ฟ้า ฝน ลม ในคำเมือง: คำธรรมชาติและอากาศ

ฟ้า ฟ้า (คำเมืองอ่านว่า ฟ้า) ฝน ฝ฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า ฝน) และ ลม ล฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า ลม) เป็นคำพื้นฐานที่คนเมืองใช้เหมือนภาษาไทยกลาง แต่พอพูดถึงรายละเอียดของฟ้าฝนลม คำเมืองมีคำของตัวเองอีกมาก ฟ้าแลบเรียก ฟ้าแมบ ฝนตกปรอยๆ เรียก ฝนต๋กสุยๆ พายุต้นฝนเรียก ลมหลวง น้ำค้างแข็งบนดอยเรียก เหมยขาบ คำเหล่านี้สะท้อนชีวิตคนในหุบเขาที่ต้องดูฟ้าดูฝนเพื่อทำนา

บทความนี้รวมคำธรรมชาติและอากาศกว่า ๑๐๐ คำจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา แบ่งเป็น ท้องฟ้า ตะวัน เดือน ดาว ฝนและฟ้าฮ้อง ลม น้ำ ห้วย แม่น้ำ ฝายและเหมือง น้ำค้างกับหมอก ดิน หิน ดอย และป่า ไฟ และคำบอกร้อนหนาวของอากาศ

ท้องฟ้า ตะวัน เดือน และดาว

คนไทยกลางเรียกดวงอาทิตย์ว่าตะวัน แต่คนเมืองเรียก ต๋าวัน ตาวันฯ หรือ ถะหวัน ถหัวฯร ส่วนดวงจันทร์เรียก เดือน เดิอฯร คำเดียวกับเดือนของปี ทิศตะวันออกและตะวันตกก็เรียกตามทางขึ้นและตกของตะวันว่า วันออก วันฯออฯก และ วันต๋ก วันฯต฿กฯ

ฟ้าในคำเมืองยังเป็นส่วนหนึ่งของคำบอกเวลา เช่น ฟ้ายก ฟ้าฮ่าม ที่หมายถึงเช้ามืดก่อนตะวันขึ้น ส่วนแสงตะวันก็มีคำเรียกหลายแบบตามความแรงของแดด

ฝน ฟ้าแมบ และฟ้าฮ้อง

คำเมืองแยกฝนตามความแรงและความนานได้ละเอียดกว่าภาษาไทยกลาง ฝนเริ่มตกเรียก ฝนอ่อย ฝ฿นฯอ่อฯยฯ ตกปรอยๆ เรียก ฝนต๋กสุยๆ ฝ฿นฯต฿กฯสุๆ ตกหนักเรียก ฝนต๋กบ๊ะๆ ฝ฿นฯต฿กฯบัะๆ และเมื่อฝนหยุดก็พูดว่า ฝนเอื้อน ฝ฿นฯเอิ้อฯร

พจนานุกรมยังเก็บคำ ฝนห่าแก้ว ฝ฿นฯห่าแก้วฯ ซึ่งไม่ใช่ฝนจริง แต่เป็นภาพในวรรณกรรมมหาชาติ หมายถึงแก้วมณีจำนวนมากที่ตกลงมาจากฟ้าราวกับห่าฝน

ลม

ลมแรงหรือพายุที่มักมาตอนต้นฤดูฝน คนเมืองเรียก ลมหลวง ล฿มฯหลฯวฯง ส่วนลมหมุนเล็กๆ ที่หอบฝุ่นขึ้นฟ้าในหน้าร้อน มีหลายชื่อ เช่น ลมกวิ๋ดกวิ๋ว ล฿มฯกิวฯดกิวฯ และ ลมผั๋ดต๋าไก่ ล฿มฯผัดฯตาไก่

น้ำ ห้วย และแม่น้ำ

คนเมืองเรียกแม่น้ำว่า น้ำแม่ นาฯแม่ กลับคำกับภาษาไทยกลาง ต้นน้ำเรียก ขุนน้ำ ขุรนาฯ พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า ขุนน้ำปิงอยู่ที่ดอยถ้วย อำเภอเชียงดาว

น้ำยังมีคำบอกลักษณะการไหลอีกหลายคำ ทั้งน้ำนิ่ง น้ำวน และน้ำหลาก

ฝายและเหมือง: น้ำของคนทำนา

น้ำที่ใช้ทำนาในล้านนามาจากการกั้นลำน้ำด้วย ฝาย ฝายฯ เพื่อทดน้ำเข้า เหมือง เหิอฯง หรือลำเหมือง แล้วแยกน้ำไปตามเหมืองสายย่อยจนถึงนา พจนานุกรมจึงเก็บคำเรียกฝายและเหมืองไว้หลายชนิด

