เดือนสามล้านนา: หน้าหนาว ตีข้าว ขึ้นหลอง และวันสำคัญ

เดือนสาม สามฯ (คำเมืองอ่านว่า สาม) คือเดือนที่สามของปีล้านนา ตรงกับเดือนอ้ายของภาคกลาง และตกราวกลางธันวาคมถึงต้นมกราคม เดือนสามล้านนา เป็นเดือนที่หนาวที่สุดเดือนหนึ่งของปี ข้าวในนาส่วนใหญ่เกี่ยวเสร็จแล้ว ชาวนาจึงตีข้าว ตากฟาง และขนข้าวขึ้นยุ้ง พร้อมทำพิธีเชิญขวัญข้าวกลับบ้าน

บทความนี้สรุปสิ่งที่ควรรู้ในเดือนสาม ทั้งวันสำคัญของปี ๒๕๖๙ งานในนาหลังเกี่ยวข้าว พิธี สู่ขวัญเข้า คำเมืองหน้าหนาว และวันเสียประจำเดือนตามคำของผู้เฒ่าผู้แก่

เดือนสามคือเดือนอะไร

คนล้านนานับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เมื่อพ้น เดือนยี่ เดิอฯรยี่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนยี่) ก็ถึงเดือนสาม พจนานุกรมอธิบายคำว่าสามไว้ว่าเป็นชื่อเดือนตามจันทรคติ เรียก "เดือน ๓ เหนือ" ตรงกับเดือนอ้ายของกรุงเทพฯ ส่วนเดือนต่อไปคือ สี่ สี่ (คำเมืองอ่านว่า สี่) ซึ่งตรงกับเดือนยี่ของกรุงเทพฯ ที่มาของการนับแบบนี้อ่านได้ที่ เดือนเหนือ

เดือนสามเป็น เดือนกี้ก เดิอฯรคีกฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกี้ก) คือเดือนเลขคี่ จึงมีเพียง ๒๙ วัน ต่างจากเดือนยี่ที่มี ๓๐ วัน

• เดือนออก เดิอฯรออฯก (คำเมืองอ่านว่า เดือนออก) คือข้างขึ้น ๑๕ วัน คืนขึ้น ๑๕ ค่ำเรียกว่าเดือน เปง เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า เปง) คือเพ็ญ
• เดือนแฮม เดิอฯรแรมฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนแฮม) คือข้างแรม พจนานุกรมระบุว่าเดือนเลขคี่มีข้างแรมเพียง ๑๔ วัน
• คืนสุดท้ายของเดือนคี่ คือแรม ๑๔ ค่ำ เรียกว่า ดั๋บหน ดัปฯห฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า ดั๋บหน) ส่วนเดือนคู่อย่างเดือนยี่จะจบที่แรม ๑๕ ค่ำ ซึ่งเรียกว่าดั๋บเต็๋ม

วันสำคัญเดือนสาม ๒๕๖๙

วันพระในคำเมืองเรียกว่า วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) แบ่งเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ กับ วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) ซึ่งพจนานุกรมระบุว่าคือขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๔ ค่ำในเดือนคี่ เดือนสามจึงมีวันศีลหลวงวันสุดท้ายตรงกับแรม ๑๔ ค่ำ

วันที่ทั้งหมดคำนวณจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา ปีนี้วันขึ้นปีใหม่สากลตรงกับวันศีลหน้อยพอดี ใครตั้งใจทำบุญต้นปีจึงไปวัดได้ในวันเดียวกัน งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน ควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง

ในนา: ตี๋เข้า ตากเฟือง ขึ้นหลอง

เมื่อถึงเดือนสาม ข้าวนาปีส่วนใหญ่ เกี่ยวเข้า ก่ยฯวเขั้า (คำเมืองอ่านว่า เกี่ยวเข้า) เสร็จแล้ว ตัวอย่างจากจังหวัดพะเยา MGR Online (๒๕๕๙) รายงานว่าข้าวนาปีเกี่ยวในเดือนพฤศจิกายนราวร้อยละ ๘๕ และเหลือเกี่ยวในเดือนธันวาคมเพียงราวร้อยละ ๕ งานในนาเดือนนี้จึงเป็นงานหลังเกี่ยว

• ตี๋เข้า ตีเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ตี๋เข้า) คือฟาดข้าวให้เมล็ดร่วงจากรวง ทำบน ต๋าลาง ตาลางฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๋าลาง) คือลานนวดข้าว
• ห๋ะเข้า หะเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ห๋ะเข้า) คือโปรยข้าวเปลือกที่ตีแล้วให้ลมพัดข้าวลีบและเศษต่าง ๆ ปลิวออก
• ฟางข้าวเรียกว่า เฟือง เฟิอฯง (คำเมืองอ่านว่า เฟือง) ฟางราวสิบกำมัดรวมกันเรียกว่า ลุน ลุร (คำเมืองอ่านว่า ลุน)

