วังบัวบาน: เรื่องจริง เรื่องเล่า และเรื่องแต่ง

วังบัวบาน คือวังน้ำลึกใต้หน้าผา เหนือน้ำตกห้วยแก้ว เชิงดอยสุเทพ เชียงใหม่ ชื่อนี้ผูกอยู่กับเรื่องของครูสาวชื่อบัวบาน ที่เล่ากันมาหลายสิบปีว่าเสียชีวิตที่นี่เพราะผิดหวังในความรัก คำว่า วัง วังฯ (คำเมืองอ่านว่า วัง) ในพจนานุกรมหมายถึงห้วงน้ำลึก ห้วงน้ำที่น้ำหมุนวน ชื่อของสถานที่จึงบอกทั้งภูมิประเทศและชื่อคน

บทความนี้ไม่ได้ตัดสินว่าเรื่องไหนจริง แต่แยกให้เห็นทีละชิ้นว่า ชิ้นไหน หลายแหล่งบอกตรงกัน ชิ้นไหน มีผู้เล่าเพียงคนเดียว และชิ้นไหน ถูกเติมภายหลัง จากเพลง ภาพยนตร์ และสื่อ เราเล่าด้วยความเคารพต่อครูบัวบานและครอบครัวของเธอ ซึ่งเคยขอให้ผู้วายชนม์ได้รับความสงบ

วังน้ำจริงที่เชิงดอยสุเทพ

ลำน้ำที่ไหลผ่านวังบัวบานคือ ห้วยแก้ว คนเมืองเรียกลำน้ำที่ไหลลงมาจากภูเขาว่า ห้วย ห้วฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ห้วย) ส่วนน้ำที่ตกจากที่สูงคือ น้ำต๋ก นาฯต฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า น้ำต๋ก) ลำห้วยนี้ไหลลงจากไหล่ ดอย ดอฯย (คำเมืองอ่านว่า ดอย) สุเทพทางทิศตะวันออก ผ่านหน้าผาและวังน้ำ แล้วจึงตกเป็นน้ำตกห้วยแก้วที่คนเชียงใหม่รู้จัก

หน้าข้อมูลของเทศบาลเมืองสุเทพ ซึ่งเรียบเรียงโดยอุดม รุ่งเรืองศรี บรรยายว่าวังบัวบานเป็นวังน้ำที่อยู่เบื้องล่างชะง่อนผาสูง เหนือน้ำตกห้วยแก้ว ข่าวของไทยรัฐและ Sanook (๒๕๖๐) ก็ระบุตำแหน่งเดียวกันในเขตอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย หน้าผาเหนือวังน้ำนี้ชื่อ ผาเงิบ ในพจนานุกรม ผา ผา (คำเมืองอ่านว่า ผา) คือหินขนาดใหญ่ที่ภูเขา และ เงิบ เงิปฯ (คำเมืองอ่านว่า เงิบ) คือเงื้อม หรือก้อนหินที่ยื่นออกมาจากภูเขา

ความหมายของคำตรงกับรูปหน้าผา แต่ใครตั้งชื่อผาเงิบและห้วยแก้วเมื่อไร เราไม่พบบันทึก คำว่าแก้วในพจนานุกรมมีหลายความหมาย เราจึงไม่เดาที่มาของชื่อลำห้วย

ห้วยแก้วอยู่ใกล้คนเมืองมากขึ้นตั้งแต่มีถนนขึ้นดอยสุเทพ ครูบาศรีวิชัย เริ่มสร้างถนนจากเชิงดอยด้านห้วยแก้วเมื่อ ๙ พฤศจิกายน ๒๔๗๗ และรถยนต์คันแรกขึ้นถึงดอยได้ในวันที่ ๓๐ เมษายน ๒๔๗๘ (ศิลปวัฒนธรรม; มรดกล้านนา) ถนนเส้นนี้ผ่านใกล้น้ำตก ทุกวันนี้อนุสาวรีย์ของครูบาศรีวิชัยตั้งอยู่ที่ต้นทาง

