เดือนยี่ล้านนา: ยี่เป็ง กฐิน ลมหนาว และวันสำคัญ

เดือนยี่ เดิอฯรยี่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนยี่) คือเดือนที่สองของปีล้านนา ตรงกับเดือน ๑๒ ของภาคกลาง และตกราวพฤศจิกายนถึงต้นธันวาคม เดือนยี่ล้านนา เป็นเดือนที่คนเมืองรอคอย เพราะมีคืน ยี่เป็ง มีฤดูทอดกฐินที่ใกล้ปิด ลมหนาวเริ่มพัดมา และข้าวในนาเริ่มเหลืองทองพร้อมเกี่ยว

บทความนี้สรุปทุกอย่างที่ควรรู้ในเดือนยี่ ทั้งวันสำคัญของปี ๒๕๖๙ งานบุญ คำเมืองหน้าหนาว งานในนา และวันเสียประจำเดือนตามคำของผู้เฒ่าผู้แก่

เดือนยี่คือเดือนอะไร

คนล้านนานับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เดือนแรกของปีคือ เดือนเกี๋ยง เดิอฯรกยฯง (คำเมืองอ่านว่า เดือนเกี๋ยง) ซึ่งตรงกับเดือน ๑๑ ของภาคกลาง เดือนยี่จึงเป็นเดือนที่สอง และตรงกับเดือน ๑๒ ของภาคกลาง ส่วนเดือนต่อไปคือ เดือนสาม สามฯ (คำเมืองอ่านว่า สาม) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าตรงกับเดือนอ้ายของกรุงเทพฯ ที่มาของการนับแบบนี้อ่านได้ที่ เดือนเหนือ

เดือนยี่เป็น เดือนกู้ เดิอฯรคู่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกู้) คือเดือนเลขคู่ จึงเป็นเดือนเต็ม ๓๐ วัน

• เดือนออก เดิอฯรออฯก (คำเมืองอ่านว่า เดือนออก) คือข้างขึ้น ๑๕ วัน คืนขึ้น ๑๕ ค่ำเรียกว่าเดือนเปง
• เดือนแฮม เดิอฯรแรมฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนแฮม) คือข้างแรม ในเดือนคู่มี ๑๕ วัน
• คืนสุดท้ายของเดือน แรม ๑๕ ค่ำ เรียกว่า ดั๋บเต็๋ม ดัปฯเตมฯ (คำเมืองอ่านว่า ดั๋บเต็๋ม) พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "แรม ๑๕ ค่ำ เดือนยี่" ด้วย

วันสำคัญเดือนยี่ ๒๕๖๙

วันพระในคำเมืองเรียกว่า วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) แบ่งเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ กับ วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) คือขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๕ ค่ำของเดือนคู่

วันที่ทั้งหมดคำนวณจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน จึงควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง

ยี่เป็ง: คืนเพ็ญเดือนยี่

ยี่เป็ง ยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยี่เป็ง) คือวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๒ เหนือ พจนานุกรมเรียกคืนนี้อีกชื่อว่า เดือนยี่เปง เดิอฯรยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนยี่เปง) ปี ๒๕๖๙ ตรงกับวันอังคารที่ ๒๔ พฤศจิกายน

ภาคกลางเรียกวันนี้ว่าวันลอยกระทง ส่วนพจนานุกรมอธิบาย ลอยกระทง ลอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ลอยกระทง) ว่าคนล้านนาเรียกว่า "ป๋าเวณียี่เป็ง" คืนนี้บ้านและวัดจะจุด ผังผะตี้บ ผังฯผทีปฯ (คำเมืองอ่านว่า ผังผะตี้บ) คือประทีปในภาชนะดินเผารูปแบนเป็นพุทธบูชา

กฐินและตั้งธรรมหลวง: งานบุญเดือนยี่

หลัง ออกหวะสา ออฯกวัสสฯา (คำเมืองอ่านว่า ออกหวะสา) หรือออกพรรษาในเดือนเกี๋ยง ชาวบ้านจะถวาย ผ้ากฐิน ผ้ากฐิน (คำเมืองอ่านว่า ผ้ากฐิน) พจนานุกรมอธิบายว่าทำได้ตั้งแต่แรม ๑ ค่ำ เดือนเกี๋ยง ถึงขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนยี่ เท่านั้น คำเมืองเรียกพิธีนี้ว่า ต้อดกฐิน ทอฯดกฐิร (คำเมืองอ่านว่า ต้อดกฐิน)

ปี ๒๕๖๙ ฤดูกฐินจึงเริ่มวันอังคารที่ ๒๗ ตุลาคม และปิดในคืนยี่เป็ง ๒๔ พฤศจิกายน

อีกงานบุญใหญ่ของเดือนนี้คือ ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง ปาเวณีตั้งฯธัม์มฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง) หรือการฟังเทศน์มหาชาติ งานวิจัยที่อ้างในบทความ ตั้งธรรมหลวง ระบุว่าส่วนมากจัดในเดือนยี่ แต่บางแห่งเลื่อนไปเดือน ๓ หรือเดือน ๔ ตามที่วัดกับชาวบ้านตกลงกัน

