บทความนี้รวมคำเมืองของหน้าหนาว ตั้งแต่ไฟที่ผิง ไฟที่จุด ไปจนถึงเสื้อที่ใส่

หิงหนาว คืออะไร

พจนานุกรมอธิบายคำว่าหิงหนาวว่า ผิงไฟแก้หนาว คือการนั่งให้ตัวอยู่ใกล้ไฟรับความอุ่นยามอากาศหนาว คนเมืองเรียกการนั่งรับอุ่นจากไฟว่า หิงไฟ แต่พอระบุเหตุด้วยคำว่าหนาวเข้าไป เช่น "หิงหนาวกันเถอะ" มันก็เล่าเรื่องหน้าหนาวไปพร้อมกัน

วงผิงไฟของคนเมืองไม่ได้ต้องการแค่ความอุ่น มันคือเวลาของครอบครัว ญาติมิตรมานั่งรวมวง ปิ้งข้าว ปิ้งข้าวจี่ ห่อข้าวปล้อง พูดคุยเรื่องของบ้านเรื่องนา กลางไฟฟืนที่ลุกวูบตลอดคืน

ไม้ขีดไฟ ถ่าน และปุยหมื้อ

ไฟหนึ่งดวงต้องมีวิธีปลุก พจนานุกรมเก็บคำของการทำไฟไว้หลายคำ

• ปั๊ดกั๋บไฟ พัดฯกัปฯไฟ (คำเมืองอ่านว่า ปั๊ดกั๋บไฟ) — ขีดไม้ขีดไฟ
• ถ่านหมี้ ถ่านฯหี้มฯ (คำเมืองอ่านว่า ถ่านหมี้) — ถ่านไม้สีดำสนิท
• ถ่านหื้ม ถ่านฯหื้มฯ (คำเมืองอ่านว่า ถ่านหมื้อ) — หรือ ปุยหมื้อ ปุยขนาดของผลหมื้อคล้ายปุยนุ่นแต่สีน้ำตาลอ่อน

คำที่น่าสนใจที่สุดคือปุยหมื้อ พจนานุกรมอธิบายว่ามันคือ เชื้อไฟ ใช้รับประกายไฟจากการตีเหล็กกับหิน ก่อนยุคไม้ขีดไฟจะซื้อง่าย คนล้านนาจึงพกปุยหมื้อติดตัวไว้รับประกายไฟหนึ่งจุด แล้วเป่าจนติดเป็นถ่านเป็นไฟ คำเล็ก ๆ หนึ่งคำบอกเรื่องการทำไฟของคนเมืองรุ่นเก่าได้ทั้งเรื่อง

หนาวแค่ไหน คนเมืองบอกไว้ล่วงหน้า

คำเมืองบอกระดับความหนาวได้ละเอียด ตั้งแต่หนาวกำลังสบายไปจนถึงหนาวจัด

และความหนาวที่พุ่งเข้าถึงตัวก็มีชื่อเรียก คือ ตุ่มหนาว ตุ่มหนฯาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุ่มหนาว) แปลว่า ขนลุก พจนานุกรมขยายว่าคือขนตั้งชันขึ้นเป็นเม็ดเล็ก ๆ ตามผิวหนัง เกิดจากอากาศเย็นเยือก หรือจากความตื่นเต้น เสียใจ ตกใจกลัว ก็ได้ คำเดียวใช้ได้ทั้งหนาวจัดและหนอนแมลงลับ

เสื้ออุ่นและอุ่นใจ

เครื่องแต่งกายกันหนาวในคำเมืองเรียกได้สองชื่อ เสื้อหนาว เสิ้อฯอหนฯาวฯ (คำเมืองอ่านว่า เสื้อหนาว) หรือ เสื้ออุ่น เสิ้อฯออุ่ร (คำเมืองอ่านว่า เสื้ออุ่น) พจนานุกรมขึ้นชื่อเสื้ออุ่นว่าคือเสื้อกันหนาว คนเมืองหลายแห่งเรียกเสื้อผ้ากันหนาวมาจนถึงทุกวันนี้ว่า "เสื้ออุ่น" คำนี้จึงยังมีชีวิตอยู่จริงในบทสนทนาประจำวัน

คำเมืองใช้คำอุ่นขยายจิตใจของผู้คน เช่น อุ่นใจ๋ อุ่รไจ (คำเมืองอ่านว่า อุ่นใจ๋) แปลว่า สบายใจ คลายกังวล น่าลองใช้ในประโยคทักทายญาติมิตร ดูแลกัน บ้านคนเมืองยามหนาวจึงไม่มีแต่เสื้ออุ่น ไฟฟืนยังให้ทั้งความร้อนทางกายและความอุ่นทางใจเสมอกัน

สรุป

• หิงหนาว หมายถึง ผิงไฟแก้หนาว — นั่งรับความอุ่นจากไฟในหน้าหนาว
• ควมหนาว คือช่วงเวลาหน้าหนาวของปี หนาวกำลังสบายเรียก หนาวอ๊อดฮ็อด หนาวมากเรียก หนาวกั๋ดหนาวเย็น
• ตุ่มหนาว แปลว่า ขนลุก ใช้ได้ทั้งเพราะอากาศเย็นและความรู้สึกตกใจ
• ปุยหมื้อ คือเชื้อไฟของคนเมืองรุ่นเก่า ใช้รับประกายไฟจากการตีเหล็กกับหิน ก่อนยุค ปั๊ดกั๋บไฟ
• เสื้อกันหนาวเรียก เสื้อหนาว หรือ เสื้ออุ่น และความอุ่นขยายต่อถึงใจได้ด้วยคำ อุ่นใจ๋

สำรวจคำอื่นต่อได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องหน้าหนาวของล้านนาต่อที่ เดือนสามล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: หิงหนาว · ตุ่มหนาว · หนาวอ๊อดฮ็อด · หนาวกั๋ดหนาวเย็น · ควมหนาว · เสื้ออุ่น · ปุยหมื้อ · ปั๊ดกั๋บไฟ