จากวังคูลวา ถึงวังบัวบาน: ชื่อนี้มาจากไหน

อุดม รุ่งเรืองศรี เล่าว่าวังน้ำนี้เดิมเรียกว่า วังคูลวา หรือ วังกุลา เพราะมีเรื่องเล่าว่าชาวต่างชาติคนหนึ่งพลัดตกลงไป คำนี้ไม่มีในพจนานุกรมของเรา เราจึงเขียนเป็นอักษรไทยเท่านั้น หน้าเว็บอื่น ๆ ที่เล่าเรื่องชื่อเดิมล้วนคัดมาจากข้อความเดียวกัน เรื่องชื่อเดิมจึงมีผู้เล่าเพียงคนเดียว

ข้อความเดียวกันยกคำของนักเขียนสารคดี บุญช่วย ศรีสวัสดิ์ ว่ามีการเปลี่ยนชื่อเป็นวังบัวบานใน พ.ศ. ๒๔๘๗ เพราะหญิงชื่อบัวบานเสียชีวิตที่นี่ แต่ครอบครัวของครูบัวบาน และรายการสารคดีของไทยพีบีเอส ระบุปีที่เธอเสียชีวิตว่า พ.ศ. ๒๔๘๙ ปีที่ชื่อวังบัวบานเริ่มใช้จึงยังไม่ลงตัว เราบอกทั้งสองปีไว้ และไม่เลือกแทนผู้อ่าน

สิ่งที่ชื่อนี้บอกได้แน่คือ ชื่อของคนคนหนึ่งกลายเป็นชื่อสถานที่ ซึ่งเป็นเรื่องที่พบได้ทั่วไปในชื่อบ้านนามเมือง บัว บ฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า บัว) กับ บาน บาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า บาน หมายถึงคลี่ออก) รวมกันเป็นชื่อที่แปลตรงตัวว่าบัวที่บานแล้ว

ครูบัวบานตัวจริง: ครอบครัวเล่าอะไร

ทุกคำเล่าที่อุดมรวบรวมไว้เรียกเธอว่า ครูบัวบาน ในคำเมือง ครูคือ คู ระฯคู (คำเมืองอ่านว่า คู) ข้อนี้ตรงกับที่ครอบครัวของเธอเล่า ครอบครัวไชยวงศ์แก้วเคยเผยแพร่คำชี้แจงทางออนไลน์ตั้งแต่ราว พ.ศ. ๒๕๕๕ (ภาษาสยาม) และชี้แจงอีกครั้งใน พ.ศ. ๒๕๖๕ ซึ่งสื่อหลายสำนักนำไปรายงาน (Sanook, ผู้จัดการออนไลน์, PPTV, The Thaiger) ผู้ชี้แจงเป็นหลานของพี่ชายครูบัวบาน

ตามคำชี้แจงนั้น ครูบัวบานเป็นลูกคนที่ห้าในพี่น้องหกคน บ้านของครอบครัวอยู่ริมถนนแก้วนวรัฐ ฝั่งตรงข้ามโรงเรียนปรินส์รอยแยลส์วิทยาลัย เธอเป็นครูประชาบาลที่อำเภอดอยสะเก็ดราวหนึ่งปี ไปช่วยสอนภาษาไทยที่ โฮงเฮียน โร฿งฯรยฯร (คำเมืองอ่านว่า โฮงเฮียน) ฮั่วเอง แล้วจึงเป็นครูที่โรงเรียนพระราชชายา ซึ่งปัจจุบันคือโรงเรียนดาราวิทยาลัย จนถึงช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ครอบครัวยังบอกว่าเธอเป็นคริสเตียน

ครอบครัวเล่าว่าช่วงปลาย พ.ศ. ๒๔๘๘ เธอร่วมหุ้นเปิดร้านขายยากับเพื่อน และมีปัญหาจากการลงทุนนั้น เธอออกจากบ้านเมื่อวันที่ ๓ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๙ และมีชาวบ้านพบเธอเมื่อวันที่ ๗ กุมภาพันธ์ ครอบครัวบอกว่าการชันสูตรในเวลานั้นไม่พบร่องรอยการถูกทำร้าย และไม่พบการตั้งครรภ์ (Sanook; The Thaiger; ภาษาสยาม)