ข้าวเปลือกที่สะอาดแล้วจะขึ้นไปเก็บใน หลองเข้า หลฯอฯงเขั้า (คำเมืองอ่านว่า หลองเข้า) คือยุ้งข้าว การบรรทุกข้าวไปใส่ยุ้งเรียกว่า ลากเข้าขึ้นหลอง ลากฯเขั้าขึ้นฯหลฯอฯง (คำเมืองอ่านว่า ลากเข้าขึ้นหลอง) และคนเมืองยังเลือกวันให้เหมาะด้วย พจนานุกรมมีคำว่า วันเข้าขึ้นหลอง วันฯเขั้าขึ้นฯหลฯอฯง (คำเมืองอ่านว่า วันเข้าขึ้นหลอง) คือวันที่เหมาะจะนำข้าวขึ้นเก็บในยุ้ง

เมื่อข้าวอยู่ในยุ้งแล้ว การตักข้าวออกมาก็มีตำรากำกับ คือ ปั๋กขะตืนตั๋กเข้า ปักขฯทืนฯตักฯเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ปั๋กขะตืนตั๋กเข้า) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นตารางวันดีวันเสียสำหรับตักข้าวออกจากยุ้ง มักเขียนห้อยไว้ที่ยุ้งข้าว ชาวล้านนาเชื่อถือตารางนี้เวลาตักข้าวไปสี ตำ ขาย แบ่งปัน หรือทำบุญ

สู่ขวัญเข้า: เชิญขวัญข้าวขึ้นยุ้ง

ชาวล้านนาเชื่อว่าข้าวมีขวัญ เรียกว่า ขวันเข้า ขัวฯรเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ขวันเข้า) และมี ย่าขวัญเข้า ย่าขัวฯรเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ย่าขวัญเข้า) ซึ่งพจนานุกรมเทียบกับพระแม่โพสพ เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่สถิตอยู่ในต้นข้าวและเมล็ดข้าว

เมื่อเก็บเกี่ยวเสร็จ จึงมีพิธี สู่ขวัญเข้า สู่ขัวฯรเขั้า (คำเมืองอ่านว่า สู่ขวัญเข้า) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นการอัญเชิญย่าขวัญข้าวจากทุ่งนาไปอยู่ในยุ้งข้าวหลังเก็บเกี่ยว และเมื่อถึงฤดูทำนาก็จะเชิญกลับไปที่นาอีกครั้ง พิธีนี้จึงเหมือนการพาขวัญข้าวกลับบ้านพร้อมกับข้าวที่ขึ้นยุ้ง

หลังฤดูเก็บเกี่ยว ชาวบ้านบางแห่งยังทำบุญ ล้นบาตร ล้฿นฯบาฯระฯต (คำเมืองอ่านว่า ล้นบาตร) คือใส่ข้าวเปลือกหรือข้าวสารจนท่วมบาตรเป็นกองข้าว พจนานุกรมระบุว่าเรียกอีกชื่อว่าทานดอยเงินดอยคำ ช่วงเวลาทำพิธีขึ้นกับแต่ละหมู่บ้าน

หนาวกั๋ดหนาวเย็น: คำเมืองหน้าหนาว

ช่วงเดือนธันวาคมถึงมกราคมมักเป็นช่วงที่อากาศหนาวที่สุดของปี ไทยรัฐ (๒๕๖๖) รายงานคำคาดหมายของกรมอุตุนิยมวิทยาในปีนั้นว่าช่วงหนาวเย็นที่สุดอยู่ราวต้นธันวาคมถึงปลายมกราคม ถ้าเดือนยี่คือหนาวอ๊อดฮ็อดที่กำลังสบาย เดือนสามก็คือ หนาวกั๋ดหนาวเย็น หนฯาวฯกัดฯหนฯาวฯเอยฯันฯ (คำเมืองอ่านว่า หนาวกั๋ดหนาวเย็น) แปลว่าหนาวมาก เราขอให้เป็นคำประจำเดือนสาม

บนดอยสูง เช้าหน้าหนาวมักมีทะเลหมอกและบางปีมีเหมยขาบเกาะยอดหญ้า คำเรียกหมอก น้ำค้าง และลมฟ้าอากาศอื่น ๆ อ่านต่อได้ที่ ฟ้าฝนลมคำเมือง

