ผ้าและเสื้อผ้าคำเมือง: นุ่ง เสื้อ เตี่ยว และคำทอผ้า

ผ้า ผ้า (คำเมืองอ่านว่า ผ้า) ในคำเมืองหมายถึงผืนผ้าอย่างที่ภาษาไทยกลางใช้ แต่คำเรียกเสื้อผ้ารอบตัวหลายคำไม่เหมือนกัน คนเมืองเรียกกางเกงว่า เตี่ยว เรียกผ้าขาวม้าว่า ผ้าต่อง เรียกผ้าห่มว่า ผ้าต้วบ และใช้คำว่า นุ่ง กับเสื้อผ้าแทบทุกชิ้น ตั้งแต่นุ่งซิ่นไปจนถึงนุ่งเสื้อ

บทความนี้รวม ผ้าและเสื้อผ้าคำเมือง จาก พจนานุกรมมรดกล้านนา แบ่งเป็นคำพื้นฐาน เสื้อ เตี่ยว ผ้านุ่ง ผ้าโพกหัวกับของติดตัว ผ้าในบ้าน ผ้าในวัดและพิธี คำทอผ้า คำย้อมผ้า และเครื่องประดับ ส่วนเรื่องซิ่นตีนจกอย่างละเอียด อ่านได้ที่ ซิ่นตีนจก

นุ่ง ห่ม คัวใบ: คำพื้นฐานเรื่องเสื้อผ้า

คำที่ควรรู้ก่อนคำอื่นคือ นุ่ง นุ่ง (คำเมืองอ่านว่า นุ่ง) พจนานุกรมอธิบายว่าคนเมืองใช้ "นุ่ง" ในความหมายรวมถึงสวมและใส่ด้วย เช่น นุ่งผ้าต่อง (นุ่งผ้าขาวม้า) นุ่งสิ้น (ใส่ผ้าซิ่น) นุ่งเตี่ยว (สวมกางเกง) และนุ่งเสื้อ (ใส่เสื้อ) ส่วนเสื้อผ้าทั้งหมดเรียกรวมว่า คัวใบ หรือ เคื่องนุ่งคัวใบ

เสื้อ: จากเสื้อก้อมถึงเสื้อหม้อห้อม

เสื้อ เสิ้อฯอ (คำเมืองอ่านว่า เสื้อ) คือเครื่องสวมปกปิดร่างกายส่วนบน คนเมืองมีชื่อเรียกเสื้อแต่ละแบบตามรูปทรง เสื้อที่ผู้สูงอายุนิยมใส่เพราะโปร่งสบายเรียกว่า เสื้อก้อม หรือ เสื้อบ่าห้อย ส่วนเสื้อที่ย้อมด้วยน้ำห้อมจนเป็นสีน้ำเงินแก่ คือ เสื้อหม้อห้อม ที่หลายคนรู้จักดี

เตี่ยว: กางเกงในคำเมือง

กางเกงทุกแบบในคำเมืองเรียกว่า เตี่ยว ต่ยฯว (คำเมืองอ่านว่า เตี่ยว) แล้วเติมคำบอกแบบไว้ข้างหลัง กางเกงพื้นเมืองที่คนเมืองใส่ทำงานไร่นาคือ เตี่ยวสะดอ กางเกงเป้าหย่อนยาวครึ่งแข้ง ส่วนกางเกงขายาวแบบสากล คนเมืองเรียกว่า เตี่ยวหลั่ง

ผ้านุ่ง: ซิ่น ผ้าต้อย ผ้าสะโหล่ง และผ้าต่อง

ผ้านุ่งของผู้หญิงล้านนาคือ สิ้น สิ้นฯ (คำเมืองอ่านว่า สิ้น) หรือผ้าซิ่น พจนานุกรมบันทึกชื่อซิ่นไว้หลายแบบ ซึ่งเล่าไว้ละเอียดแล้วใน ซิ่นตีนจก ในที่นี้ขอยกเฉพาะคำที่ยังไม่ได้กล่าวถึง