เรื่องคนรัก ครอบครัวยืนยันว่า ไม่เคยมีนายทหารหรือชายหนุ่มจากกรุงเทพฯ ในชีวิตของเธอ มีเพียงครูชายคนหนึ่งที่หมายปอง จนเธอต้องย้ายที่พักเพื่อตัดความสัมพันธ์ ครอบครัวเชื่อว่าสาเหตุไม่ได้มาจากความรัก (PPTV; Sanook) คำชี้แจงนี้เป็นคำเล่าของครอบครัว ซึ่งใกล้ชิดเรื่องที่สุด แต่ก็เป็นคำเล่าฉบับหนึ่งเช่นเดียวกับฉบับอื่น เราจึงวางไว้คู่กันในหัวข้อถัดไป

หกคน หกเรื่อง: ผู้ชายในเรื่องคือใคร

ส่วนที่เปลี่ยนมากที่สุดในเรื่องวังบัวบานคือ "ผู้ชายในเรื่อง" ข้างล่างคือคำเล่าที่อุดม รุ่งเรืองศรีรวบรวมไว้ เทียบกับคำชี้แจงของครอบครัว

หกคนเล่า ผู้ชายในเรื่องเปลี่ยนไปห้าแบบ ยังมีอีกฉบับหนึ่งที่ เพ็ญสุภา สุขคตะ (๒๕๕๔) ยกมาจากงานวิจัยที่สัมภาษณ์ญาติ ว่าคนรักของครูบัวบานเป็นคนเชียงใหม่ที่ไม่เคยนอกใจเธอ และการเสียชีวิตเป็นอุบัติเหตุ เธอไม่ได้บอกชื่องานวิจัยนั้น สิ่งที่ทุกฉบับตรงกันจึงมีไม่มาก คือชื่อบัวบาน วังน้ำเหนือน้ำตกห้วยแก้ว และเกือบทุกฉบับว่าเธอเป็นครู

ลองทายด้วยตัวเองในวิดเจ็ตด้านล่าง แท็บแรกเป็นแผนที่ เลือกผู้เล่าแล้วดูว่าเขาพูดถึงสถานที่ไหน แท็บที่สองให้ทายว่าผู้ชายในแต่ละฉบับคือใคร แท็บที่สามแยกชื่อวังบัวบาน ผาเงิบ และน้ำตกห้วยแก้วออกเป็นคำ พร้อมอักษรล้านนาจากพจนานุกรม

ในคำเมือง เล่า เลั่า (คำเมืองอ่านว่า เล่า) มีความหมายหนึ่งว่า ลือ แพร่ข่าว ตารางข้างบนคือตัวอย่างที่ชัดว่าเรื่องที่ถูกเล่าต่อหลายทอดเปลี่ยนไปได้มากเพียงใด แม้ผู้เล่าแต่ละคนจะอยู่ในเมืองเดียวกันก็ตาม

จากกลอนสู่เพลง: วังบัวบาน ของสนิท ศ.

อุดมเล่าว่าหลังการเสียชีวิตของครูบัวบาน มีพระภิกษุรูปหนึ่งนำเรื่องนี้ไปแต่งเป็นกลอนลงหนังสือพิมพ์ ว่ากันว่าท่านอยู่ที่วัดพระนอนป่าเก็ดถี่ อำเภอสารภี บ้างก็ว่าอยู่ที่ดอยสุเทพ และอาจใช้นามปากกาว่า "เลิศ ลานนา" รายละเอียดเหล่านี้ขึ้นต้นด้วยคำว่า "กล่าวกันว่า" ตั้งแต่ต้น เราจึงเล่าตามนั้น

เพลง วังบัวบาน มีหลักฐานชัดกว่า ห้องสมุดดนตรีสมเด็จพระเทพรัตน์ มหาวิทยาลัยมหิดล บันทึกว่าคำร้องเป็นของ สนิท ศ. (สนิท ศิริวิสูตร) นักแต่งเพลงที่เกิดในตรอกใกล้กาดวโรรส เชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗ เขาแต่งเพลงนี้ให้ละครวิทยุของคณะจารุกนก หัวหน้าคณะเห็นว่าเหมาะกับเสียงของ มัณฑนา โมรากุล เพลงจึงออกอากาศทางวิทยุ แล้วจึงบันทึกแผ่นเสียง อุดมเล่าเพิ่มว่าสนิทต่อยอดจากกลอนของพระภิกษุ และทำนองเป็นของอรุณ หงสวีณ เราไม่พบปีที่บันทึกเสียงจากแหล่งที่ตรวจได้