เตรียมบุญเดือนสี่

ข้าวใหม่ที่ขึ้นยุ้งในเดือนนี้จะได้ทำบุญในเดือนหน้า คือ ตานเข้าใหม่ ทาฯนฯเขั้าไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ตานเข้าใหม่) การถวายข้าวที่เก็บเกี่ยวใหม่ ซึ่งพจนานุกรมระบุว่าต้องทำก่อนจะกินข้าวใหม่นั้น อีกงานหนึ่งคือ ตานหลัวหิงไฟพะเจ้า ทาฯนฯห฿ลฯวฯหิงฯไฟระฯพเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ตานหลัวหิงไฟพะเจ้า) การถวายฟืนก่อกองไฟให้พระพุทธรูปคลายหนาว พจนานุกรมระบุว่าจัดในวันเดือนสี่เป็ง ราวเดือนมกราคม เพราะอากาศหนาวมาก

ปี ๒๕๖๙ เดือนสี่เป็งตรงกับวันศุกร์ที่ ๒๒ มกราคม ๒๕๗๐ อ่านเรื่องพิธีถวายข้าวใหม่ได้ที่ ตานข้าวใหม่

วันเสียเดือนสาม: เสียผั๋ดกั๋บเสาร์

คนล้านนาถือ วันเสีย วันฯเสยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเสีย) คือวันอัปมงคลประจำแต่ละเดือน พจนานุกรมบันทึกกลอนที่ผู้เฒ่าผู้แก่ใช้ท่องจำไว้ว่า "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น, ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว, สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์, สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์"

ตามกลอนนี้ เดือนสาม เดือนเจ็ด และเดือนสิบเอ็ด มีวันเสียคือ วันพฤหัสบดี (ผั๋ด) กับ วันเสาร์ ปี ๒๕๖๙ จึงมีวันเสียดังนี้

• วันพฤหัสบดี: ๑๐, ๑๗, ๒๔, ๓๑ ธันวาคม ๒๕๖๙ และ ๗ มกราคม ๒๕๗๐
• วันเสาร์: ๑๒, ๑๙, ๒๖ ธันวาคม ๒๕๖๙ และ ๒ มกราคม ๒๕๗๐

ลองเลือกวันในเดือนสาม แล้วดูว่าวันไหนเป็นวันเสียตามกลอน

สรุป

• เดือนสาม คือเดือน ๓ เหนือ ตรงกับเดือนอ้ายภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๑๐ ธันวาคม ๒๕๖๙ ถึง ๗ มกราคม ๒๕๗๐ และมี ๒๙ วัน เพราะเป็นเดือนกี้ก
• วันศีลของเดือนคือ ๑๗ และ ๒๔ ธันวาคม กับ ๑ และ ๗ มกราคม โดยวันขึ้นปีใหม่สากลตรงกับวันศีลหน้อย
• งานในนาคือ ตี๋เข้า บนต๋าลาง ตากเฟือง และ ลากเข้าขึ้นหลอง พร้อมพิธี สู่ขวัญเข้า เชิญขวัญข้าวขึ้นยุ้ง
• คำประจำเดือนคือ หนาวกั๋ดหนาวเย็น หนาวมาก
• ตามกลอนวันเสีย เดือนสาม "เสียผั๋ดกั๋บเสาร์"

ค้นคำเกี่ยวกับเดือนและวันเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ดูวันทางจันทรคติของทุกวันได้ที่ ปฏิทินล้านนา และอ่านเดือนก่อนหน้าได้ที่ เดือนยี่ล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: สาม(https://moradoklanna.com/dict/?สาม) · สู่ขวัญเข้า(https://moradoklanna.com/dict/?สู่ขวัญเข้า) · หนาวกั๋ดหนาวเย็น(https://moradoklanna.com/dict/?หนาวกั๋ดหนาวเย็น) · วันเสีย(https://moradoklanna.com/dict/?วันเสีย) · ปั๋กขะตืนตั๋กเข้า(https://moradoklanna.com/dict/?ปั๋กขะตืนตั๋กเข้า)
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๑๐ ธันวาคม ๒๕๖๙ ถึง ๗ มกราคม ๒๕๗๐
• MGR Online. (๒๕๕๙, ๓๑ ตุลาคม). พฤศจิกาฯ นี้นาข้าวพะเยาพร้อมเกี่ยว 85% เผยผลผลิตทั้งจังหวัดล้น 2.4 แสนตัน
• ไทยรัฐออนไลน์. (๒๕๖๖, ๒ ตุลาคม). อุตุฯ คาด "ฤดูหนาว" ของไทย ช้ากว่าปกติ 2 สัปดาห์ อากาศเย็นน้อยกว่าปีที่ผ่านมา
• ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