ผ้านุ่งของผู้ชายมีทั้ง ผ้าต้อย คือการนุ่งโจงกระเบน และ ผ้าสะโหล่ง หรือผ้าโสร่ง ส่วนผ้าที่ผู้ชายใช้ทุกวันที่สุดคือ ผ้าต่อง ผ้าต่อฯง หรือผ้าขาวม้า ผ้าฝ้ายลายตาหมากรุกที่ใช้ได้ทั้งนุ่ง ผลัดอาบน้ำ โพกหัว และห่ม

ผ้าโพกหัว หมวก ถง และเกิบ

ชาวนาชาวไร่ล้านนาใช้ผ้าโพกหัวกันแดด เรียกว่า ผ้าปันหัว ผ้าพันฯห฿วฯ หรือ ผ้าเคียนหัว ถ้าโพกแล้วผูกชายไว้ใต้คางเรียกว่า ผ้ากะลอม ส่วนหมวกในคำเมืองเรียกว่า กุ๋บ กุบ (คำเมืองอ่านว่า กุ๋บ)

ผ้าในบ้าน: ผ้าต้วบ ผ้าสะลี และผ้าหม้าน

ผ้าห่มในคำเมืองเรียกว่า ผ้าต้วบ ผ้าทวฯบ (คำเมืองอ่านว่า ผ้าต้วบ) ผ้าปูที่นอนเรียกว่า ผ้าสะลี หรือ ผ้าหล๋บ และผ้าม่านเรียกว่า ผ้าหม้าน หรือ ผ้ากั้ง

ผ้าในวัดและในพิธี

ผ้าของพระภิกษุในคำเมืองเรียกรวมว่า ผ้าไก ผ้าไค (คำเมืองอ่านว่า ผ้าไก) คือผ้าไตร ๓ ผืน ได้แก่ ผ้าสะบง (สบง ผ้านุ่ง) ผ้าลังก๋า (จีวร ผ้าห่ม) และ ผ้าป้าด (สังฆาฏิ ผ้าพาดบ่า) ผ้าเหล่านี้คนเมืองถวายในงานบุญสำคัญ เช่น ถวายผ้ากฐินช่วงออกพรรษาถึงเดือนยี่ ซึ่งเล่าไว้ใน คำศัพท์ยี่เป็ง

ด้ายฝ้ายก็มีบทบาทในพิธีของคนเมือง ฝ้ายไหมมือ ฝ้ายฯไหมฯมื คือด้ายที่ใช้ผูกข้อมือคู่บ่าวสาวหรือเรียกขวัญ การผูกเรียกว่า มัดมือ มัดฯมื ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นการรับเชิญขวัญเข้าสู่ตัวบุคคล อ่านเพิ่มที่ ฮ้องขวัญ นอกจากนี้ยังมี ฝ้ายมงคล ฝ้ายฯม฿งฯค฿ลฯฯ ด้ายที่ใช้ในพิธีมงคล เช่นสายสิญจน์ และ ฝ้ายจู๋ง ฝ้ายฯจูง ฝ้ายดิบ ๙ ห่วงที่พระสงฆ์ใช้จูงนำศพไปป่าช้า ส่วน ตุง ทุง ที่ทำจากผืนผ้า เล่าไว้แล้วใน ตุงล้านนา

จากปุยฝ้ายถึงผืนผ้า: คำทอผ้า

ผ้าพื้นเมืองล้านนาเริ่มจาก ฝ้าย ฝ้ายฯ (คำเมืองอ่านว่า ฝ้าย) ซึ่งในคำเมืองหมายถึงทั้งปุยฝ้ายและเส้นด้าย ฝ้ายพื้นเมืองที่มีปุยสีน้ำตาลอ่อนโดยธรรมชาติเรียกว่า ฝ้ายตุ่น หรือ ฝ้ายข่อน พจนานุกรมเล่าว่าฝ้ายตุ่นหายากและปั่นยากกว่าฝ้ายขาว เพราะปุยสั้นและไม่ค่อยฟู