เพลงไม่ได้เล่าเรื่องคนรักเป็นรายละเอียด แต่วาดภาพวังน้ำ น้ำตก และเสียงจักจั่นให้เป็นเหมือนพิธีศพของนางเอกที่พลาดรัก ห้องสมุดดนตรีฯ ตีความว่าภาพเหล่านี้ได้แรงบันดาลใจจากมหาเวสสันดรชาดก

เอาน้ำตกก้องเป็นกลองประโคม — วังบัวบาน, คำร้อง: สนิท ศ. · ขับร้อง: มัณฑนา โมรากุล

เพลงทำให้เรื่องของคนคนหนึ่งในเชียงใหม่กลายเป็นเรื่องที่คนทั่วประเทศได้ยิน และทำให้สาเหตุแบบ "ผิดหวังในความรัก" ติดอยู่กับชื่อวังน้ำ

ภาพยนตร์ ๒๕๑๕ และคำว่า "จากเรื่องจริง"

ใน พ.ศ. ๒๕๑๕ มีภาพยนตร์เรื่อง วังบัวบาน กำกับโดย ส. คราประยูร สร้างโดยนครพิงค์ภาพยนตร์ ใบปิดระบุว่า "จากบทประพันธ์ของ มาลินี" และโฆษณาว่าเป็นเรื่องจริงของสาวเมืองเหนือผู้ซื่อสัตย์ต่อความรักยิ่งชีวิต (Thai Film Reviews; สารานุกรมภาพยนตร์ไทยบันเทิง)

คำถามที่คนมักถามคือ ใครแต่งนวนิยายวังบัวบาน คำตอบที่ตรวจได้คือ ภาพยนตร์ ๒๕๑๕ ให้เครดิตบทประพันธ์แก่ผู้ใช้ชื่อ "มาลินี" แต่เรายังไม่พบว่านวนิยายเล่มนั้นพิมพ์ครั้งแรกเมื่อใด งานที่เก่ากว่าและตรวจได้คือกลอนในหนังสือพิมพ์กับเพลงของสนิท ศ. ใครพบหลักฐานฉบับพิมพ์ของนวนิยาย แจ้งเราได้ เราจะเพิ่มให้

คำว่า "จากเรื่องจริง" บนใบปิดคือจุดที่น่าสังเกต ภาพยนตร์ออกฉายหลังเหตุการณ์ ๒๖ ปี และเลือกฉบับรักซื่อสัตย์ที่จบด้วยโศกนาฏกรรม ฉบับนี้ถูกเล่าซ้ำในสื่อท่องเที่ยวรุ่นหลัง เช่นนิตยสาร Chiang Mai CityLife (๒๕๔๙) ซึ่งเล่าถึงหญิงตั้งครรภ์ที่ถูกทิ้งในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง

ทีละข้อ: ชิ้นไหนมีหลักฐาน ชิ้นไหนเติมภายหลัง

ลองจัดเรื่องด้วยตัวเองก่อน วิดเจ็ตด้านล่างแยกเรื่องวังบัวบานออกเป็น ๑๔ ชิ้น แตะกล่องที่คิดว่าใช่ แล้วดูเหตุผลกับที่มา แท็บที่สองไล่ดูว่าเรื่องเติบโตอย่างไร ตั้งแต่ชื่อที่บุญช่วยบันทึก จนถึงคำชี้แจงของครอบครัวใน พ.ศ. ๒๕๖๕ กด "เทียบ" สองฉบับเพื่อวางคู่กันได้

นายทหารจากกรุงเทพฯ

ฉบับที่สื่อเล่าต่อกันมากที่สุดคือคนรักเป็นนายทหารจากกรุงเทพฯ ที่มีภรรยาอยู่แล้ว ในชุดคำเล่าที่อุดมรวบรวม ฉบับนี้มาจากคำสัมภาษณ์ปี ๒๕๔๐ และ ๒๕๔๑ ข้อเขียนเก่าที่สุดที่ตรวจได้ (๒๕๑๑) เล่าว่าเป็นครูประชาบาล และครอบครัวยืนยันว่าไม่เคยมีนายทหารในชีวิตของเธอ