ลมหนาวมาแล้ว: คำเมืองหน้าหนาว

เดือนยี่ตรงกับช่วงต้นหนาวของภาคเหนือ คนเมืองเรียกช่วงหน้าหนาวว่า กวมหนาว อากาศต้นหนาวที่เย็นสบายกำลังดีมีคำเรียกที่น่ารักมาก คือ หนาวอ๊อดฮ็อด หนฯาวฯอัอฯดฮัอฯด (คำเมืองอ่านว่า หนาวอ๊อดฮ็อด) เราขอให้เป็นคำประจำเดือนยี่

เดือนยี่ยังตรงกับช่วงที่ บัวตอง บ฿วฯทอฯง (คำเมืองอ่านว่า บัวตอง) บานเหลืองเต็มดอย พจนานุกรมระบุว่ามีมากที่ดอยแม่อูคอ จังหวัดแม่ฮ่องสอน และออกดอกช่วงพฤศจิกายนถึงธันวาคม คำเรียกน้ำค้าง หมอก และน้ำค้างแข็งบนดอย อ่านต่อได้ที่ ฟ้าฝนลมคำเมือง

ในนา: ถึงเวลาเกี่ยวเข้า

ต้นหนาวเป็นช่วงที่ข้าวนาปีในหลายพื้นที่สุก ชาวนาเริ่ม เกี่ยวเข้า ก่ยฯวเขั้า (คำเมืองอ่านว่า เกี่ยวเข้า) คือเกี่ยวข้าวด้วยเคียว ตัวอย่างจากจังหวัดพะเยา MGR Online (๒๕๕๙) รายงานว่าข้าวนาปีเกี่ยวไปแล้วร้อยละ ๑๐ ในเดือนตุลาคม และจะเกี่ยวอีกราวร้อยละ ๘๕ ในเดือนพฤศจิกายน ซึ่งตรงกับเดือนยี่พอดี

• ข้าวที่เกี่ยวแล้วมัดเป็น เฟ่า เฟั่า (คำเมืองอ่านว่า เฟ่า) คือฟ่อน กองตากให้แห้งก่อนนวด
• ตอข้าวที่เหลือในนาเรียก ต๋อเฟือง ตํอฯเฟิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ต๋อเฟือง)
• หลังเกี่ยวจะมี ผั๋กกาดนา ผักฯกาดฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋กกาดนา) ขึ้นตามทุ่งนา กลิ่นหอม นิยมกินกับลาบหรือจิ้มน้ำพริก

ข้าวใหม่ที่ได้จะนำไปทำบุญตานข้าวใหม่ในเดือนสี่ อ่านได้ที่ ตานข้าวใหม่ และคำเมืองเรื่องนาทั้งปีอ่านได้ที่ ข้าวและนาคำเมือง

วันเสียเดือนยี่: เสียอังการวันเดียว

คนล้านนาถือ วันเสีย วันฯเสยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเสีย) คือวันอัปมงคลประจำแต่ละเดือน พจนานุกรมบันทึกว่าผู้เฒ่าผู้แก่จำนวนไม่น้อยท่องเป็นกลอนว่า "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น, ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว, สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์, สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์"

ตามกลอนนี้ เดือนยี่ เดือนหก และเดือนสิบ มีวันเสียคือ วันอังคาร วันเดียว ปี ๒๕๖๙ วันอังคารในเดือนยี่ตรงกับวันที่ ๑๐, ๑๗, ๒๔ พฤศจิกายน และ ๑ กับ ๘ ธันวาคม

สรุป

• เดือนยี่ คือเดือน ๒ เหนือ ตรงกับเดือน ๑๒ ภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๑๐ พฤศจิกายน ถึง ๙ ธันวาคม และมี ๓๐ วัน
• ยี่เป็ง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับวันอังคารที่ ๒๔ พฤศจิกายน เป็นทั้งวันศีลหลวงและวันสุดท้ายของฤดูกฐิน
• งานบุญประจำเดือนคือ ต้อดกฐิน ยี่เป็ง และ ตั้งธรรมหลวง
• คำประจำเดือนคือ หนาวอ๊อดฮ็อด อากาศหนาวกำลังสบาย ส่วนในนาถึงเวลา เกี่ยวเข้า
• ตามกลอนวันเสีย เดือนยี่ "เสียอังการวันเดียว"

ค้นคำเกี่ยวกับเดือนและวันเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ดูวันทางจันทรคติของทุกวันได้ที่ ปฏิทินล้านนา และอ่านพื้นฐานการนับเดือนที่ เดือนเหนือ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เดือนยี่(https://moradoklanna.com/dict/?เดือนยี่) · วันเสีย(https://moradoklanna.com/dict/?วันเสีย) · ผ้ากฐิน(https://moradoklanna.com/dict/?ผ้ากฐิน) · หนาวอ๊อดฮ็อด(https://moradoklanna.com/dict/?หนาวอ๊อดฮ็อด)
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๑๐ พฤศจิกายน ถึง ๑๐ ธันวาคม ๒๕๖๙
• MGR Online. (๒๕๕๙, ๓๑ ตุลาคม). พฤศจิกาฯ นี้นาข้าวพะเยาพร้อมเกี่ยว 85% เผยผลผลิตทั้งจังหวัดล้น 2.4 แสนตัน
• ช่วงเวลาจัดงานตั้งธรรมหลวง: ตามแหล่งอ้างอิงในบทความ ตั้งธรรมหลวง (พระมหาจรินทร์และคณะ, ๒๕๖๘)
• ภาพประกอบจาก Unsplash และ Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