น้ำค้าง หมอก และความหนาวบนดอย

หน้าหนาวบนดอยสูง น้ำค้างลงหนักจนแข็งเป็นเกล็ดขาวบนใบหญ้า คนเมืองเรียกน้ำค้างว่า เหมย เหิมฯอฯย และเรียกน้ำค้างแข็งว่า เหมยขาบ เหิมฯอฯยขาปฯ ซึ่งพจนานุกรมบอกว่ามักเห็นบนดอยสูงในฤดูหนาว

ดิน หิน ดอย และป่า

ภูเขาสูงคนเมืองเรียก ดอย ดอฯย ถ้าเป็นเนินไม่สูงเรียก ม่อน ม่อฯร ช่องทางเดินระหว่างภูเขาสองลูกเรียก กิ่วดอย กิ่วฯดอฯยฯ ส่วนที่ราบโล่งระหว่างเขาเรียก ป่าง ป่างฯ

ดินและหินก็มีคำเรียกตามลักษณะ ตั้งแต่ดินร่วนที่ปลูกพืชได้ดี ไปจนถึงดินโคลนที่เดินแล้วติดหล่ม

ไฟ

ไฟ ไฟ ในคำเมืองเป็นหนึ่งในธาตุสี่ ดิน น้ำ ลม ไฟ เหมือนในภาษาไทยกลาง แต่มีคำบอกอาการของไฟที่น่าจำ เช่น ไฟลุกพรึ่บเรียก ไฟหูบ ไฟหูบ และไฟหรี่ใกล้ดับเรียก ไฟมอย ไฟมอฯยฯ

คำเมืองยังมีสำนวนที่ใช้ไฟเปรียบ เช่น ไฟไหม้หลองเข้า ไฟไห้มฯหลฯอฯงเขั้า แปลตรงตัวว่าไฟไหม้ยุ้งข้าว แต่หมายถึง หิวมากจนแสบท้อง และ ไฟไหม้แกบ ไฟไห้มฯแกลฯบ หมายถึง ค่อยเป็นค่อยไปทีละน้อย กว่าจะรู้สึกก็สายเสียแล้ว

ฮ้อน หนาว และฤดูกาล

คำบอกอากาศร้อนหนาวในคำเมืองมักมีคำเสริมท้ายให้รู้ว่ามากน้อยแค่ไหน ร้อนอบอ้าวก่อนฝนจะตกเรียก ฮ้อนอวม ร้อฯรอวฯม หนาวกำลังสบายเรียก หนาวอ๊อดฮ็อด หนฯาวฯอัอฯดฮัอฯด ส่วนลมเย็นสบายชายทุ่งเรียก เย็นซุ้ย เอยฯนฯซุ้ย

คำว่า ฮ้อน ยังใช้กับใจได้ด้วย ฮ้อนใจ๋ ร้อฯรไจ แปลว่า กระวนกระวายใจ เดือดร้อน หรือรีบเร่งอยากให้เสร็จไวๆ

สรุป

• คนเมืองเรียกดวงอาทิตย์ว่า ต๋าวัน หรือ ถะหวัน เรียกดวงจันทร์ว่า เดือน และเรียกทิศตะวันออกตะวันตกว่า วันออก วันต๋ก
• ฝนมีคำแยกตามความแรง ตั้งแต่ ฝนอ่อย ฝนต๋กสุยๆ ถึง ฝนต๋กบ๊ะๆ และฟ้าแลบฟ้าร้องเรียก ฟ้าแมบ ฟ้าฮ้อง
• พายุต้นฝนเรียก ลมหลวง ลมหมุนเล็กๆ เรียก ลมกวิ๋ดกวิ๋ว และ "ลม" ยังใช้กับอารมณ์ เช่น ลมขึ้น แปลว่าโกรธ
• แม่น้ำเรียก น้ำแม่ ต้นน้ำเรียก ขุนน้ำ และระบบ ฝาย เหมือง คือหัวใจของการทำนาในล้านนา
• น้ำค้างเรียก เหมย น้ำค้างแข็งบนดอยเรียก เหมยขาบ ภูเขาสูงเรียก ดอย เนินเตี้ยเรียก ม่อน

อยากรู้ความหมายคำอื่นเกี่ยวกับธรรมชาติ ลองค้นใน พจนานุกรมมรดกล้านนา หรืออ่านต่อเรื่อง ดอกไม้ล้านนา และ ผีในคำเมือง