ตั้งครรภ์หรือไม่

ข้อเขียนปี ๒๕๑๑ และคำสัมภาษณ์ปี ๒๕๔๑ เล่าว่าเธอตั้งครรภ์ ส่วนครอบครัวบอกว่าการชันสูตรในเวลานั้นไม่พบการตั้งครรภ์ แหล่งข้อมูลยังเห็นต่างกัน และเป็นเรื่องที่ครอบครัวรู้สึกว่ากระทบชื่อเสียงของผู้วายชนม์ เราจึงบอกเพียงว่าเห็นต่าง ไม่ขยายความ

ผีวังบัวบาน

เรื่องที่ว่าวังน้ำนี้ อาถรรพ์ หรือมี ผี ผี (คำเมืองอ่านว่า ผี) ของบัวบาน เป็นความเชื่อที่มีผู้เล่ากันมา ข้อเขียนของอุดมเรียกที่นี่ว่า "วังน้ำอาถรรพณ์" และไทยรัฐ (๒๕๖๐) เล่าว่าคนท้องถิ่นเชื่อว่าวังน้ำนี้เฮี้ยน สิ่งที่ข่าวยืนยันได้จริงคือวังน้ำลึก และน้ำป่าในหน้าฝนมาเร็วจนอุทยานฯ ต้องปิดพื้นที่เป็นครั้งคราว ความเชื่อเรื่องผีจึงอยู่คู่กับคำเตือนที่มีเหตุผลรองรับ

เมื่อตำนานกลับมาเป็นข่าว (๒๕๖๕)

ต้นปี ๒๕๖๕ รายการ ความจริงไม่ตาย ของไทยพีบีเอส ทำตอน "ปริศนาวังบัวบาน" ตั้งคำถามว่า ครูบัวบาน ไชยวงศ์แก้ว ที่เสียชีวิตใน พ.ศ. ๒๔๘๙ เป็นหญิงช้ำรักอย่างที่เล่ากันจริงหรือไม่

เดือนสิงหาคมปีเดียวกัน วงดนตรีของโรงเรียนแห่งหนึ่งในเชียงใหม่นำตำนานรักวังบัวบานไปแสดงในรายการประกวดร้องเพลงทางโทรทัศน์ คลิปแพร่หลาย ครอบครัวจึงออกมาชี้แจงว่าเรื่องที่แสดงคลาดเคลื่อนจากชีวิตจริงของครูบัวบาน รวมถึงฉากความเชื่อที่ไม่ตรงกับศาสนาของเธอ ทางโรงเรียนชี้แจงว่าไม่มีเจตนาบิดเบือน และต้องการสื่อเรื่องปัญหาการฆ่าตัวตายในสังคม ครอบครัวขอว่า "ขอความเป็นธรรมและความสงบต่อผู้วายชนม์" (ผู้จัดการออนไลน์; Sanook)

PPTV (๒๕๖๕) ตั้งข้อสังเกตว่าฉบับที่ชาวบ้านเล่าต่อกันคล้ายเรื่องสาวเครือฟ้า ทั้งนายทหารจากกรุงเทพฯ การตั้งครรภ์ และการรู้ภายหลังว่าเขามีครอบครัวแล้ว เพ็ญสุภา สุขคตะ (๒๕๕๔) ก็มองว่าตำนานวังบัวบานที่ผูกเป็นเพลงและหนังเดินตามแม่แบบ "สาวเหนือถูกหนุ่มบางกอกทิ้ง" เดียวกัน อ่านต่อได้ที่ สาวเครือฟ้า: เรื่องจริงของสาวเหนือ หรือมาดามบัตเตอร์ฟลายที่ย้ายบ้าน

เข้าใจผิดบ่อย: แหล่งข้อมูลบอกอะไร

เรื่องนี้ถูกเล่าซ้ำจนบางรายละเอียดดูเหมือนข้อเท็จจริง ข้างล่างคือประโยคที่ได้ยินบ่อย กับสิ่งที่แหล่งข้อมูลในบทความนี้บอก