ก่อนจะทอได้ ฝ้ายต้องผ่านหลายขั้น คำเมืองมีชื่อเรียกทุกขั้น

ผ้าไหมในคำเมืองเรียกว่า ผ้าแฮ ผ้าแร ส่วนคำว่า ไหม ไหมฯ มีสองความหมาย คือตัวไหมกับใยไหม และด้ายเย็บผ้า ด้ายเย็บผ้าเรียกว่า ไหมหยิ๋บ ไหมฯหิยฯบ ด้ายเย็บผ้าจากโรงงานที่พันมากับแกนเรียกว่า ไหมล้อ ไหมฯลอฯ และการเย็บเรียกว่า หยิ๋บ อยฯปฯ เส้นทองเส้นเงินที่ใช้ทอหรือปักผ้าเรียกว่า ดิ้น ดิ้ ส่วนเข็มขนาดใหญ่ เช่นเข็มเย็บกระสอบ เรียกว่า เหลม เหลฯม

ย้อมผ้า: ห้อม ขั๋ก ครั่ง และขมิ้น

ผ้าทอเสร็จแล้วนำไป ย้อม ย้อฯม ด้วยสีจากธรรมชาติ สีที่ขึ้นชื่อที่สุดของคนเมืองคือสีห้อม ผ้าหม้อห้อม ผ้าหํมฯอฯห้อฯม พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นผ้าพื้นเมืองที่นำใบห้อมมาย้อมผ้าฝ้ายขาวให้เป็นสีน้ำเงินเข้ม เนื้อผ้าเบา รักษาง่าย และควรอนุรักษ์ไว้ให้ลูกหลาน ชื่อสีห้อมอ่านต่อได้ใน สีคำเมือง

เครื่องหย้อง: เครื่องประดับ

เครื่องประดับในคำเมืองเรียกว่า เคื่องหย้อง เระฯคิอฯงห้ยฯอฯง (คำเมืองอ่านว่า เคื่องหย้อง) และการแต่งตัวประดับประดาเรียกว่า แต่งหย้อง แต่งฯอยฯอฯง คำที่น่าจำคือ ว้อง ซึ่งหมายถึงห่วงหรือวง จึงมีทั้งว้องหู ว้องมือ และว้องตี๋น

สรุป

• คนเมืองใช้ นุ่ง กับเสื้อผ้าแทบทุกชิ้น นุ่งสิ้น นุ่งเตี่ยว นุ่งเสื้อ และเรียกเสื้อผ้ารวม ๆ ว่า คัวใบ
• กางเกงคือ เตี่ยว ผ้าขาวม้าคือ ผ้าต่อง ผ้าห่มคือ ผ้าต้วบ หมวกคือ กุ๋บ และรองเท้าคือ เกิบ
• เสื้อก้อม หรือ เสื้อบ่าห้อย คือเสื้อคอกระเช้า ส่วน เสื้อหม้อห้อม และ เตี่ยวสะดอ คือชุดทำงานพื้นเมืองของคนเมือง
• ขั้นทำผ้ามีคำครบ ตั้งแต่ อีด ฝ้าย ดีด ฝ้าย ปั่นฝ้าย ด้วย เผี่ยน ถึง ตอหูก และ ย้อม ด้วย ห้อม
• เครื่องประดับเรียกว่า เคื่องหย้อง กำไลมือคือ ว้องมือ กำไลเท้าคือ ว้องตี๋น หรือ แป่ง

ค้นคำเรื่องผ้าเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านเรื่องซิ่นล้านนาอย่างละเอียดที่ ซิ่นตีนจก และเรื่องชื่อสีของผ้าที่ สีคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ผ้า · นุ่ง · เตี่ยว · ผ้าต่อง · ผ้าหม้อห้อม · ฝ้ายตุ่น
• ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ บางภาพถ่ายในพิพิธภัณฑ์ที่กรุงเทพฯ ลาว หรือหมู่บ้านชาวเขา ใช้ประกอบคำศัพท์ ไม่ได้ระบุว่าเป็นของล้านนาโดยตรง