"วังบัวบานเป็นนวนิยายดัง"

ภาพยนตร์ ๒๕๑๕ ให้เครดิตบทประพันธ์ของ "มาลินี" แต่งานที่เก่ากว่าและตรวจได้คือกลอนในหนังสือพิมพ์และเพลงของสนิท ศ. เรื่องนี้เริ่มจากการเสียชีวิตของคนจริง ไม่ได้เริ่มจากนวนิยาย

"ครูบัวบานถูกนายทหารหลอก"

เป็นฉบับหนึ่งจากคำสัมภาษณ์ปี ๒๕๔๐–๒๕๔๑ ไม่ใช่ฉบับเดียว และครอบครัวโต้แย้งโดยตรง

"เป็นเรื่องจริงทั้งเรื่อง"

ส่วนที่หลายแหล่งตรงกันคือชื่อ อาชีพครู สถานที่ และปี ๒๔๘๙ ส่วนเรื่องคนรักและสาเหตุยังเห็นต่างกัน คำว่า "จากเรื่องจริง" เป็นคำโฆษณาของภาพยนตร์ ๒๕๑๕

"วังบัวบานอันตรายเพราะผี"

เป็นความเชื่อที่มีผู้เล่า ส่วนอันตรายที่ข่าวและอุทยานฯ ยืนยันคือวังน้ำลึกและน้ำป่าในหน้าฝน

สรุป

• วังบัวบาน เป็นวังน้ำจริงใต้ผาเงิบ เหนือน้ำตกห้วยแก้ว คำว่า วัง ในคำเมืองคือห้วงน้ำลึก
• ครูบัวบาน มีตัวตนจริง เป็นครูในเชียงใหม่ ครอบครัวและไทยพีบีเอสระบุว่าเธอเสียชีวิตใน พ.ศ. ๒๔๘๙ ส่วนปีเปลี่ยนชื่อ ๒๔๘๗ ยังไม่ลงตัว
• ผู้ชายในเรื่อง เปลี่ยนไปตามผู้เล่า ทั้งครูประชาบาล ปลัดอำเภอ ชายภาคกลาง นายทหาร และครอบครัวยืนยันว่าไม่มีนายทหาร
• เพลง ของสนิท ศ. ขับร้องโดยมัณฑนา โมรากุล และ ภาพยนตร์ ๒๕๑๕ จากบทประพันธ์ของ "มาลินี" ทำให้ฉบับ "ช้ำรัก" กลายเป็นฉบับที่คนจำ
• เราไม่ตัดสินแทนผู้อ่าน และขอเล่าเรื่องนี้ด้วยความเคารพต่อผู้วายชนม์และครอบครัว

ค้นคำในเรื่องนี้เพิ่มได้ใน วัง เงิบ และ ห้วย แล้วอ่านเรื่องถนนขึ้นดอยต่อที่ ครูบาศรีวิชัย

📚 อ่านเรื่องเชียงใหม่ต่อ: เจียงใหม่: นครพิงค์ของพญามังราย ปะตู๋ แจ่ง วัด และจาวเวียง · ถนนที่พาคนขึ้นดอย: ครูบาศรีวิชัย

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร ไม่ใช่การดัดแปลง แปล หรือเผยแพร่บทเพลงฉบับใหม่ เราอ้างเนื้อร้องเพียงวรรคสั้น ๆ พร้อมระบุที่มา เพื่อการศึกษา วิจารณ์ และแนะนำผลงาน ตามหลักการใช้งานโดยชอบธรรม (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ มาตรา ๓๒) คำอธิบายศัพท์ทั้งหมดมาจากพจนานุกรมและแหล่งที่ระบุไว้ เราไม่ใช้ภาพใบปิดภาพยนตร์ เพราะมีใบหน้าของนักแสดง

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง ผู้สร้าง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน และขอขอบคุณครอบครัวของครูบัวบานที่เล่าเรื่องจากฝั่งของครอบครัว หากเจ้าของสิทธิ์หรือครอบครัวประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: วัง · ห้วย · น้ำต๋ก · ผา · เงิบ · ดอย · บัว · บาน · คู · โฮงเฮียน · เล่า · ผี
• อุดม รุ่งเรืองศรี. วังบัวบาน. เทศบาลเมืองสุเทพ: ข้อมูลท่องเที่ยว (รวบรวมคำเล่าของบุญช่วย ศรีสวัสดิ์, สมาน ไชยวัณณ์ ๒๕๑๑, วสันต์ ปัณฑวงศ์ ๒๕๒๒, สุธาทิพย์ สว่างผล ๒๕๓๑, ศิริพงษ์ ศรีโกศัย ๒๕๔๐ และเจ้าบุญศรี ณ เชียงใหม่ ๒๕๔๑)
• Pantip. วังบัวบาน ภาควิจารณ์ (รวมคำเล่าชุดเดียวกัน)
• ภาษาสยาม. "วังบัวบาน" ตำนานรักสาวเชียงใหม่ และคำชี้แจงของครอบครัว (แก้ไขล่าสุด ๘ ตุลาคม ๒๕๕๕)
• Sanook ข่าว. (๒๕ สิงหาคม ๒๕๖๕). ไวรัล รร.ดัง ประกวดร้องเพลง รื้อตำนานรักวังบัวบาน ทายาทชี้เรื่องจริงถูกบิดเบือน
• ผู้จัดการออนไลน์. (๒๕ สิงหาคม ๒๕๖๕). ร.ร.ดังเชียงใหม่เจอดรามา หลังโชว์ "ตำนานรักวังบัวบาน" ญาติชี้บิดเบือนความจริง
• PPTV. (๒๓ สิงหาคม ๒๕๖๕). ญาติวอนสังคมเปลี่ยนมุมมองตำนาน "วังบัวบาน"
• The Thaiger. (๒๕ สิงหาคม ๒๕๖๕). ตำนาน 'รักวังบัวบาน' ไม่ได้ตายเพราะรัก ญาติวอนสังคมเข้าใจใหม่
• ไทยพีบีเอส. (๑๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๕). ความจริงไม่ตาย: ปริศนาวังบัวบาน
• เพ็ญสุภา สุขคตะ. (๒๕๕๔). ปริศนาโบราณคดี: สาวเหนือไม่ใช่สาวเครือฟ้า. มติชนสุดสัปดาห์
• ห้องสมุดดนตรีสมเด็จพระเทพรัตน์ มหาวิทยาลัยมหิดล. รายการเพลงไทยสากลจากอดีต ตอนที่ ๑๐๒ ผลงานของนักแต่งเพลง สนิท ศ. ตอนที่ ๑
• Thai Film Reviews. วังบัวบาน ๒๕๑๕ (ใบปิดและรายชื่อผู้สร้าง)
• ไทยบันเทิง (สารานุกรมภาพยนตร์ไทย). วังบัวบาน (๒๕๑๕)
• ไทยรัฐ. (๑๕ ตุลาคม ๒๕๖๐). ข่าวนักท่องเที่ยวลงเล่นน้ำที่วังบัวบาน
• Sanook ข่าว. (๑๖ ตุลาคม ๒๕๖๐). นาทีชีวิตหนุ่มฝรั่งใจกล้าโดดน้ำตกช่วยหลังเห็นคนไทยจมน้ำ
• Sanook ข่าว. (๒๐ กรกฎาคม ๒๕๖๑). สั่งปิดดอยสุเทพฯ ห้าม นทท.เล่นน้ำตกทุกแห่งเด็ดขาดหลังฝนถล่มหนัก
• Chiang Mai CityLife. (สิงหาคม ๒๕๔๙). Editorial: August 2006
• ศิลปวัฒนธรรม. ๙ พฤศจิกายน ๒๔๗๗ ครูบาศรีวิชัย "นั่งหนัก" ในการสร้างถนนขึ้น "ดอยสุเทพ"
• ศิลปวัฒนธรรม. "โรงเรียนดาราวิทยาลัย" โรงเรียนแห่งแรกของเมืองเชียงใหม่
• แผนที่ในวิดเจ็ต: OpenStreetMap contributors (ODbL)